بازار سرمايه اسلامی/ 26
«اوراق منفعت»؛ نگرشی نو به ابزار مالی در عرصه بازار سرمايه اسلامی
گروه اقتصاد: به رغم انتقاداتی كه به كاركرد اين اوراق و عدم كارايی آن وارد است نظير اينكه اوراق منفعت منجر به بروز بازار سياه و انحصار میشود، اما اكثر خدمات را میتوان در قالب اوراق منفعت عرضه كرد و بر اين اساس، میتوان اوراق منفعت را نگرشی نو در عرصه بازار سرمايه اسلامی دانست.
حجتالاسلام و المسلمين مجيد حبيبان نقيبی، استاد حوزه و دانشگاه و عضو هيئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا)، در پاسخ به پرسشی درباره مبانی شرعی و مزايای اوراق منفعت گفت: اوراق منفعت ابزاری در جهت رونق بازار سرمايه اسلامی است و به طور طبيعی با آموزه های اسلامی سازگار است. همانطور كه میدانيد اقتصاد متعارف نيازمند بازار مالی است كه شامل بازار پول و سرمايه است و برای خودش ابزارهای خاصی را تعريف كرده كه اين ابزارها پاسخگوی نيازهای متعارف بازار است.
مولف كتاب قرضالحسنه و راهبردهای توسعه اقتصادی افزود: به عنوان مثال برای بازار سرمايه متعارف اوراق قرضه وجود دارد كه به دليل مكانيزم خاص آن در بانكداری متعارف بحث ربوی بودن آن مطرح است و به طور طبيعی در سيستم مالی اسلامی نمیتوان و نبايد از اينگونه اوراق استفاده كرد. از اين رو اقتصاددانان اسلامی از دهه 90 ميلادی به دنبلا طراحی ابزارهايی رفتند كه متناسب با جامعه اسلامی و بازار سرمايه اسلامی است. در ايران اوراق مشاركت به عنوان ابزار شناخته شده اسلامی مورد شناسايی قرار گرفته است و اولين محل استفاده آن نيز مشاركت در راهاندازی پروژه اتوبان شهيد نواب صفوی بود.
وی افزود: در عين حال، اوراق مشاركت به تنهايی پاسخگوی نيازهای بازار سرمايه اسلامی نبود و از اين رو اوراق حق انتفاع يا اوراق منفعت به عنوان راهكاری در اين حوزه مطرح شد، تا سال 91 آنطور كه بايد اين اوراق به كار گرفته نمیشد و اخيرا در كميته فقهی بازار بورس مطرح شده است.
حجتالاسلام نقيبی در تبيين تفاوت اوراق منفعت با اوراق قرضه كه در بازار سرمايه متعارف انتشار يافته است گفت: تفاوت اصلی در اين است كه در اوراق منفعت بحث ربا منتفی است. همچنين تفاوت اساسی اوراق منفعت با ابزارهايی مثل اوراق مشاركت اين است كه شما در اوراق مشاركت مالك عين میشويد؛ يعنی يك شی خاص يا يك بخش از يك سازمان يا شركت در تملك شما خواهدبود.
وی افزود: به طور مثال در فروش اوراق مشاركت يك شركت هواپيمايی خريدار اوراق، به اندازه سهمی كه در سند برای وی منظور شده، مالك بخشی از اين شركت خواهد شد، اما اوراق منفعت عين را منتقل نمیكند و در پی ارائه و فروش خدمات اين شركت است. به بيان ديگر شركت مذكور پيش فروش بليط هواپيمايی خود را كه در سال آينده موعد پرواز دارد، امروز به طور كامل و نه علیالحساب، انجام میدهد و طبعا افرادی كه اين بليط را تهيه میكنند، صرفا مالك خدمات اين شركت در يك بازه زمانی خاص هستند. قدر مسلم اينكه دارندگان اوراق منفعت حقی در عين ندارند و اين يكی از مزيتهای اوراق منفعت نسبت به اوراق مشاركت است.
وی در ادامه گفت: نكته ديگری كه در تاييد مزيت اوراق منفعت میتوان مطرح كرد، اين است كه فروشندگان اين اوراق ملزم نيستند مبلغ سپرده گذاری شده را در همان مورد مصرف كنند و صرفا بايد به تامين خدمات مندرج در قرارداد در موعد مقرر اقدام كنند، حال آنكه در اوراق مشاركت سپردهپذيران میبايست مبالغ دريافتی را در راستای اهداف معرفی شده از قبل به مصرف برسانند. به عنوان مثال در پروژه اتوبان شهيد نواب متوليان امر ملزم به صرف هزينهها در راستای طرح بودند. اما در اوراق منفعت الزامی در نحوه هزينهكرد وجود نخواهد داشت. پس به بيان واضحتر اوراق منفعت نه مالكيت كه منافع و خدمات را منتقل میكند.
حجت الاسلام حبيبيان افزود: به رغم انتقاداتی كه به كاركرد اين اوراق و عدم كارايی آن وارد است، مبنی بر اينكه اوراق منفعت منجر به بروز بازار سياه و انحصار میشود، اما اكثر خدمات را میتوان به صورت تخصصی در زيرمجموعه بازار سرمايه اسلامی در قالب اوراق منفعت عرضه كرد و به هرحال اين اوراق نگرشی نو در عرصه بازار سرمايه اسلامی هستند. حداقل فايده سازماندهی اين قبيل معاملات در يك بازار منسجم، شفافيت و نظارت دقيق بر خريد و فروش كالاهايی نظير فيش حج و امثالهم است كه در حال حاضر به صورت بازار سياه درآمده و مبالغ هنگفتی را به نفع انحصاركنندگان اين كالاها تجميع میكند و با برقراری يك سيستم رقابتی كه عرضه و تقاضا قيمت كالا را تعيين كند، میتوان به آينده آن اميدوار بود. به هر حال انحصار و بازار سياه در همه حوزههای بازار وجود دارد و اين مستلزم افزايش تدابير نظارتی و همچنين اصلاح ساختارهای اقتصادی دخيل در پديد آمدن بازار سياه است.
استاد حوزه و دانشگاه در پايان خاطرنشان كرد: به هرحال وجود اين بازارهای ثانويه سبب خواهدشد تا سرمايه از بين نرود و در راستای منافع افراد خواهد بود، چرا كه شما در اين بازارها، متناسب با نياز خود خريد و فروش میكنيد و هر زمان كه مايل باشيد، میتوانيد از اين راه به منفعت دست يابيد، اما در بحث اوراق مشاركت شما چنانچه پيش از موعد مقرر به پول اين اوراق نياز داشته باشيد و بازار ثانويه جهت تبديل اين اوراق به سرمايه وجود نداشته باشد، طبعا با مشكل مواجه خواهيد شد. قدر مسلم اينكه به منظور رونق بازار سرمايه اسلامی لزوم بحث و استفاده از اوراق اسلامی وجود دارد و بايد از تمام ظرفيتها جهت بهبود روند اسلامی شدن بازار بهره برد.
مولف كتاب قرضالحسنه و راهبردهای توسعه اقتصادی افزود: به عنوان مثال برای بازار سرمايه متعارف اوراق قرضه وجود دارد كه به دليل مكانيزم خاص آن در بانكداری متعارف بحث ربوی بودن آن مطرح است و به طور طبيعی در سيستم مالی اسلامی نمیتوان و نبايد از اينگونه اوراق استفاده كرد. از اين رو اقتصاددانان اسلامی از دهه 90 ميلادی به دنبلا طراحی ابزارهايی رفتند كه متناسب با جامعه اسلامی و بازار سرمايه اسلامی است. در ايران اوراق مشاركت به عنوان ابزار شناخته شده اسلامی مورد شناسايی قرار گرفته است و اولين محل استفاده آن نيز مشاركت در راهاندازی پروژه اتوبان شهيد نواب صفوی بود.
وی افزود: در عين حال، اوراق مشاركت به تنهايی پاسخگوی نيازهای بازار سرمايه اسلامی نبود و از اين رو اوراق حق انتفاع يا اوراق منفعت به عنوان راهكاری در اين حوزه مطرح شد، تا سال 91 آنطور كه بايد اين اوراق به كار گرفته نمیشد و اخيرا در كميته فقهی بازار بورس مطرح شده است.
حجتالاسلام نقيبی در تبيين تفاوت اوراق منفعت با اوراق قرضه كه در بازار سرمايه متعارف انتشار يافته است گفت: تفاوت اصلی در اين است كه در اوراق منفعت بحث ربا منتفی است. همچنين تفاوت اساسی اوراق منفعت با ابزارهايی مثل اوراق مشاركت اين است كه شما در اوراق مشاركت مالك عين میشويد؛ يعنی يك شی خاص يا يك بخش از يك سازمان يا شركت در تملك شما خواهدبود.
وی افزود: به طور مثال در فروش اوراق مشاركت يك شركت هواپيمايی خريدار اوراق، به اندازه سهمی كه در سند برای وی منظور شده، مالك بخشی از اين شركت خواهد شد، اما اوراق منفعت عين را منتقل نمیكند و در پی ارائه و فروش خدمات اين شركت است. به بيان ديگر شركت مذكور پيش فروش بليط هواپيمايی خود را كه در سال آينده موعد پرواز دارد، امروز به طور كامل و نه علیالحساب، انجام میدهد و طبعا افرادی كه اين بليط را تهيه میكنند، صرفا مالك خدمات اين شركت در يك بازه زمانی خاص هستند. قدر مسلم اينكه دارندگان اوراق منفعت حقی در عين ندارند و اين يكی از مزيتهای اوراق منفعت نسبت به اوراق مشاركت است.
وی در ادامه گفت: نكته ديگری كه در تاييد مزيت اوراق منفعت میتوان مطرح كرد، اين است كه فروشندگان اين اوراق ملزم نيستند مبلغ سپرده گذاری شده را در همان مورد مصرف كنند و صرفا بايد به تامين خدمات مندرج در قرارداد در موعد مقرر اقدام كنند، حال آنكه در اوراق مشاركت سپردهپذيران میبايست مبالغ دريافتی را در راستای اهداف معرفی شده از قبل به مصرف برسانند. به عنوان مثال در پروژه اتوبان شهيد نواب متوليان امر ملزم به صرف هزينهها در راستای طرح بودند. اما در اوراق منفعت الزامی در نحوه هزينهكرد وجود نخواهد داشت. پس به بيان واضحتر اوراق منفعت نه مالكيت كه منافع و خدمات را منتقل میكند.
حجت الاسلام حبيبيان افزود: به رغم انتقاداتی كه به كاركرد اين اوراق و عدم كارايی آن وارد است، مبنی بر اينكه اوراق منفعت منجر به بروز بازار سياه و انحصار میشود، اما اكثر خدمات را میتوان به صورت تخصصی در زيرمجموعه بازار سرمايه اسلامی در قالب اوراق منفعت عرضه كرد و به هرحال اين اوراق نگرشی نو در عرصه بازار سرمايه اسلامی هستند. حداقل فايده سازماندهی اين قبيل معاملات در يك بازار منسجم، شفافيت و نظارت دقيق بر خريد و فروش كالاهايی نظير فيش حج و امثالهم است كه در حال حاضر به صورت بازار سياه درآمده و مبالغ هنگفتی را به نفع انحصاركنندگان اين كالاها تجميع میكند و با برقراری يك سيستم رقابتی كه عرضه و تقاضا قيمت كالا را تعيين كند، میتوان به آينده آن اميدوار بود. به هر حال انحصار و بازار سياه در همه حوزههای بازار وجود دارد و اين مستلزم افزايش تدابير نظارتی و همچنين اصلاح ساختارهای اقتصادی دخيل در پديد آمدن بازار سياه است.
استاد حوزه و دانشگاه در پايان خاطرنشان كرد: به هرحال وجود اين بازارهای ثانويه سبب خواهدشد تا سرمايه از بين نرود و در راستای منافع افراد خواهد بود، چرا كه شما در اين بازارها، متناسب با نياز خود خريد و فروش میكنيد و هر زمان كه مايل باشيد، میتوانيد از اين راه به منفعت دست يابيد، اما در بحث اوراق مشاركت شما چنانچه پيش از موعد مقرر به پول اين اوراق نياز داشته باشيد و بازار ثانويه جهت تبديل اين اوراق به سرمايه وجود نداشته باشد، طبعا با مشكل مواجه خواهيد شد. قدر مسلم اينكه به منظور رونق بازار سرمايه اسلامی لزوم بحث و استفاده از اوراق اسلامی وجود دارد و بايد از تمام ظرفيتها جهت بهبود روند اسلامی شدن بازار بهره برد.
