بیلزنی، مشعلگردانی و هفت منبر؛ آئینهای مردم خراسان جنوبی در ماه محرم
گروه اجتماعی: بیلزنی، مشعلگردانی و هفت منبر از آئینهای مردم خراسان جنوبی در ماه محرم است که هر کدام از این آئینها شرایط خاص خود را دارد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، کشاورزان و مردم شهر خوسف استفاده از بیلها را در مراسم بیلزنی نماد تبرک محصولات کشاورزی خود میدانند. کشاورزان با حضور با بیلهای کشاورزی خود در این مراسم روزی حلال خود را با واسطه امام حسین(ع) و یاران فداکار ایشان از خداوند بلند مرتبه طلب میکنند.
برای برپایی این مراسم در هر یک از دو هیئت شهر خوسف دو دسته 15 نفری که در مجموع چهار دسته هستند، تشکیل میشود. وقتی هر دو هیئت وارد قتلگاه می شوند، نخل را دور قتلگاه میچرخانند و دستههای بیلزنی با شدت بیشتری بیل میزنند و سعی میکنند خود را به دسته بیلزنی دیگر برسانند.
بیلزنی در میان مردم خوسف نماد تدفین شهدای کربلا است
بیلزنی در میان مردم خوسف نماد تدفین شهدای کربلا و یادآور تدفین پیکرهای آسمانی آنها توسط طایفه بنی اسد است که این طایفه در روز 13 ماه محرم پیکرهای آسمانی شهدای کربلا را در میان حزن و اندوه به خاک سپاردند.
بیلزنی نماد عشق بیپایان شیعیان برای حضور در صحرای کربلا و تدفین پیکرهای بیجسم شهدای کربلا در زیر آفتاب سوزان دشتهای عراق است.
بیلزنی نماد بصیرت مردم پس از واقعه عاشورا است و تنفر مردم را از استکبار و ظلم به نمایش میگذارد و نشان میدهد تا زمانی که ماه محرم و روز عاشورا در میان مردم زنده است بساط و بنیاد هیچ ظلم و ستمی پایدار نیست.
این مراسم توسط «ملاعلیاکبر خوسفی» بنیانگذار حوزه علمیه خوسف نهادینه شده و کشاورزان و مردم شهرستان خوسف به این رسم بهای زیادی میدهند، کشاورزان با در دست داشتن بیل ارادت و اعتقاد خود را به ماه محرم و عزاداری نشان داده و در عزاداری با توجه خاص شرکت میکنند.
زارعان و کشاورزان خوسف معتقدند اگر در روز دهم محرم هر سال مراسم بیل زنی را انجام ندهند محصول پنبه آنان در آن سال دچار آفت شده و از بین خواهد رفت یا به طور کلی کشاورزی در آن سال پر رونق نخواهد بود.
کشاورزان منطقه این امر را تجربه کرده و بر اساس عقیده خود و کراماتی که از ائمه اطهار دیدهاند، برای دفع آفات از محصولات کشاورزی خود به این طریق به معصومین(ع) متوسل میشوند.
مراسم بیلزنی خوسف به دلیل سابقه طولانی به شماره 508 در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.
آئین مشعل گردانی؛ نشان دهنده مناظری از شهامت، دلاوری و بزرگداشت حادثه غمانگیز عاشورا
مشعلگردانی یکی از آئینهای عزاداری روستاهای خور و برکوه است و از منحصر به فردترین مراسم عزاداری حسینی در کشور است که قدمت ان طبق شواهد محلی مربوط به دوران صفویه است.
مشعلهای این روستاها در حسینیه روستا در داخل زمین نصب شده و شب نهم محرم آن را روشن میکنند و اطراف آن سینه میزنند.
در روستای خور، عصر تاسوعا مشعل فلزی را که در حسینیه به صورت ثابت نصب شده است از کنده درخت بنه پر میکنند و شب بعد از برپایی مجلس روضهخوانی چراغها را خاموش و مشعل را با نفت روشن میکنند و سینه زدن دور آن انجام میشود.
مشعل عبارت است از تکه چوبی بلند که بر آن چندین مشعل کوچک افروخته قرار دارد که از کیسههای پشمی درست میشوند و برای روشن کردن آنها از نفت و گازوئیل استفاده میکنند، ممکن است تعداد آنها به بیست مشعل و یا بیشتر برسد.
در روستای برکوه سربیشه شب عاشورا بعد از روشن کردن مشعل در میدان ضمن سرودن اشعاری آن را به طرف مسجد حسینیه روستا حمل میکنند و در داخل حسینیه مشعل را به دیوار تکیه میدهند و به نوحهخوانی میپردازند.
در سالهای گذشته مشعلهای بسیار در منطقه خوسف بیرجند وجود داشت که آن را شبهای نهم محرم در کوچهها میگرداندند و نذری جمع میکردند.
این مراسم با رجزخوانیهایی همراه بوده و به یادبود سوزانده شدن خیمههای امام حسین(ع) و اهل بیت ایشان برگزار میشود در مراسم مشعلگردانی میتوان مناظری از شهامت، دلاوری و بزرگداشت حادثه غم انگیز عاشورا را یافت.
مراسم هفت منبر؛ نشانی از گریستن شمعها در سوگ امام حسین(ع)
مراسم هفت منبر فقط در بیرجند اجرا میشود. البته در گذشته شبیه آن در استانهای دیگر مثل تهران طی مراسمی با عنوان چهل منبر انجام میشد. این مراسم در غروب تاسوعا تا قبل از اذان مغرب اجرا میشود.
بر اساس رسم دیرینه و سنتی هفت منبر که در شامگاه تاسوعا و پس از نماز مغرب و عشاء برگزار میشود؛ عزاداران و سوگواران حسینی(ع) با مراجعه به هفت مکان مشخص میروند و اقدام به برافروختن و روشن کردن شمع کرده و شهروندان پس از این آیین سنتی و دیرینه، جهت اقامه عزاداری و سوگواری به مساجد، تکایا و هیئت مذهبی محلههای خود میروند.
مراسم هفت منبر از آن مراسمی است که از قدیم الایام در شب عاشورا و به یاد امام حسین(ع) در بیرجند انجام میگردد و به نظر میرسد کسی تاریخ شروع اولیه آن را نمیداند. مراسم در هسته مرکزی و تاریخی شهر انجام میگیرد که خود نشان از قدمت این مراسم دارد.
همینطور در دالان حسینیه بهرمان هم محل ویژهای برای روشن کردن شمع وجود دارد و از دیگر محلهایی که در آنها شمع روشن میکنند دالان آب انبارهایی است که در این منطقه از شهر قرار دارد.
در این مراسم بانوانی که نذر و نیازی دارند به و در آنجا شمع روشن میکنند. در این مراسم که در تمام شهرستانها انجام میشود پس از مداحی روضهخوان و مداح، بانوان مراسم عزاداری امام حسین(ع) را انجام میدهند.
مردم از بافت تاریخی شهر بیرجند حرکت خود را آغاز کرده و در هفت حسینیه که بر سر راهشان است شمع روشن میکنند. این مسیر و از هر حسینیه تعدادی از عزاداران به جمعیت اضافه شده و حرکت به سمت حسینیه بعدی آغاز میشود که این حرکت تا رسیدن به حسینیه هفتم (حسینیه گود) ادامه دارد.
در هفت منبر، مسجد، حسینه و یا منزل شمع روشن میکنند. خادمهای این مکانها از عصر تاسوعا روی منبر یک پارچه سیاه میاندازند و آن را در نزدیکی درب مسجد و یا حسینیه میگذارند و یک مجمر یا تشت پر از گل را روی پله منبر میگذارند. تشت خالی را هم در پله دیگری میگذارند.
زنان نزدیک غروب آفتاب به این اماکن میروند نیت میکنند شمع را روشن کرده و داخل سینی میگذارند و بعد نذورات خود از قبیل خرما، شیرینی و پول داخل تشت میریزند.
معمولاً در هر مکان فقط یک شمع روشن می کنند ولی اگر مسجدی بسته و یا دور باشد احتمال دارد که در یک مکان دو شمع روشن کنند. آنان تا پایان آیین و خاموش شدن شمعها در محل میمانند و هیچکدام از شمعها را خاموش نمیکنند. شمعها تا پایان مراسم و خاموش شدن آنها در محل باقی میمانند و اشکهای شمع را هم دور نمیریزند و در مکانی از مسجد جمعآوری میکنند. نذورات جمعآوری شده در این آئین به صاحب منبر تعلق داشته و اشک شمعهای مزبور نیز در مکانی از مساجد جمعآوری میشود.
آئین هفت منبر یکی از آیین های خاص و کم نظیر ماه محرم به شمار می رود و در فهرست میراث معنوی کشور نیز به ثبت رسیده است.
مسجد آیتی، مسجد جامع، مسجد خواجه خضر، مسجد حیدرحسن، مسجد صاحب الزمانی، مسجد امام حسن (ع)، چشمه خلیلی (قدمگاه)، منزل دختر آخوند، حسینیه گود و مدرسه معصومیه بیرجند از جمله اماکنی هستند که آئین هفت منبر در آنها برگزار میشود.
