در جستجوی آرامگاه بی‌بی شهربانو در شهر ری + عکس

به گزارش کانون خبرنگاران نبأ وابسته به خبرگزاری ایکنا، در ضلع شمال‌ شرقی شهرری بقعه‌ای قرار دارد که به گفته برخی مورخان آرامگاه «بی‌بی‌شهربانو» است و در تاریخ 30 خرداد 1315 با شماره ثبت «256» به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این مجموعه محوطه‌ای است مستطیل شکل (شمالی-جنوبی)، به طول ۳۳ متر و عرض ۲۲ متر که با دیواری سنگی، از شمال به کوهستان‌های شمال‌شرقی ری محدود می‌شود.

در بخش جنوبی آن چند بنای محکم سنگی با پوشش گنبدی از سنگ و آجر وجود دارد. محوطه اصلی با احداث دیوارهای جدید، رواق‌ها، اتاق‌ها، راهرو و غیره در دوره‌های گوناگون به شکل کنونی در آمده است. بنای اصلی در قسمت جنوبی قرار دارد، هسته‏ اصلی آن در دوران ساسانی ساخته شده و در قرن چهارم برای آرامگاه‏ مورد استفاده قرار می‌گرفته شده است. قدیمی‏‌ترین ساختمان فعلی زیارتگاه، متعلق به حدود قرن‏ ششم هجری‏‌ست که بعدها در دوران صفویه و قاجار گسترش یافت.

در دوره‏‌های بعد، این فضا به دو صحن بیرونی و اندرونی یا مردانه و زنانه تقسیم شد. حرم و طاق جنوبی آن از دوران ساسانی و دیوارهای‏ خارجی صحن یادگاری عهد آل بویه و سلجوقیان است. در قرون متأخر، رواق، دیوارها، اطاق‏‌های محوطه و سقف آیینه‌کاری شده را به شکل بقعه‏ کنونی ساختند. در محراب اندرونی زیارتگاه، آرامگاهی‏‌ست که پیکری را به شیوه‏ امام‏زاده‏‌ها در آن دفن کرده‏‌اند.
این بقعه مشتمل بر حرم کوچک چهارگوشی با مدخل اصلی رو به مشرق و دارای سردری  متعلق به روزگار صفوی است، اما گنبد کاشی‌کاری و برخی گچ‌بری‌ها و تزیینات آن از آثار دوره قاجار است.

صندوق قبر که بر روی‏ آن احادیث نبوی، نام و القاب حضرت شهربانو منبت کاری شده است و تاریخ روی آن متعلق به قرن نهم‏ هجری‏‌ست، قدیمی‌ترین کتیبه بقعه است.این صندوق در جنوب غربی حرم قرار دارد و کتیبه‏‌های آن،عموما به خط ثلث و برجسته هستند. در دوران قاجار گچ‏بری و تزئیناتی در این بقعه انجام شد و به جای گنبد آجری‏ ساسانی، گنبد کاشی‏‌کاری مینایی گذاشته شد. در جنوب حرم نیز اتاق طویل مسدودی در جهت شرقی -غربی قرار دارد که احتمال داده‌اند متعلق به دوره ساسانی باشد.
 
همسران امام حسین(ع)
مورخان در مورد همسران امام حسین(ع)  نوشته‌اند: حضرت چند همسر داشت، «لیلی دختر ابی مره بن عروه بن مسعود ثقفی، مادر حضرت علی اکبر»، «شهر‌بانو(شاه زنان) دختر کسری یزدگرد سوم، پادشاه ایران، مادر امام سجاد(ع)»، «رباب دختر امریء القیس بن عدی، مادر حضرت سکینه و عبدالله رضیع»؛«ام اسحاق دختر طلحه بن عبدالله، مادر فاطمه بنت الحسین» و «قضاعه»، که از او فرزندی به نام «جعفر» داشت.
در کتاب «ملاآقا دربندى، اکسیر العبادات فى اسرار الشهادات» (ج 3، ص 110) ، چهارده نام و یا شانزده نام برای مادر امام سجاد آمده از جمله: سلامة، جهان شاه، شهربانو،  شاه زنان، شهربانویه،  خولة، غزالة،  مریم، فاطمة و حرار.

روایات مختلف در مورد سرنوشت شهربانو
چندین روایات در مورد ازدواج دختر یزدگرد سوم با پسر علی ابن ابیطالب(ع) وجود دارد؛ «شیخ مفید» در کتاب «ارشاد» روایت‏ کرده است که والی نواحی شرق حکومت اسلامی دو دختر یزدگرد را به مدینه، نزد امیرالمومنین(ع) فرستاد و ایشان شهربانو را به اباعبدالله(ع) و «کیهان بانو»، خواهر شهربانو را به «محمد ابن ابی بکر» بخشید که از شهربانو، حضرت زین العابدین(ع) و از خواهرش کیهان بانو، «قاسم»‏ متولد شد.

روایت دوم از شیخ صدوق و به نقل از «سهل ابن قاسم‏ بوشنجانی» در کتاب «عیون اخبار الرضا» و نیز با استناد به گفته‏ «ابن‏ بابویه» است که به نقل از امام رضا(ع)آمده است که دو دختر یزدگرد را به مدینه نزد «عثمان» آوردند و عثمان شهربانو را به امام حسین(ع) و خواهرش را به امام حسن(ع) بخشید که از شهربانو زین‌العابدین(ع) متولد شد که هر دو دختر یزدگرد به هنگام تولد فرزندانشان وفات‏ یافتند.در روایت سوم، «قطب راوندی»، اسارت شهربانو را در مقارن با خلافت «عمر» می‏داند و این روایت در کتاب «خرایج و الجرائج» از امام‏ باقر(ع) نقل شده است. «دکتر عبد الحسین نوائی» به نقل از «قابوسنامه» گفته است که شهربانو،خود حسین ابن علی را برگزید.
در اکثر کتب تاریخی، داستان اسارت شهربانو مقارن با خلافت‏ «عمر» معرفی شده است و مردم معتقدند که عمر تصمیم گرفت که او را مانند‏ کنیزان بفروشد، ولی امیرالمومنین(ع) مانع شد و فرمودند که او را شوهر دهند و شهربانو، حسین بن علی(ع) را برگزید. هم‏چنین ذکر شده است که خواهر سوم شهربانو؛ «مروارید»، نیز از زنانی بود که به عقد مسلمانان درآمد و از او نیز «عبد الله بن عمر» زاده شد.

اختلاف نظر درباره مرقد مطهر بی‌بی شهربانو

بین علما و مورخین درباره‏ مرقد مطهر شهربانو دیدگاه‏‌های متفاوتی وجود دارد. «ملاّ محمد باقر مجلسی» در «جلاء العیون» نوشته که حضرت شهربانو به هنگام تولد امام‏ سجاد(ع) در مدینه درگذشت و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد. برخی‏ گویند که مادر امام سجاد، مدتی بعد از تولد کودک در ماه شعبان از دنیا رفت و در کوفه او را به خاک سپردند. «محمد هاشم خراسانی» در «منتخب التواریخ» دو روایت نقل کرده است. یکی این که شهربانو در جنگ کربلا حضور داشت و دیگر اینکه مدت‏‌ها قبل از این واقعه‏ درگذشته بود. در کتاب «معارف» اثر «ابن قتیبه» آمده که شهربانو پس از واقعه‏ کربلا به صلاح‏‌دید پسرش، حضرت سجاد(ع)، به ازدواج «زید» از موالی حسین(ع) درآمد. «ابن بابویه» به نقل از امام رضا(ع) نقل کرده‏ که شهربانو با تولد امام سجاد(ع) درگذشته بود و یکی از کنیزان‏ حسین(ع)، امام سجاد را پروراند که آن‌حضرت او را مادر خطاب می‏‌کرد. این زن پس از شهادت امام حسین(ع) به سفارش حضرت سجاد(ع) به عقد یکی‏ از شیعیان درآمد.
مطلبی در «تذکرة الخواتین» آمده و در میان مردم مشهور شده است که‏ شهربانو در روز عاشورا در کربلا بوده و امام حسین(ع) به او که از همه‏ تنهاتر بود، سفارش کرده بود که پس از شهادت وی و بازگشتن‏ ذوالجناح، اسب آن حضرت، شهربانو بر آن سوار شود تا او را به جایی‏ که مقّدر شده است برساند. شهربانو چنین می‏‌کند تا این‏که به حوالی‏ ری به غاری می‌‏رسد و به درون آن غار می‌‏رود و غایب می‏‌شود.
«مری بویس»، افسانه‏ فولکلوریک را نقل کرده است که دشمنان‏ امام حسین(ع) در پی شهربانو بودند و زمانی به او می‏‌رسند که به ری‏ نزدیک شده بود و با درماندگی کوشید خدا را بخواند و از او طلب یاری‏ کند ولی به جای «یا هو»، زبان خسته‏‌اش «یا کوه» را بر زبان آورد. پس کوه به شکل معجزه‏‌آ‌سایی‏ شکافته شد و او زنده از میان صخره‏‌ها گذشت و فقط تکه‏‌ای از چارقدش از کوه‏ بیرون ماند. دشمنان هنگام شب‏ می‏‌رسند و تکه‏ چادر شهربانو را می‏‌بینند و سه سنگ روی آن، نشان می‌‏گذارند تا فردا کوه را بشکافند ولی فردا تمام کوه، سه‏ سنگ سه سنگ روی هم گذاشته‏ شده بود و دشمنان نشان خود را گم‏ کردند.

شبهات آرامگاه بی‌بی شهربانو
به عقیده برخی از کارشناسان، به دلایلی همچون قرارگرفتن زیارتگاه بر فراز کوه، نزدیکی به چشمه، ویژگی‌های معماری سنگی، اختصاص زیارت آن به زنان در برخی دوره‌ها، کاربرد واژه بانو و شهربانو برای الهه آناهید و تشابه افسانه بی‌بی شهربانو با داستان زیارتگاه زرتشتی «بانوی پارس» در یزد، بسیاری براین عقیده‌اند که این بنا در اصل از نیایشگاه‌های «آناهید، الهه آب‌ها و باروری» و از پرستشگاه‌های زرتشتیان پیش از اسلام بوده است.
در کتبی مانند «تاریخ طبرى» و «الکامل ابن اثیر» که گزارشات لحظه به لحظه جنگ ایران و مسلمانان را دنبال کرده و می‌توان گفت به جزئی‌ترین موضوعات نیز پرداخته است، به این موضوع مهم یعنی اسارت دختر یزدگرد پادشاه ایران و ازدواجش با پسر امام علی(ع) خبری نیامده که همین موضوع ابهامات را پیرامون این موضوع بیشتر می‌کند.

عده‌ای از نویسندگان نیز در نوشتن تاریخ دوران ساسانیان به نام فرزندان یزدگرد اشاره داشتند (نام‌هایی چون ادرک، شاهین و مردآوند) که در این میان هیچ یک از نام‌هایی که برای مادر امام سجاد(ع) آمده همخوانی ندارد. شیخ صدوق که خود سالیان دراز در ری زندگی می‌کرد و در قرن سوم از دنیا رفت، کتاب «عیون اخبارالرضا» را برای «صاحب بن عبّاد» که او نیز در این شهر مقیم بوده، فراهم آورده است. در این کتاب به درگذشت مادر امام زین العابدین(ع) در هنگام زایمان اشاره کرده است. بی‎گمان اگر بقعه‎ی بی‎بی شهربانو به عهد وی در ری موجود و مزار می‎بود، باید در این کتاب اشارتی می‎رفت.

همچنین «ابودلف» که در سال(334 هـ . ق.) از ری دیدن کرده و آثار مقابر زرتشتیان را در شمال ری، ذکر کرده است، هیچ‌گونه اشاره‎ای به مدفن بی‎بی شهربانو در آن حدود ندارد. در کتاب «النقض» نیز که مشتمل بر اماکن مقدس ری است، نامی از بی‎بی شهربانو نشده است. «حاج محمد باقر» نگارنده «جنة النعیم» که کتاب خود را به تحقیق در احوال حضرت عبدالعظیم اختصاص داده و به همین مناسبت از شخصیت‎های مذهبی مدفون، ذکری به میان آورده، از مدفن بی‎بی شهربانو در این شهر یادی نکرده است.

نویسنده‎ کتاب «ری باستان» با توجه به قرائن و شواهد یاد شده، چنین نتیجه‎گیری می‎کند: «چون در تاریخ حوادث ری، تا آن‎جا که عرصه‎ تتبع بر نگارنده فراخ بود، نام بانویی بدین صورت مشهود نیفتاده تا احتمال خلط اسم برود؛ از این رو شاید بتوان گفت که این محل دخمه‎ای از بزرگان زرتشتی بوده است، و برای آن‎که مسلمانان آن‎جا را خراب نکنند، آن را به عروس ایرانی خاندان نبوت نسبت داده‎اند و به بنای آن افزودند. وجود دخمه‎ گبرها در آن نزدیکی ـ در شمال ـ مؤید این نظر است ... و این محل، دخمه فرزندان یزدگرد دهم (هرمز و خاندان وی) بوده که در ری به دست فیروز کشته شده‎اند و برای محفوظ ماندن، آن را به فرزند یزدگرد سوم نسبت داده‎اند».

کسانی هم‏چون «عبدالحسین نوایی»، «مری بویس» و «باستانی پاریزی‏» گمان برده‏‌اند که ارتباط میان افسانه‏ شهربانو با شهرری به‌واسطه وجود مکانی مقدس بوده که قبلا به آناهیتا، ایزدبانوی آب‏‌ها در دین‏ زردشتی تعلق داشته است و به این ترتیب، مردم این منطقه در هیئت‏ اسلامی به ستایش این مکان مقدس ادامه داده‏‌اند؛ زیرا آناهیتا عنوان‏ بانو داشته است و احتمالا زیارتگاهی در ری با عنوان شهربانو (بانوی‏ کشور و سرزمین) به او اختصاص یافته است. حوضچه‏ آب مقدس‏ در پای تپه‏‌های مشرف به زیارتگاه که زیارت‌‏کنندگان پیش از ورود، به‏ آن متوسل می‏‌شوند و هم‏چنین وجود قلعه‏‌گبرها در نزدیکی این‏ محل، می‏‌تواند مؤید این ارتباط باشد.

بی‌بی شهربانو، نگین ماندگار ری

به هر حال وجود حضرت بی‏‌بی شهربانو(س) و فخر مادری امام سجاد(ع) مایه‏‏ مباهات ایرانیان است، زیرا وجود نورانی 9 امام‏ شیعیان به واسطه ایشان منتقل شده است. اگرچه اقوال تاریخی در اثبات انتساب این بقعه به بی بی شهربانو بسیار ضعیف است ولی این مکان جایگاهی برای زنده نگه داشتن یاد این‏ بانوی‏‌گرامی شده است. وجود مطهر این بانو در کجایی باشد این مقبره و بقعه‌، به بیان قرآن «فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ...» ارتفاع می‌گیرد که در حقیقت بیوتی شوند تا به اذن الهی برای ذکر و یاد خداوند یابند. همان طور که شاهد هستیم، در کشورهایی مثل هندوستان نیز مکان‌هایی به نام کربلا و نجف با گنبد و بارگاه وجود دارد که زیارتگاه شیعیانی است که امکان سفر به آن عتبات را ندارند.

گزارش* مرجان شرف