ارشاد شيعيان، مهمترین نتیجه برخورد امام جواد(ع) با فرقههای منحرف بود
گروه انديشه: امام جواد(ع) در برابر فرقههايی كه در دوران آن حضرت وجود داشتند شيعيان خود را از اين نظر كه اين فرقهها چه مواضعی در مقابل آنان به خود گرفتهاند، راهنمايی و ارشاد میكردند.
اهالی ماه رجب؛ ماه بندگی، دعا و استغفار خود را با ميلاد «جوادالائمه(ع)» ؛ سلاله دردانه پيام آور مهر و محبت، حضرت رسول اكرم(ص) آغاز كردهاند تا نوراينت اين ماه را به ليله الرغاب و تا رمضان ماه رحمت و فضيلت ختم كنند.
در سال 203 كه امام رضا(ع) به شهادت رسيد شيعيان آن حضرت به علت اين كه تنها فرزند وی -امام جواد عليهالسلام- بيش از هشت سال نداشت در نگرانی و اضطرابی عميقی فرو رفتند.
به نوشته برخی مورخان در اين جريان شيعيان به حيرت افتاده و ميان آنان اختلاف پديد آمد چنانچه شيعيان ديگر شهرها نيز متحير شدند، به همين جهت گروهی از آنان در منزل عبدالرحمان بن حجاج گرد آمده ضجه و ناله سر دادند اين مشكل برای شيعيان كه مهمترين ركن ايمان را اطاعت از امام معصوم داشته و در مسائل فقهی و دينی خود به وی رجوع میكردند از اهميت بسياری برخوردار بود، البته برای شيعيان مسلم بود كه امام رضا فرزند خود امام جواد را به جانشينی برگزيد ولی مشكل ناشی از خردسالی آن حضرت آنان را بر آن داشت تا برای اطمينان خاطر به كاوش بيشتری بپردازند.
اضطرابی كه پس از رحلت امام رضا در ميان شيعيان آن حضرت به وجود آمد سبب شد تا برخی از آنها به دنبال عبدالله بن موسی برادر امام رضا بروند ولی از آنجا كه حاضر نبودند بدون دليل امامت كسی را بپذيرند جمعی از آنها پيش وی سؤالاتی مطرح كردند و هنگانی كه او را از جواب خود ناتوان ديدند وی را ترك كردند (مناقب ان شهر.ج 2. ص 429- مسند امام جود ص 9-30-222).
شمار ديگری نيز به واقفیها كه بر امام كاظم توقف كرده بودند پيوستند علت پيدايش اين اختلاف به نظر نوبختی همين بود كه آنها بلوغ را يكی از شرايط امامتی دانستند.
با تمام اين احوال بيشتر شيعيان به امامت امام جواد عليهالسلام گردن نهادند گرچه در ميان آنها كسانی بودند كه مسئله كمی سن را به خود امام جواد هم يادآور شدند و آن حضرت در جواب اشاره به جانشينی سليمان از داوود عليهالسلام كرد و فرمود: حضرت سليمان هنگامی كه هنوز كودكی بيش نبود و گوسفندان را به چرا میبرد حضرت داوود او را جانشين خود كرد درحالیكه علمی بنی اسراييل اين عمل او را انكار میكردند.(الكافی.جلد يك – ص 383)
طبق اسناد تاريخی زمانی كه امام رضا عليهالسلام به خراسان برده شد هيچ يك از اعضای خانواده خود را به همراه نبرد و در آنجا تنها زندگی میكرد در اين كه آيا در اين مدت امام جواد به منظور ديدار پدر به طوس رفته است يا نه تنها ابن فندق در تاريخ بيهقی نقل كرده است كه آن حضرت در سال 202 به طوس آمد و با پدر بزرگوارش ديدار كرد.
هنگامی كه مأمون بعد از شهادت امام رضا در سال 204 به بغداد بازگشت از ناحيه حضرتش اطمينان خاطر پيدا كرد ولی اين را میدانست كه شيعيان پس از امام ضا فرزند او را به امامت خواهد پذيرفت و در اين صورت خطر همچنان بر جای خود خواهد ماند او سياست كنترل امام كاظم توسط پدرش را كه او را به بغداد آورده و زندانی كرده به ياد داشت و با الهام از اين سياست همين رفتار را با امام رضا در پيش گرفت ولی با ظاهری فريبكارانه!
بر اساس برخی نقلها مأمون پس از ورود به بغداد در سال 204 بلافاصله امام جواد را از مدينه به بغداد فراخواند(الحياه السياسه الامام الجواد ص 65).
اين نكته نيز بايد مورد توجه قرار گيرد كه طبق برخی از روايات تاريخی مأمون از آن هنگام كه ولايت عهدی خود را به امام رضا واگذاشت دختر خود ام الفضل را به عقد امام جواد درآورد و يا نامزد كرد به نوشته طبری و ابن كثير در سال 202كه ام حبيب؛ دختر مامون به عقد اما رضا درآمد دختر ديگرش ام فضل را نيز به عقد امام جواد داد شايد اين موضوع خود قرينه ای بر درستی گزارش صاحب تاريخ بيهق باشد كه امام جواد در سال 202 برای ديدن پدرش به طوس آمده است.(تاريخ طبری .ج 7 ص149)
اما جواد از دو جهت به مناظرات علمی كشانده میشد : نخست از طرف شيعيان خود كه با توجه به سن كم آن حضرت میخواستند علم الهی امام را دريابند بنابراين طبيعی بود كه مجالس متعددی بدين منظور ترتيب داده شود.
دوم از ناحيه حكومت به ويژه مأمون و معتصم دو خليفه معاصر آن حضرت از آنجا كه شيعيان مدعی الهی برای امامان خود بودند خلفا میكوشيدند با تشكيل مجالس مناظره آنان را رو دروری برخی از دانشمندان بنام زمان خود قراردهند تا شيعيان در پاسخ برخی از پرسشها درمانده شوند و در اعتقاد خود دچار مشكل شده و از پيروی آنها خودداری كنند.
مهمترين سندی كه درباره اين مناظرات در دست است روايت مفصلی است كه مفيد آن را از ريان بن شبيب نقل كرده است.( از راويان موثق و قابل اعتماد است كه مدتی در خراسان نزد امام رضا بوده است).
امام جواد در برابر فرقههايی كه در دوران آن حضرت وجود داشتند شيعيان خود را از اين نظر كه اين فرقهها چه مواضعی در مقابل آنان به خود گرفتهاند راهنمايی میكرد يكی از اين فرقهها اهل حديث بودند كه مجسمی مذهب بوده و خدا را جسم میپنداشتند امام جواد درباره آنان به شيعيان میفرمود كه اجازه ندارند پشت هر كسی كه خدا را جسم میداند نماز گزارده و به او زكات بپردازند(التهذيب .ج 3 ص 283).
يكی ديگر از اين فرقه های موجود انشعابی از شيعه در زمان امام جواد عليه السلام واقفه بود كه به صورت مشكلی در مقابل شيعيان مطرح بود اين گروه كسانی بودند كه پس از شهادت امام كاظم(ع) بر آن حضرت توقف كرده و امامت اما رضا(ع) را نپذيرفتند.
زيديه نيز فرقه ای بود كه امام جواد اين گروه و گروه واقفيه را مصداق آيه «وجوه يومئذ خاشعه عانله ناصبه» خوانده و در رديف ناصبی ها قرار گرفتند.
محمد بن علی بن موسیالرضا عليهالسلام نهمين پيشوای شيعيان دارای القاب فراوانی از جمله مرتضی، زكی، قانع، رضی مختار و منتجب است و مشهورترين آنها «جواد» است كه در سال 203 تا 220 امامت شيعه را برعهده داشتند.
يادداشت از فرنگيس حمزه يی
در سال 203 كه امام رضا(ع) به شهادت رسيد شيعيان آن حضرت به علت اين كه تنها فرزند وی -امام جواد عليهالسلام- بيش از هشت سال نداشت در نگرانی و اضطرابی عميقی فرو رفتند.
به نوشته برخی مورخان در اين جريان شيعيان به حيرت افتاده و ميان آنان اختلاف پديد آمد چنانچه شيعيان ديگر شهرها نيز متحير شدند، به همين جهت گروهی از آنان در منزل عبدالرحمان بن حجاج گرد آمده ضجه و ناله سر دادند اين مشكل برای شيعيان كه مهمترين ركن ايمان را اطاعت از امام معصوم داشته و در مسائل فقهی و دينی خود به وی رجوع میكردند از اهميت بسياری برخوردار بود، البته برای شيعيان مسلم بود كه امام رضا فرزند خود امام جواد را به جانشينی برگزيد ولی مشكل ناشی از خردسالی آن حضرت آنان را بر آن داشت تا برای اطمينان خاطر به كاوش بيشتری بپردازند.
اضطرابی كه پس از رحلت امام رضا در ميان شيعيان آن حضرت به وجود آمد سبب شد تا برخی از آنها به دنبال عبدالله بن موسی برادر امام رضا بروند ولی از آنجا كه حاضر نبودند بدون دليل امامت كسی را بپذيرند جمعی از آنها پيش وی سؤالاتی مطرح كردند و هنگانی كه او را از جواب خود ناتوان ديدند وی را ترك كردند (مناقب ان شهر.ج 2. ص 429- مسند امام جود ص 9-30-222).
شمار ديگری نيز به واقفیها كه بر امام كاظم توقف كرده بودند پيوستند علت پيدايش اين اختلاف به نظر نوبختی همين بود كه آنها بلوغ را يكی از شرايط امامتی دانستند.
با تمام اين احوال بيشتر شيعيان به امامت امام جواد عليهالسلام گردن نهادند گرچه در ميان آنها كسانی بودند كه مسئله كمی سن را به خود امام جواد هم يادآور شدند و آن حضرت در جواب اشاره به جانشينی سليمان از داوود عليهالسلام كرد و فرمود: حضرت سليمان هنگامی كه هنوز كودكی بيش نبود و گوسفندان را به چرا میبرد حضرت داوود او را جانشين خود كرد درحالیكه علمی بنی اسراييل اين عمل او را انكار میكردند.(الكافی.جلد يك – ص 383)
طبق اسناد تاريخی زمانی كه امام رضا عليهالسلام به خراسان برده شد هيچ يك از اعضای خانواده خود را به همراه نبرد و در آنجا تنها زندگی میكرد در اين كه آيا در اين مدت امام جواد به منظور ديدار پدر به طوس رفته است يا نه تنها ابن فندق در تاريخ بيهقی نقل كرده است كه آن حضرت در سال 202 به طوس آمد و با پدر بزرگوارش ديدار كرد.
هنگامی كه مأمون بعد از شهادت امام رضا در سال 204 به بغداد بازگشت از ناحيه حضرتش اطمينان خاطر پيدا كرد ولی اين را میدانست كه شيعيان پس از امام ضا فرزند او را به امامت خواهد پذيرفت و در اين صورت خطر همچنان بر جای خود خواهد ماند او سياست كنترل امام كاظم توسط پدرش را كه او را به بغداد آورده و زندانی كرده به ياد داشت و با الهام از اين سياست همين رفتار را با امام رضا در پيش گرفت ولی با ظاهری فريبكارانه!
بر اساس برخی نقلها مأمون پس از ورود به بغداد در سال 204 بلافاصله امام جواد را از مدينه به بغداد فراخواند(الحياه السياسه الامام الجواد ص 65).
اين نكته نيز بايد مورد توجه قرار گيرد كه طبق برخی از روايات تاريخی مأمون از آن هنگام كه ولايت عهدی خود را به امام رضا واگذاشت دختر خود ام الفضل را به عقد امام جواد درآورد و يا نامزد كرد به نوشته طبری و ابن كثير در سال 202كه ام حبيب؛ دختر مامون به عقد اما رضا درآمد دختر ديگرش ام فضل را نيز به عقد امام جواد داد شايد اين موضوع خود قرينه ای بر درستی گزارش صاحب تاريخ بيهق باشد كه امام جواد در سال 202 برای ديدن پدرش به طوس آمده است.(تاريخ طبری .ج 7 ص149)
اما جواد از دو جهت به مناظرات علمی كشانده میشد : نخست از طرف شيعيان خود كه با توجه به سن كم آن حضرت میخواستند علم الهی امام را دريابند بنابراين طبيعی بود كه مجالس متعددی بدين منظور ترتيب داده شود.
دوم از ناحيه حكومت به ويژه مأمون و معتصم دو خليفه معاصر آن حضرت از آنجا كه شيعيان مدعی الهی برای امامان خود بودند خلفا میكوشيدند با تشكيل مجالس مناظره آنان را رو دروری برخی از دانشمندان بنام زمان خود قراردهند تا شيعيان در پاسخ برخی از پرسشها درمانده شوند و در اعتقاد خود دچار مشكل شده و از پيروی آنها خودداری كنند.
مهمترين سندی كه درباره اين مناظرات در دست است روايت مفصلی است كه مفيد آن را از ريان بن شبيب نقل كرده است.( از راويان موثق و قابل اعتماد است كه مدتی در خراسان نزد امام رضا بوده است).
امام جواد در برابر فرقههايی كه در دوران آن حضرت وجود داشتند شيعيان خود را از اين نظر كه اين فرقهها چه مواضعی در مقابل آنان به خود گرفتهاند راهنمايی میكرد يكی از اين فرقهها اهل حديث بودند كه مجسمی مذهب بوده و خدا را جسم میپنداشتند امام جواد درباره آنان به شيعيان میفرمود كه اجازه ندارند پشت هر كسی كه خدا را جسم میداند نماز گزارده و به او زكات بپردازند(التهذيب .ج 3 ص 283).
يكی ديگر از اين فرقه های موجود انشعابی از شيعه در زمان امام جواد عليه السلام واقفه بود كه به صورت مشكلی در مقابل شيعيان مطرح بود اين گروه كسانی بودند كه پس از شهادت امام كاظم(ع) بر آن حضرت توقف كرده و امامت اما رضا(ع) را نپذيرفتند.
زيديه نيز فرقه ای بود كه امام جواد اين گروه و گروه واقفيه را مصداق آيه «وجوه يومئذ خاشعه عانله ناصبه» خوانده و در رديف ناصبی ها قرار گرفتند.
محمد بن علی بن موسیالرضا عليهالسلام نهمين پيشوای شيعيان دارای القاب فراوانی از جمله مرتضی، زكی، قانع، رضی مختار و منتجب است و مشهورترين آنها «جواد» است كه در سال 203 تا 220 امامت شيعه را برعهده داشتند.
يادداشت از فرنگيس حمزه يی
