آشنايی با گروههای پژوهشی مركز اطلاعات و مدارك اسلامی
يكی از فعاليتهای پژوهشی مركز اطلاعات و مدارك اسلامی، نمايهسازی منابع علوم اسلامی است كه وجهه درخشانی در سازماندهی اطلاعات و دانشهای اسلامی از خود بروز و ظهور داده است.
به گزارش خبرنگار افتخاری خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا)، با هدف آشنايی با گروههای پژوهشی مركز اطلاعات و مدارك اسلامی گفتوگويی داريم با حجتالاسلام والمسلمين سيدتقی واردی، مدير گروه نمايهسازی و فهرستنويسی اين مركز كه زير آمده است:
وی در پاسخ به اين پرسش كه «نمايهسازی در حوزه علوم اسلامی چه ضرورتی دارد؟»، گفت: از گذشته دور تاكنون تأليفات و تصنيفات بیشماری از سوی مسلمانان و حتی غيرمسلمانان در علوم و معارف اسلامی تدوين شده و برخی از آنها توفيق نشر اعم از دستخطی، چاپی و الكترونيكی را يافته و بسياری از آنها به ويژه آثاری كه پيش از ابداع چاپ تدوين شده بودند، به چنين توفيقی دست نيافتهاند و به صورت تك نسخهای نگهداری شده و يا به مرور زمان از بين رفتهاند و تنها نامی از آنها باقی مانده و از متن آنها اثری بر جای نمانده است. بیتوفيقتر از آنها آثاری است كه حتی نامی نيز از آنها بر جای نمانده است.
وی ادامه داد: آن مقداری كه بر جای ماندهاند، حاوی اطلاعات ارزشمند و سودمندی برای نسل حاضر و نسلهای بعد هستند و نقش بارزی در بهرهمندی علمی و معرفتی افراد دارند و در واقع، ذخيره مهم و عظيم اطلاعات در حوزه علوم اسلامی است كه هر روز بر حجم آن افزوده میشود ولی معضل مهم در استفاده از آنها، عدم دسترسی و يا عدم اطلاع محققان از وجود آنها است و آنانی كه اطلاع داشته و حتی دسترسی به خود منابع را دارند، به خاطر عدم سازماندهی اطلاعات نمیتوانند از آنها استفاده بهينه كنند. اگر هم بخواهند مطلبی را از آنها به دست آورند، بايد ساعتهای زياد و يا روزهای زيادی را صرف كنند تا به مطالب مورد نظر خود دست يابند. هرچه بر حجم اطلاعات علوم اسلامی افزوده میشود، جستجوی آنها و يافتن مطالب مورد نظر مشكلتر و وقتگيرتر میشود.
حجتالاسلام واردی افزود: برای رفع مشكل بازيابی اطلاعات، راه حلهای متعددی طرح و به كار گرفته شد و در عمل مورد تجربه قرار گرفت، كه در بين آنها «نمايهسازی اطلاعات» از همه آنها مفيدتر و كارسازتر تشخيص داده شده است. زيرا نمايه كردن اطلاعات موجب جستجوی روانتر و بازيابی سريعتر آنها خواهد شد. به ويژه اگر نمايه كردن اطلاعات با كمك واژگان كنترل شده، مانند «اصطلاحنامه» بوده و از ابزار رايانهای و سيستم سازماندهی اطلاعات استفاده شد.
وی در توضيح تاريخچه نمايهسازی در كشور، بيان كرد: نمايهسازی به روش نوين، در جوامع غربی بعد از جنگ جهانی دوم مطرح و به تدريج مورد عمل قرار گرفت ولی در كشور ما، گرچه در اواخر حكومت پهلوی دوم به پيروی از كشورهای غربی، نمايهسازی منابع و اسناد دولتی و دانشگاهی مطرح و مورد همت برخی از متخصصان رشته اطلاعرسانی قرار گرفت، ولی اقدام جدی صورت نگرفت و بعد از پيروزی انقلاب اسلامی و تشكيل نظام جمهوری اسلامی در ايران و پشت سر گذاشتن هشت سال جنگ تحميلی، استارت نمايهسازی در مراكز پژوهشی و دانشگاهی زده شد و نمايه كردن منابع علمی و اسناد اداری آغاز شد.
اين مقام مسئول عنوان كرد: در حوزههای علميه شيعه، دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم از پيشتازان اين عرصه محسوب میشود كه در معاونت پژوهشی آن، از سال 1368 كار نمايهسازی نشريات و مجلات معروف كشور و برخی از مجموعه آثار انديشمندان معاصر آغاز شد و برای نخستينبار، تعدادی از طلاب و فضلای حوزه علميه قم جذب چنين مهمی شدند؛ اما در ادامه كار متوجه دانش ديگری به نام «اصطلاحنامه» شدند كه جای آن در كشور خالی بود. به همين جهت كار نمايهسازی را در سال 1375 موقتاً معلق كرده تمامی همت خود را صرف تدوين اصطلاحنامهنويسی كردند و پس از 10 سال تلاش پيگير، بخش اعظم اصطلاحنامههای علوم اسلامی را تدوين و حتی منتشر كردند.
مدير گروه نمايهسازی و فهرستنويسی يادآور شد: لذا بين سالهای 1375 تا 1384 كار نمايهسازی معلّق ماند تا اين كه اصطلاحنامهها به جايی رسيدند و در سال 1384 با ايجاد مركز جديدی به نام «مركز اطلاعات و مدارك اسلامی»، فعاليتهای اطلاعرسانی و پژوهشی گذشته مانند اصطلاحنامهنويسی، فرهنگنامهنويسی، نمايهسازی و فهرستنويسی در اين مركز متمركز شد و نمايهسازی بار ديگر آغاز به كار كرد؛ اما در اين دوره بر خلاف دوره اول، منابع رشتههای تخصصی علوم اسلامی در دستور كار نمايهسازی قرار گرفت.
وی با اشاره به هدف مركز از فعاليت در زمينه نمايهسازی، بيان كرد: هر شخص و يا مؤسسهای در نمايهسازی اسناد، میتواند اهداف و اغراض خاص خودش را داشته باشد كه با اهداف و اغراض ديگران متفاوت باشد؛ اما اهداف مركز اطلاعات و مدارك اسلامی در نمايه كردن منابع دينی عبارتند از، آسانسازى دستيابى به محتواى منابع اسلامى به صورت موضوعى، عرضه نظاممند اطلاعات اسلامی براساس اصطلاحنامه جامع علوم اسلامی، حفظ و پاسداری از علوم اسلامی و رفع مهجوريت از منابع آنها، ترويج استفاده همگانى از نمايهسازى در ميان پژوهشگران و مراكز پژوهشى علمى و اسلامى و بسترسازی برای تبعيت همه مراكز پژوهشی دينی از الگوی واحد در امر نمايهسازی.
حجتالاسلام واردی به تشريح منابع و آثاری كه توسط گروه نمايهسازی مركز نمايه شده است، گفت: منابعی كه در اين دو مرحله مورد نمايهسازی قرار گرفتهاند، به سه دسته تقسم میشوند، دسته اول مجلات و نشريات كشور(به زبانهای فارسی و عربی) در 30 عنوان روزنامه(اعم از روزنامههای معمولی، ويژهنامهها و پيوستها) و حدود 90 عنوان مجلات(اعم از هفتهنامهها، ماهنامهها و فصلنامهها) كه در آغاز به صورت آزمايشی مورد نمايه قرار گرفتهاند و نرمافزاری تحت داس به نام «نمايه مطبوعات» توليد و به مرور زمان منسوخ شد. دسته دوم نيز مجموعه آثار برخی از انديشمندان معاصر، مانند مقام معظم رهبری، آيتاللهالعظمی جوادی آملی، آيتالله حسنزاده آملی، آيتالله شهيد مرتضی مطهری و حجتالاسلام محمدتقی فلسفی نمايهسازی شدند كه برخی از آنها به عللی نيمه كاره مانده و برخی از آنها تكميل شدند.
وی ادامه داد: برخی از آنها به صورت نرمافزاری تدوين و منتشر شده كه عبارتند از، نرمافزار مطهر، حاوی متن و نمايه موضوعی آثار و تأليفات علامه شهيد آيتاللهمرتضی مطهری كه تعداد 90 جلد از كتاب اين علامه فرزانه كه تا آن هنگام چاپ و منتشر شده بود، به شيوه موضوعی نمايهسازی شده و در قالب يك نرمافزار چندرسانهای به نام «مطهر» بارها تكثير و توزيع شد و مورد استقبال شايانی قرار گرفت. نرمافزار نجم، متن و نمايه موضوعی آثار علامه فرزانه آيتالله حسنزاده آملی تعداد 40 اثر ماندگار اين عالم فرزانه اعم از كتاب، رساله و مقاله در اين نرمافزار، مورد نمايهسازی قرار گرفت و نرمافزار خطيب، متن و نمايه موضوعی آثار خطيب توانا حجتالاسلام فلسفی شامل تعداد 13 جلد از كتابهای آن مرحوم.
حجتالاسلام واردی با اشاره به دسته سوم كه شامل رشتههای تخصصی علوم اسلامی است، بيان كرد: در اين دسته تاكنون منابع اسلامی در سه رشته اصول فقه، علوم قرآن و كلام اسلامی، مورد نمايهسازی قرار گرفته و رشتههای ديگری در دستور كار سال جاری و سالهای بعد قرار دارد. از مجموع اين نمايهها سه نرمافزار توليد و توزيع شد و نرمافزار ديگری در دست توليد است.
وی ادامه داد: نرمافزارهايی كه توليد و توزيع شدهاند، پايگاه تخصصی اصول فقه، حاوی نمايه موضوعی 100 جلد از كتابهای اصول فقه شيعه و اهل سنت، پايگاه تخصصی علوم قرآنی، حاوی بيش از 50 جلد از منابع مهم علوم قرآنی شيعه و اهل سنت، نرمافزار التمهيد، حاوی متن و نمايه موضوعی 10 جلد از مجموعه التمهيد فی القرآن، تأليف علامه محمدهادی معرفت و پايگاه تخصصی كلام اسلامی، حاوی بيش از 200 جلد از منابع مهم اعتقادی و كلامی مذاهب معروف اسلامی كه به زودی توليد و توزيع میشود.
وی در پايان يادآور شد: اميد است در آينده نه چندان دور، ساير رشتههای تخصصی علوم اسلامی مورد نمايهسازی قرار گرفته و به صورت نرمافزاری جامع در اختيار كاربران ارجمند قرار گيرد.
وی در پاسخ به اين پرسش كه «نمايهسازی در حوزه علوم اسلامی چه ضرورتی دارد؟»، گفت: از گذشته دور تاكنون تأليفات و تصنيفات بیشماری از سوی مسلمانان و حتی غيرمسلمانان در علوم و معارف اسلامی تدوين شده و برخی از آنها توفيق نشر اعم از دستخطی، چاپی و الكترونيكی را يافته و بسياری از آنها به ويژه آثاری كه پيش از ابداع چاپ تدوين شده بودند، به چنين توفيقی دست نيافتهاند و به صورت تك نسخهای نگهداری شده و يا به مرور زمان از بين رفتهاند و تنها نامی از آنها باقی مانده و از متن آنها اثری بر جای نمانده است. بیتوفيقتر از آنها آثاری است كه حتی نامی نيز از آنها بر جای نمانده است.
وی ادامه داد: آن مقداری كه بر جای ماندهاند، حاوی اطلاعات ارزشمند و سودمندی برای نسل حاضر و نسلهای بعد هستند و نقش بارزی در بهرهمندی علمی و معرفتی افراد دارند و در واقع، ذخيره مهم و عظيم اطلاعات در حوزه علوم اسلامی است كه هر روز بر حجم آن افزوده میشود ولی معضل مهم در استفاده از آنها، عدم دسترسی و يا عدم اطلاع محققان از وجود آنها است و آنانی كه اطلاع داشته و حتی دسترسی به خود منابع را دارند، به خاطر عدم سازماندهی اطلاعات نمیتوانند از آنها استفاده بهينه كنند. اگر هم بخواهند مطلبی را از آنها به دست آورند، بايد ساعتهای زياد و يا روزهای زيادی را صرف كنند تا به مطالب مورد نظر خود دست يابند. هرچه بر حجم اطلاعات علوم اسلامی افزوده میشود، جستجوی آنها و يافتن مطالب مورد نظر مشكلتر و وقتگيرتر میشود.
حجتالاسلام واردی افزود: برای رفع مشكل بازيابی اطلاعات، راه حلهای متعددی طرح و به كار گرفته شد و در عمل مورد تجربه قرار گرفت، كه در بين آنها «نمايهسازی اطلاعات» از همه آنها مفيدتر و كارسازتر تشخيص داده شده است. زيرا نمايه كردن اطلاعات موجب جستجوی روانتر و بازيابی سريعتر آنها خواهد شد. به ويژه اگر نمايه كردن اطلاعات با كمك واژگان كنترل شده، مانند «اصطلاحنامه» بوده و از ابزار رايانهای و سيستم سازماندهی اطلاعات استفاده شد.
وی در توضيح تاريخچه نمايهسازی در كشور، بيان كرد: نمايهسازی به روش نوين، در جوامع غربی بعد از جنگ جهانی دوم مطرح و به تدريج مورد عمل قرار گرفت ولی در كشور ما، گرچه در اواخر حكومت پهلوی دوم به پيروی از كشورهای غربی، نمايهسازی منابع و اسناد دولتی و دانشگاهی مطرح و مورد همت برخی از متخصصان رشته اطلاعرسانی قرار گرفت، ولی اقدام جدی صورت نگرفت و بعد از پيروزی انقلاب اسلامی و تشكيل نظام جمهوری اسلامی در ايران و پشت سر گذاشتن هشت سال جنگ تحميلی، استارت نمايهسازی در مراكز پژوهشی و دانشگاهی زده شد و نمايه كردن منابع علمی و اسناد اداری آغاز شد.
اين مقام مسئول عنوان كرد: در حوزههای علميه شيعه، دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم از پيشتازان اين عرصه محسوب میشود كه در معاونت پژوهشی آن، از سال 1368 كار نمايهسازی نشريات و مجلات معروف كشور و برخی از مجموعه آثار انديشمندان معاصر آغاز شد و برای نخستينبار، تعدادی از طلاب و فضلای حوزه علميه قم جذب چنين مهمی شدند؛ اما در ادامه كار متوجه دانش ديگری به نام «اصطلاحنامه» شدند كه جای آن در كشور خالی بود. به همين جهت كار نمايهسازی را در سال 1375 موقتاً معلق كرده تمامی همت خود را صرف تدوين اصطلاحنامهنويسی كردند و پس از 10 سال تلاش پيگير، بخش اعظم اصطلاحنامههای علوم اسلامی را تدوين و حتی منتشر كردند.
مدير گروه نمايهسازی و فهرستنويسی يادآور شد: لذا بين سالهای 1375 تا 1384 كار نمايهسازی معلّق ماند تا اين كه اصطلاحنامهها به جايی رسيدند و در سال 1384 با ايجاد مركز جديدی به نام «مركز اطلاعات و مدارك اسلامی»، فعاليتهای اطلاعرسانی و پژوهشی گذشته مانند اصطلاحنامهنويسی، فرهنگنامهنويسی، نمايهسازی و فهرستنويسی در اين مركز متمركز شد و نمايهسازی بار ديگر آغاز به كار كرد؛ اما در اين دوره بر خلاف دوره اول، منابع رشتههای تخصصی علوم اسلامی در دستور كار نمايهسازی قرار گرفت.
وی با اشاره به هدف مركز از فعاليت در زمينه نمايهسازی، بيان كرد: هر شخص و يا مؤسسهای در نمايهسازی اسناد، میتواند اهداف و اغراض خاص خودش را داشته باشد كه با اهداف و اغراض ديگران متفاوت باشد؛ اما اهداف مركز اطلاعات و مدارك اسلامی در نمايه كردن منابع دينی عبارتند از، آسانسازى دستيابى به محتواى منابع اسلامى به صورت موضوعى، عرضه نظاممند اطلاعات اسلامی براساس اصطلاحنامه جامع علوم اسلامی، حفظ و پاسداری از علوم اسلامی و رفع مهجوريت از منابع آنها، ترويج استفاده همگانى از نمايهسازى در ميان پژوهشگران و مراكز پژوهشى علمى و اسلامى و بسترسازی برای تبعيت همه مراكز پژوهشی دينی از الگوی واحد در امر نمايهسازی.
حجتالاسلام واردی به تشريح منابع و آثاری كه توسط گروه نمايهسازی مركز نمايه شده است، گفت: منابعی كه در اين دو مرحله مورد نمايهسازی قرار گرفتهاند، به سه دسته تقسم میشوند، دسته اول مجلات و نشريات كشور(به زبانهای فارسی و عربی) در 30 عنوان روزنامه(اعم از روزنامههای معمولی، ويژهنامهها و پيوستها) و حدود 90 عنوان مجلات(اعم از هفتهنامهها، ماهنامهها و فصلنامهها) كه در آغاز به صورت آزمايشی مورد نمايه قرار گرفتهاند و نرمافزاری تحت داس به نام «نمايه مطبوعات» توليد و به مرور زمان منسوخ شد. دسته دوم نيز مجموعه آثار برخی از انديشمندان معاصر، مانند مقام معظم رهبری، آيتاللهالعظمی جوادی آملی، آيتالله حسنزاده آملی، آيتالله شهيد مرتضی مطهری و حجتالاسلام محمدتقی فلسفی نمايهسازی شدند كه برخی از آنها به عللی نيمه كاره مانده و برخی از آنها تكميل شدند.
وی ادامه داد: برخی از آنها به صورت نرمافزاری تدوين و منتشر شده كه عبارتند از، نرمافزار مطهر، حاوی متن و نمايه موضوعی آثار و تأليفات علامه شهيد آيتاللهمرتضی مطهری كه تعداد 90 جلد از كتاب اين علامه فرزانه كه تا آن هنگام چاپ و منتشر شده بود، به شيوه موضوعی نمايهسازی شده و در قالب يك نرمافزار چندرسانهای به نام «مطهر» بارها تكثير و توزيع شد و مورد استقبال شايانی قرار گرفت. نرمافزار نجم، متن و نمايه موضوعی آثار علامه فرزانه آيتالله حسنزاده آملی تعداد 40 اثر ماندگار اين عالم فرزانه اعم از كتاب، رساله و مقاله در اين نرمافزار، مورد نمايهسازی قرار گرفت و نرمافزار خطيب، متن و نمايه موضوعی آثار خطيب توانا حجتالاسلام فلسفی شامل تعداد 13 جلد از كتابهای آن مرحوم.
حجتالاسلام واردی با اشاره به دسته سوم كه شامل رشتههای تخصصی علوم اسلامی است، بيان كرد: در اين دسته تاكنون منابع اسلامی در سه رشته اصول فقه، علوم قرآن و كلام اسلامی، مورد نمايهسازی قرار گرفته و رشتههای ديگری در دستور كار سال جاری و سالهای بعد قرار دارد. از مجموع اين نمايهها سه نرمافزار توليد و توزيع شد و نرمافزار ديگری در دست توليد است.
وی ادامه داد: نرمافزارهايی كه توليد و توزيع شدهاند، پايگاه تخصصی اصول فقه، حاوی نمايه موضوعی 100 جلد از كتابهای اصول فقه شيعه و اهل سنت، پايگاه تخصصی علوم قرآنی، حاوی بيش از 50 جلد از منابع مهم علوم قرآنی شيعه و اهل سنت، نرمافزار التمهيد، حاوی متن و نمايه موضوعی 10 جلد از مجموعه التمهيد فی القرآن، تأليف علامه محمدهادی معرفت و پايگاه تخصصی كلام اسلامی، حاوی بيش از 200 جلد از منابع مهم اعتقادی و كلامی مذاهب معروف اسلامی كه به زودی توليد و توزيع میشود.
وی در پايان يادآور شد: اميد است در آينده نه چندان دور، ساير رشتههای تخصصی علوم اسلامی مورد نمايهسازی قرار گرفته و به صورت نرمافزاری جامع در اختيار كاربران ارجمند قرار گيرد.
