اربعين در فرهنگ اهل بيت عليهم السلام
واژه «اربعين» در متون دينی و مجموعههای حديثی از ارزش والايی برخوردار است. آثار حفظ چهل حديث، اخلاص عمل در چهل روز و دعای عهد در چهل صبح، كمال عقل در چهل سالگی، دعا برای چهل مؤمن، شهادت چهل مؤمن برای ميت، برگزاری عبادت در چهل شب چهارشنبه برای ديدار حضرت ولی عصر عليه السلام و بعثت غالب انبيأ در چهل سالگی، از جمله مواردی است كه ارزش و جايگاه اين اصطلاح اسلامی و عرفانی را مشخص میكند.
«اربعين» از اصطلاحات رايجی است كه در متون اسلامی كاربرد زيادی دارد، مثلا در برخی از روايات به عنوان نماد كمال، حدی برای تصفيه باطن و... قلمداد شده است. در اين نوشتار به مناسبت روز اربعين شهادت امام حسين عليه السلام برخی از موارد كاربرد اين واژه ارزشمند كه در فرهنگ اسلامی به مناسبتهای گوناگون از آن ياد شده و گاهی پيامهای اخلاقی و دستورهای الهی با آن همراه شده است، با اشاره به سی نكته در چهار قسمت تقديم خواهد شد.
امام صادق عليه السلام فرمود: «اذا مات المؤمن فحضر جنازته اربعون رجلا من المؤمنين وقالوا: اللهم انا لانعلم منه الا خيرا وانت اعلم به منا، قال الله تبارك وتعالی: قد اجزت شهاداتكم وغفرت له ما علمت مما لا تعلمون; هرگاه يكی از اهل ايمان بميرد و بر جنازه او چهل نفر از مؤمنين حضور يابند و گواهی دهند كه پروردگارا! ما به جز خوبی و نيكی از اين شخص نديدهايم و تو از ما داناتر هستی، خداوند متعال میفرمايد: من نيز شهادت شما را پذيرفتم و آنچه (از بدیها و گناهان) از او میدانستم كه شما بیاطلاع بوديد، همه را بخشيدم.»
همچنين امام صادق عليهالسلام میفرمايد: «در بنی اسرائيل عابدی بود كه پيوسته به عبادت و راز و نياز اشتغال داشت. خداوند متعال به حضرت داوود عليهالسلام وحی فرستاد: ای داوود! اين مرد عابد، فردی رياكار و غيرمخلص است.
هنگامی كه او مرد، حضرت داوود عليه السلام به تشييع جنازهاش حاضر نشد. اما چهل نفر از بنی اسرائيل حضور يافتند و در درگاه الهی به نيكی و خوبیهای ظاهری وی شهادت دادند و از خداوند طلب عفو و آمرزش برای وی نمودند.
در هنگام غسل نيز چهل نفر ديگر چنين كردند و در هنگام دفن چهل نفر ديگر آمده، بعد از گواهی به نيكمردی عابد از خداوند متعال آمرزش او را خواستار شدند. در آن حال، خداوند به حضرت داوود عليه السلام الهام كرد كه من او را به خاطر شهادت آن عده بخشيدم و اعمال بد و ريايی او را ناديده گرفتم.
پيشوای ششم يكی از مهمترين عوامل استجابت دعا را تقديم ديگر مؤمنين در هنگام دعا میداند. آن حضرت میفرمايد: «من قدم اربعين من المؤمنين ثم دعا استجيب له; هر كس چهل نفر از مؤمنين را در دعا كردن بر خود مقدم بدارد، سپس حاجات خود را بطلبد، دعای او به اجابتخواهد رسيد.» آن حضرت تاكيد میفرمايد كه اگر اينگونه دعا كردن در نماز شب و بعد از آن باشد، تاثير بيشتری خواهد داشت. همچنين دعا كردن چهل مؤمن در قنوت نماز وتر در دل شبهای تار اجابت دعا را نزديكتر و سريعتر مینمايد.
دعا كردن هميشه خوب و يكی از سلاحهای مؤمن و وسيله ارتباط با پروردگار عالميان است. هنگامی كه انسان خود را از هر جهت درمانده و عاجز میبيند با جان و دل زمزمه میكند كه:
سينه مالامال درد است ای دريغا مرهمی دل ز تنهايی به جان آمد خدايا همدمی
در آن لحظات حساس، دعا همچون نور اميدی در دل انسان میتابد و دعاكننده علاوه بر آرامش درون، اعتماد به نفس، تلطيف روح، عشق و معرفتخويش را نيز به نمايش میگذارد. امام صادق عليه السلام در يكی از رهنمودهای حكيمانه خويش ما را به دعای دسته جمعی فرا میخواند و میفرمايد: «اگر گروهی چهل نفره جمع شوند و خدای خويش را بخوانند، مطمئنا دعای آنان مستجاب خواهد شد و اگر چهل نفر نبودند گروه چهار نفره، ده بار خدا را بخوانند كه همين اثر را دارد و اگر بيش از يك نفر نباشد و چهل بار خدا را صدا بزند، خدای عزيز و جبار خواسته او را برآورده خواهد كرد.»
حضرت باقر عليه السلام يكی از حقوق واجب مسلمانان بر عهده همديگر را، حضور در تشييع جنازه آنان میشمارد و با توجه به اهميت آن، تاثير معنوی اين حضور را نيز بيان میكند: «من حمل جنازة من اربع جوانبها غفرالله له اربعين كبيرة; كسی كه جنازهای را از چهار طرف حمل كند، خداوند متعال چهل گناه كبيره او را خواهد بخشيد.»
از مهمترين نكاتی كه در زندگی انسان وجود دارد و در مرحله تكامل معنوی و شخصيت وی مؤثر است، رسيدن به مراتبی از سن و سال است كه انسان كاملتر و پختهتر میشود.
خداوند متعال در اين زمينه چهل سالگی را اوج كمال انسانی میداند و میفرمايد: «... حتی اذا بلغ اشده وبلغ اربعين سنة قال رب اوزعنی ان اشكر نعمتك التی انعمت علی وعلی والدی وان اعمل صالحا ترضيه واصلح لی فی ذريتی انی تبت اليك وانی من المسلمين» ; «تا زمانی كه به كمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگی بالغ گردد، میگويد: پروردگارا! مرا توفيق ده تا شكر نعمتی را كه به من و پدر و مادرم دادی، به جا آورم و كار شايستهای انجام دهم كه از آن خشنود باشی و فرزندان مرا صالح گردان! من به سوی تو باز میگردم و توبه میكنم و از مسلمانان میباشم.»
امام رضا عليه السلام از پيامبر گرامی اسلام صلی الله عليه و آله چنين نقل فرمود: «ما اخلص عبد لله عزوجل اربعين صباحا الا جرت ينابيع الحكمة من قلبه علی لسانه; هيچ بندهای چهل روز اعمال خود را خالصانه به درگاه حضرت حق انجام نمیدهد، مگر اينكه خداوند متعال چشمه سارهای حكمت را از قلب او به زبانش جاری میسازد.» حافظ با اشاره به اين حديث میگويد:
سحرگه رهروی در سرزمينی همی گفت اين معما با قرينی
كهای صوفی شراب آنگه شود صاف
كه در شيشه بماند اربعينی
هنگامی كه حضرت مهدی عليه السلام ظهور میكند هر يك از ياران و شيعيان آن حضرت معادل نيروی چهل مرد قدرت روحی و بدنی خواهد داشت. امام سجاد عليه السلام فرمود: «اذا قام قائمنا اذهب الله عزوجل عن شيعتنا العاهة وجعل قلوبهم كزبر الحديد وجعل قوة الرجل منهم قوة اربعين رجلا; هرگاه قائم ما قيام كند، خداوند متعال از شيعيان ما آفت، بلا و سستی را دور خواهد كرد و دلهای آنان را همانند پارههای آهن قوی و محكم مینمايد و نيروی هر يك از آنان را معادل نيروی چهل مرد قرار خواهد داد.»
________________________________________
- 1 من لايحضره الفقيه، ج1، ص166، ح472; مستدرك سفينة البحار، ج4، ص64.
2 - مستدرك الوسائل، ج2، ص471.
3- الكافی، ج2، ص509، ح5.
4 - بحارالانوار، ج90، ص389.
5 - كشف الغطأ، ج1، ص246.
6 - الكافی، ج2، ص487.
7 - همان، ج3، ص174، ح1.
8- احقاف/15.
9 - عيون اخبار الرضا عليه السلام، ج1، ص74، ح321.
10- الخصال، ج2، ص541، ح14.
منبع : تبيان
امام صادق عليه السلام فرمود: «اذا مات المؤمن فحضر جنازته اربعون رجلا من المؤمنين وقالوا: اللهم انا لانعلم منه الا خيرا وانت اعلم به منا، قال الله تبارك وتعالی: قد اجزت شهاداتكم وغفرت له ما علمت مما لا تعلمون; هرگاه يكی از اهل ايمان بميرد و بر جنازه او چهل نفر از مؤمنين حضور يابند و گواهی دهند كه پروردگارا! ما به جز خوبی و نيكی از اين شخص نديدهايم و تو از ما داناتر هستی، خداوند متعال میفرمايد: من نيز شهادت شما را پذيرفتم و آنچه (از بدیها و گناهان) از او میدانستم كه شما بیاطلاع بوديد، همه را بخشيدم.»
همچنين امام صادق عليهالسلام میفرمايد: «در بنی اسرائيل عابدی بود كه پيوسته به عبادت و راز و نياز اشتغال داشت. خداوند متعال به حضرت داوود عليهالسلام وحی فرستاد: ای داوود! اين مرد عابد، فردی رياكار و غيرمخلص است.
هنگامی كه او مرد، حضرت داوود عليه السلام به تشييع جنازهاش حاضر نشد. اما چهل نفر از بنی اسرائيل حضور يافتند و در درگاه الهی به نيكی و خوبیهای ظاهری وی شهادت دادند و از خداوند طلب عفو و آمرزش برای وی نمودند.
در هنگام غسل نيز چهل نفر ديگر چنين كردند و در هنگام دفن چهل نفر ديگر آمده، بعد از گواهی به نيكمردی عابد از خداوند متعال آمرزش او را خواستار شدند. در آن حال، خداوند به حضرت داوود عليه السلام الهام كرد كه من او را به خاطر شهادت آن عده بخشيدم و اعمال بد و ريايی او را ناديده گرفتم.
پيشوای ششم يكی از مهمترين عوامل استجابت دعا را تقديم ديگر مؤمنين در هنگام دعا میداند. آن حضرت میفرمايد: «من قدم اربعين من المؤمنين ثم دعا استجيب له; هر كس چهل نفر از مؤمنين را در دعا كردن بر خود مقدم بدارد، سپس حاجات خود را بطلبد، دعای او به اجابتخواهد رسيد.» آن حضرت تاكيد میفرمايد كه اگر اينگونه دعا كردن در نماز شب و بعد از آن باشد، تاثير بيشتری خواهد داشت. همچنين دعا كردن چهل مؤمن در قنوت نماز وتر در دل شبهای تار اجابت دعا را نزديكتر و سريعتر مینمايد.
دعا كردن هميشه خوب و يكی از سلاحهای مؤمن و وسيله ارتباط با پروردگار عالميان است. هنگامی كه انسان خود را از هر جهت درمانده و عاجز میبيند با جان و دل زمزمه میكند كه:
سينه مالامال درد است ای دريغا مرهمی دل ز تنهايی به جان آمد خدايا همدمی
در آن لحظات حساس، دعا همچون نور اميدی در دل انسان میتابد و دعاكننده علاوه بر آرامش درون، اعتماد به نفس، تلطيف روح، عشق و معرفتخويش را نيز به نمايش میگذارد. امام صادق عليه السلام در يكی از رهنمودهای حكيمانه خويش ما را به دعای دسته جمعی فرا میخواند و میفرمايد: «اگر گروهی چهل نفره جمع شوند و خدای خويش را بخوانند، مطمئنا دعای آنان مستجاب خواهد شد و اگر چهل نفر نبودند گروه چهار نفره، ده بار خدا را بخوانند كه همين اثر را دارد و اگر بيش از يك نفر نباشد و چهل بار خدا را صدا بزند، خدای عزيز و جبار خواسته او را برآورده خواهد كرد.»
حضرت باقر عليه السلام يكی از حقوق واجب مسلمانان بر عهده همديگر را، حضور در تشييع جنازه آنان میشمارد و با توجه به اهميت آن، تاثير معنوی اين حضور را نيز بيان میكند: «من حمل جنازة من اربع جوانبها غفرالله له اربعين كبيرة; كسی كه جنازهای را از چهار طرف حمل كند، خداوند متعال چهل گناه كبيره او را خواهد بخشيد.»
از مهمترين نكاتی كه در زندگی انسان وجود دارد و در مرحله تكامل معنوی و شخصيت وی مؤثر است، رسيدن به مراتبی از سن و سال است كه انسان كاملتر و پختهتر میشود.
خداوند متعال در اين زمينه چهل سالگی را اوج كمال انسانی میداند و میفرمايد: «... حتی اذا بلغ اشده وبلغ اربعين سنة قال رب اوزعنی ان اشكر نعمتك التی انعمت علی وعلی والدی وان اعمل صالحا ترضيه واصلح لی فی ذريتی انی تبت اليك وانی من المسلمين» ; «تا زمانی كه به كمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگی بالغ گردد، میگويد: پروردگارا! مرا توفيق ده تا شكر نعمتی را كه به من و پدر و مادرم دادی، به جا آورم و كار شايستهای انجام دهم كه از آن خشنود باشی و فرزندان مرا صالح گردان! من به سوی تو باز میگردم و توبه میكنم و از مسلمانان میباشم.»
امام رضا عليه السلام از پيامبر گرامی اسلام صلی الله عليه و آله چنين نقل فرمود: «ما اخلص عبد لله عزوجل اربعين صباحا الا جرت ينابيع الحكمة من قلبه علی لسانه; هيچ بندهای چهل روز اعمال خود را خالصانه به درگاه حضرت حق انجام نمیدهد، مگر اينكه خداوند متعال چشمه سارهای حكمت را از قلب او به زبانش جاری میسازد.» حافظ با اشاره به اين حديث میگويد:
سحرگه رهروی در سرزمينی همی گفت اين معما با قرينی
كهای صوفی شراب آنگه شود صاف
كه در شيشه بماند اربعينی
هنگامی كه حضرت مهدی عليه السلام ظهور میكند هر يك از ياران و شيعيان آن حضرت معادل نيروی چهل مرد قدرت روحی و بدنی خواهد داشت. امام سجاد عليه السلام فرمود: «اذا قام قائمنا اذهب الله عزوجل عن شيعتنا العاهة وجعل قلوبهم كزبر الحديد وجعل قوة الرجل منهم قوة اربعين رجلا; هرگاه قائم ما قيام كند، خداوند متعال از شيعيان ما آفت، بلا و سستی را دور خواهد كرد و دلهای آنان را همانند پارههای آهن قوی و محكم مینمايد و نيروی هر يك از آنان را معادل نيروی چهل مرد قرار خواهد داد.»
________________________________________
- 1 من لايحضره الفقيه، ج1، ص166، ح472; مستدرك سفينة البحار، ج4، ص64.
2 - مستدرك الوسائل، ج2، ص471.
3- الكافی، ج2، ص509، ح5.
4 - بحارالانوار، ج90، ص389.
5 - كشف الغطأ، ج1، ص246.
6 - الكافی، ج2، ص487.
7 - همان، ج3، ص174، ح1.
8- احقاف/15.
9 - عيون اخبار الرضا عليه السلام، ج1، ص74، ح321.
10- الخصال، ج2، ص541، ح14.
منبع : تبيان
