تكيه اقتصاد اسلامی بر مكانيزم تسويه درونی برای نيل به عدالت
گروه اقتصاد: استراتژی نظام اسلامی در ايجاد عدالت اين است كه نظام اقتصاد اسلامی تكيه خود را بر مردم قرار دادهاست؛ البته اين تكيه بر مردم نه به معنای بخش خصوصی كه مردم به مفهوم اشخاصی است كه مقيد به ارزشهای دينی هستند و انديشمندان اقتصاد اسلامی از آن به عنوان مكانيزم تسويه درونی ياد كردند.
محمدجواد توكلی، عضو هيئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی(ره) در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا) در پاسخ به پرسشی در خصوص استراتژی اسلام در راستای توسعه اقتصادی اظهار كرد: نظام اقتصادی اسلامی يك سيستم كلی است كه اسلام برای سامان دادن به اقتصاد جامعه معرفی كردهاست. نظام اقتصادی نوعی جهتگيری كلان به منظور اداره امور اقتصادی جامعه است و اگر ما بخواهيم ماهيت اين نظام را به خوبی درك كنيم، بايد نگاه كلی به دو مكتب معروف و متضاد با مبانی اقتصاد اسلامی داشته باشيم تا از اين رو علاوه بر شناسايی تفاوت مكاتب اقتصادی، به پارامترهای نظام اقتصاد اسلامی هم دست پيدا كنيم.
وی در تشريح نظامهای اقتصادی متعارض با ارزشهای اسلامی افزود: به شكل متعارف دو مكتب اصلی به عنوان رقيب اقتصاد اسلامی مطرح شده است كه عبارتند از نظام اقتصادی سرمايهداری و نظام اقتصادی سوسياليستی. اين نظامها را میتوان با چند مولفه عمده از هم بازشناسی كرد. يكی از اين مولفههايی كه نظامهای اقتصادی در آن با هم اختلاف دارند مسئله مشكل اقتصادی است.
وی ادامه داد: در نظام سرمايهداری مشكل اصلی اقتصادی را با عنوان كميابی مطرح میكنند و وظيفه اصلی نظام اقتصادی، برطرف كردن اين كميابی از طريق تخصيص مناسب منابع است و در نظام اقتصاد سرمايهداری راه حل اين مشكل را در بازار آزاد و دست پنهان آدام اسميت جستجو میكنند. به ديگر سخن، اين نظام اقتصادی در پی نظامی است كه افراد آزادنه در پی منافع شخصی باشند و مكانيزمی نامرئی سبب میشود تا اين خودخواهیها موجب پيشرفت و رشد اقتصادی جامعه شود. در اين سيستم نقش بازار به حدی است كه حضور دولت در اقتصاد را تا حد صفر نفی میكند.
توكلی گفت: در نظام سوسياليستی مشكل عمده عدالت است و توزيع منابع را نابرابر و ناعادلانه میدانند و نقش دولت را بر خلاف اقتصاد ليبرال غرب بسيار بيشتر از بازار قلمداد میكنند. سوسياليستها به نوعی برنامهريزی مركزی از سوی دولت معتقدند. عملا اين دو نظام اقتصادی خيلی جاها شكست خوردند، نظام سوسياليستی كه با ناكارآيی دولت مواجه شد و نظام بازار آزاد هم در مواردی بحث فروپاشی بازار را به خود ديد و مجبور شدند كه دولت را تقويت كنند؛ مثل زمان بروز بحران بزرگ كه اين اتفاق افتاد.
مدير مسئول مجله معرفت اقتصادی گفت: تشريح اين دو سيستم به ما كمك میكند تا مبانی اقتصادی اسلام را به آسودگی بشناسيم. اسلام مشكل اصلی اقتصاد را علاوه بر كمبود منابع توزيع، منابع و عدالت میداند، البته با تفاوت عمده نسبت به اين دو مكتب، عنوان میكند كه همين منابع كم چنانچه به نحو مطلوب توزيع شود، مشكلات جامعه حل خواهد شد. اين امر در بحث استعمار و استثمار كشورهای مستضعف نسبت به كشورهای ظالم مشهودتر است.
وی خاطرنشان كرد: نكته ديگر در تفاوت اين سه نظام اقتصادی بحث مصرف است، در نظامهای سرمايهداری و سوسياليستی توليد با هدف مصرف صورت میگيرد و به تعبير خودشان توليد در خدمت رفاه و كسب مطلوبيت است، اما در نگرش اسلامی توليد، توزيع و مصرف در خدمت اهداف بالاتر و در راستای تكامل انسان است.
عضو هيئت علمی موسسه آموزشی وپژوهشی امام خمينی(ره) افزود: به همين جهت توليد در نگرش اسلامی به منظور سعادت و تكامل انسان صورت میپذيرد و مصرف هم هدف نيست و آن را بر پايه نظام ارزشی اسلام توليد تشويق و مصرف را با ارزشهايی مثل قناعت و انفاق كنترل كند و مازاد اين را در بحث توزيع، به صورت انفاق در خدمت جامعه قرار دهد و اين موجب تعادل و عدالت اقتصادی خواهد شد.
توكلی در ادامه بيان كرد: در نظام سرمايهداری از نشت منابع از سرمايهداران به فقرا، عدالت اقتصادی حاصل میشود و در سيستم سوسياليستی قائل به ورود دولت به اين عرصه و برقرار عدالت اقتصادی هستند، اما در نظام اقتصاد اسلامی شما مكانيزمی را میبينيد كه بر پايه انگيزش درونی افراد جامعه است.
وی افزود: در اين باره نيز میتوان به سيره عملی مولا اميرالمومنين امام علی(ع) اشاره كرد كه ايشان سخت كار میكردند و قنات و چاههايی را حفر میكردند و پيش از آنكه خود بهرهبرداری كنند، اين منبع مالی را وقف میكردند. روايت معروف و معتبری هم كه از سخنان ايشان در شب شهادتشان مطرح میشود، داير بر اين نكته است كه ايشان هيچگاه دو نوع خورش در سفره نداشتند و تمام اين مسائل حاكی از توجه اميرالمومنين امام علی(ع) به نظام اقتصاد اسلامی است. ايشان در بحث توليد پر تلاش و كارگر بودند و در بحث مصرف نيز چنانچه مطرح شد قناعتپيشه بودند و در بحث توزيع، پس از توليد به انفاق نخلستان و قناتها و ديگر دارايیها روی میآوردند.
اين استاد دانشگاه در پايان گفت: نكته مهمی را كه میتوان در جمعبندی بحث عنوان كرد، اين است كه در نظام اقتصاد سرمايهداری، تكيه اصلی بر بازار آزاد است و در نظام سوسياليستی عدالتطلبی را منوط به دخالت دولت میدانند. اما استراتژی نظام اسلامی اين است كه، نظام اقتصاد اسلامی تكيه خود را بر مردم قرار دادهاست، البته اين تكيه بر مردم نه به معنای بخش خصوصی كه مردم به مفهوم اشخاصی كه مقيد به ارزشهای دينی هستند و انديشمندان اقتصاد اسلامی از آن به عنوان مكانيزم تسويه درونی ياد كردند. اسلام به دنبال رفع نيازها پيش از وقوع و ورود به سيستم بازار است. پس مكانيزمهای اخلاقی يكی از اثر گذارترين امور در نظام اقتصاد اسلامی است.
توكلی در پايان خاطرنشان كرد: شاهد اين مثال عملكرد امام صادق(ع) در زمان بروز بحران گندم است. ايشان در مورد ذخيره گندم خانه از خادم سوال میكنند و در پاسخ خادم عنوان میكند كه ذخيره گندم تا يك سال ديگر كافيست. حضرت در مقابل امر میكنند كه گندمها را در بازار به فروش برساند و به صورت روزانه خريد كنند. اين از نظر اقتصاد سرمايهداری يك امر غيرمنطقی است، اما عنصر اخلاقمداری در اقتصاد اسلامی اين اقدام بزرگوارانه را به صراحت تائيد میكند.
وی در تشريح نظامهای اقتصادی متعارض با ارزشهای اسلامی افزود: به شكل متعارف دو مكتب اصلی به عنوان رقيب اقتصاد اسلامی مطرح شده است كه عبارتند از نظام اقتصادی سرمايهداری و نظام اقتصادی سوسياليستی. اين نظامها را میتوان با چند مولفه عمده از هم بازشناسی كرد. يكی از اين مولفههايی كه نظامهای اقتصادی در آن با هم اختلاف دارند مسئله مشكل اقتصادی است.
وی ادامه داد: در نظام سرمايهداری مشكل اصلی اقتصادی را با عنوان كميابی مطرح میكنند و وظيفه اصلی نظام اقتصادی، برطرف كردن اين كميابی از طريق تخصيص مناسب منابع است و در نظام اقتصاد سرمايهداری راه حل اين مشكل را در بازار آزاد و دست پنهان آدام اسميت جستجو میكنند. به ديگر سخن، اين نظام اقتصادی در پی نظامی است كه افراد آزادنه در پی منافع شخصی باشند و مكانيزمی نامرئی سبب میشود تا اين خودخواهیها موجب پيشرفت و رشد اقتصادی جامعه شود. در اين سيستم نقش بازار به حدی است كه حضور دولت در اقتصاد را تا حد صفر نفی میكند.
توكلی گفت: در نظام سوسياليستی مشكل عمده عدالت است و توزيع منابع را نابرابر و ناعادلانه میدانند و نقش دولت را بر خلاف اقتصاد ليبرال غرب بسيار بيشتر از بازار قلمداد میكنند. سوسياليستها به نوعی برنامهريزی مركزی از سوی دولت معتقدند. عملا اين دو نظام اقتصادی خيلی جاها شكست خوردند، نظام سوسياليستی كه با ناكارآيی دولت مواجه شد و نظام بازار آزاد هم در مواردی بحث فروپاشی بازار را به خود ديد و مجبور شدند كه دولت را تقويت كنند؛ مثل زمان بروز بحران بزرگ كه اين اتفاق افتاد.
مدير مسئول مجله معرفت اقتصادی گفت: تشريح اين دو سيستم به ما كمك میكند تا مبانی اقتصادی اسلام را به آسودگی بشناسيم. اسلام مشكل اصلی اقتصاد را علاوه بر كمبود منابع توزيع، منابع و عدالت میداند، البته با تفاوت عمده نسبت به اين دو مكتب، عنوان میكند كه همين منابع كم چنانچه به نحو مطلوب توزيع شود، مشكلات جامعه حل خواهد شد. اين امر در بحث استعمار و استثمار كشورهای مستضعف نسبت به كشورهای ظالم مشهودتر است.
وی خاطرنشان كرد: نكته ديگر در تفاوت اين سه نظام اقتصادی بحث مصرف است، در نظامهای سرمايهداری و سوسياليستی توليد با هدف مصرف صورت میگيرد و به تعبير خودشان توليد در خدمت رفاه و كسب مطلوبيت است، اما در نگرش اسلامی توليد، توزيع و مصرف در خدمت اهداف بالاتر و در راستای تكامل انسان است.
عضو هيئت علمی موسسه آموزشی وپژوهشی امام خمينی(ره) افزود: به همين جهت توليد در نگرش اسلامی به منظور سعادت و تكامل انسان صورت میپذيرد و مصرف هم هدف نيست و آن را بر پايه نظام ارزشی اسلام توليد تشويق و مصرف را با ارزشهايی مثل قناعت و انفاق كنترل كند و مازاد اين را در بحث توزيع، به صورت انفاق در خدمت جامعه قرار دهد و اين موجب تعادل و عدالت اقتصادی خواهد شد.
توكلی در ادامه بيان كرد: در نظام سرمايهداری از نشت منابع از سرمايهداران به فقرا، عدالت اقتصادی حاصل میشود و در سيستم سوسياليستی قائل به ورود دولت به اين عرصه و برقرار عدالت اقتصادی هستند، اما در نظام اقتصاد اسلامی شما مكانيزمی را میبينيد كه بر پايه انگيزش درونی افراد جامعه است.
وی افزود: در اين باره نيز میتوان به سيره عملی مولا اميرالمومنين امام علی(ع) اشاره كرد كه ايشان سخت كار میكردند و قنات و چاههايی را حفر میكردند و پيش از آنكه خود بهرهبرداری كنند، اين منبع مالی را وقف میكردند. روايت معروف و معتبری هم كه از سخنان ايشان در شب شهادتشان مطرح میشود، داير بر اين نكته است كه ايشان هيچگاه دو نوع خورش در سفره نداشتند و تمام اين مسائل حاكی از توجه اميرالمومنين امام علی(ع) به نظام اقتصاد اسلامی است. ايشان در بحث توليد پر تلاش و كارگر بودند و در بحث مصرف نيز چنانچه مطرح شد قناعتپيشه بودند و در بحث توزيع، پس از توليد به انفاق نخلستان و قناتها و ديگر دارايیها روی میآوردند.
اين استاد دانشگاه در پايان گفت: نكته مهمی را كه میتوان در جمعبندی بحث عنوان كرد، اين است كه در نظام اقتصاد سرمايهداری، تكيه اصلی بر بازار آزاد است و در نظام سوسياليستی عدالتطلبی را منوط به دخالت دولت میدانند. اما استراتژی نظام اسلامی اين است كه، نظام اقتصاد اسلامی تكيه خود را بر مردم قرار دادهاست، البته اين تكيه بر مردم نه به معنای بخش خصوصی كه مردم به مفهوم اشخاصی كه مقيد به ارزشهای دينی هستند و انديشمندان اقتصاد اسلامی از آن به عنوان مكانيزم تسويه درونی ياد كردند. اسلام به دنبال رفع نيازها پيش از وقوع و ورود به سيستم بازار است. پس مكانيزمهای اخلاقی يكی از اثر گذارترين امور در نظام اقتصاد اسلامی است.
توكلی در پايان خاطرنشان كرد: شاهد اين مثال عملكرد امام صادق(ع) در زمان بروز بحران گندم است. ايشان در مورد ذخيره گندم خانه از خادم سوال میكنند و در پاسخ خادم عنوان میكند كه ذخيره گندم تا يك سال ديگر كافيست. حضرت در مقابل امر میكنند كه گندمها را در بازار به فروش برساند و به صورت روزانه خريد كنند. اين از نظر اقتصاد سرمايهداری يك امر غيرمنطقی است، اما عنصر اخلاقمداری در اقتصاد اسلامی اين اقدام بزرگوارانه را به صراحت تائيد میكند.
