قرآن، زندگی، روزمرگی/97
«حَتَّى یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ»؛ ايده قرآن در ره يافتن به تحول و رشد اجتماعی
گروه اجتماعی: عضو هيئت علمی جامعةالمصطفی(ص) العالمية قم با بيان اينكه قرآن تحولات اجتماعی را بر اساس دخالت خود مردم و جامعه میداند، به آيه 53 سوره انفال اشاره كرد و گفت: بر اين اساس، انسانها و جوامع قابليت اصلاح، تغيير و رشد دارند.
حجتالاسلام والمسلمين حسين علویمهر، قرآنپژوه و عضو هيئت علمی جامعةالمصطفی(ص) العالمية قم در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان، درباره آيه «ذَلِكَ بِأَنَّ اللّهَ لَمْ یَكُ مُغَیِّرًا نِّعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ وَأَنَّ اللّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ؛ اين [كيفر] بدان سبب است كه خداوند نعمتى را كه بر قومى ارزانى داشته تغيير نمىدهد مگر آنكه آنان آنچه را در دل دارند تغيير دهند و خدا شنواى داناست»، (انفال/53) گفت: يكی از موضوعاتی كه در قرآن كريم مطرح شده، بحث تغييرات اجتماعی است. در اين آيه و آيه «إِنَّ اللّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ؛ خدا حال قومى را تغيير نمىدهد تا آنان حال خود را تغيير دهند»، (رعد/11) آمده است با اين نكته كه در تغييرات اجتماعی، انسانها خود در سرنوشت خود دخيل هستند.
وی بيان كرد: انسانها خودشان بايد جامعه خود را متحول كنند و تحول جوامع همه بر اساس سنتهای لايتغير نيست؛ اگر جامعهای بخواهد حاكمی برای خود تعيين كند، میتواند در سرنوشت خود دخالت داشته باشد، اگر بخواهد مطلوب باشد، دارای ارزشها و ايدههای خاصی باشد، مثل جامعه اسلامی ما دارای ارزشهای اسلامی باشد، خود جامعه میتواند تغييرات اجتماعی را در صورتی كه تمام مردم دست به دست هم بدهند، ايجاد بكند.
علویمهر با بيان اينكه قرآن حركتها و تغييرات اجتماعی را با جبر الهی هماهنگ نمیداند، گفت: در برخی ديدگاهها اين اعتقاد وجود دارد كه تغييرات اجتماعی بر اساس جبر اجتماعی است اما قرآن كريم تحولات اجتماعی را بر اساس دخالت خود مردم و جامعه میداند.
عضو هيئت علمی جامعةالمصطفی(ص) العالمية قم افزود: نكته ديگری كه از آيه میتوان استفاده كرد اين است كه انسان و جامعه تغييرپذير هستند. يعنی اگر انسان دارای صفات زشت و بد بود، خصلتهای بدی داشت، دين و فرهنگی نامناسب داشت، میتواند تحول پذيرد و اين تحول به دست انسان و به اختيار خود او صورت میگيرد؛ بنابراين انسان میتواند در سرنوشت خود مستقيم دخالت كند. به گفته استاد شهيد مطهری قرآن كريم، تز اصلاحی را مطرح میكند؛ يعنی انسان قابل اصلاح. انسان میتواند با ايدههايی اصلاح شود.
اين قرآنپژوه ادامه داد: بنابراين اين آيه شريفه هم میتواند ناظر بر تغيير فرد باشد به اين اعتبار كه تغييرات اجتماعی بدون تغييرات فردی انجام نمیگيرند و هم میتواند بهطور مستقيم ناظر بر تغييرات اجتماعی باشد.
علویمهر گفت: قرآن كريم يك تزی را مطرح میكند كه يك بحث كلامی است و آن اين است كه آيا انسان در حركتهای فردی در انتخاب عقيده دارای اختيار است يا نه؟ آيا انسان ذاتاً بد است يا سرشت نيكی دارد؟ اين مباحثی است كه در ميان متكلمان و فلاسفه غرب نيز مطرح است كه البته قرآن كريم خلقت همه موجودات را خلقت احسن میداند؛ يعنی نظام هستی را، نظام احسن معرفی میكند: «الَّذِی أَحْسَنَ كُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ؛ همان كسى كه هر چيزى را كه آفريده است نيكو آفريده»، (سجده/7).
وی در ادامه خاطرنشان كرد: بر اين اساس اگر شخصی دارای صفات بد و ويژگیها و اعتقادات بد بود، قرآن كريم تزی را به نام تز اصلاح معرفی میكند؛ اگر كسی گناهی كرد، خطای بزرگی مرتكب شد، آيا اين انسان، سقوط كرده و نمیتوان او را نجات داد يا انسانی است كه قابل اصلاح و قابل نجات است؟ قرآن كريم میفرمايد: «إِلَّا مَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُوْلَئِكَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ؛ مگر كسى كه توبه كند و ايمان آورد و كار شايسته كند پس خداوند بديهايشان را به نيكيها تبديل مىكند»، (فرقان/70). افرادی كه توبه كنند و خود را اصلاح كنند، قابل رشد هستند و لو اينكه خطا كرده باشند، بر اساس اين تز و ايده قرآن كريم انسانها قابليت اصلاح و تغيير را دارند پس اميد نجات انسانها وجود دارد اما در صورتی كه خود انسانها بخواهند در سرنوشت خود دخالت داشته باشند آن هم از طريق انجام اصلاح و توبه.
عضو هيئت علمی جامعةالمصطفی(ص) با بيان اينكه آيه تغيير اجتماعی را بيان میكند اما ما تغيير فردی را از آن استفاده میكنيم، تصريح كرد: اين تغيير، يك تغيير اجتماعی است. قرآن اين تغيير اجتماعی را يك تغيير اختياری میداند؛ بنابراين جوامع خودشان بايد با اختيار و انتخاب تغييرات را ايجاد كنند و منتظر تغييرات خدا نباشند؛ خداوند متعال میفرمايد اگر میخواهيد هر گونه تغييری پيدا كنيد، اين امر بايد به دست خودتان انجام شود. خداوند اين تغييرات را به خود جوامع واگذار كرده است. البته يك سری سنتهای لايتغير الهی در مباحث اجتماعی داريم مثل پيروزی حق بر باطل، نزول بركات زمين و آسمان بر جامعه تقویپيشه (اگر مردم شهرها ايمان آورده و به تقوا گراييده بودند قطعاً بركاتى از آسمان و زمين برايشان مىگشوديم) و ... . اينها وعدههای حق است اما قبل از همه اينها اختيار خود انسان مطرح است.
وی بيان كرد: انسانها خودشان بايد جامعه خود را متحول كنند و تحول جوامع همه بر اساس سنتهای لايتغير نيست؛ اگر جامعهای بخواهد حاكمی برای خود تعيين كند، میتواند در سرنوشت خود دخالت داشته باشد، اگر بخواهد مطلوب باشد، دارای ارزشها و ايدههای خاصی باشد، مثل جامعه اسلامی ما دارای ارزشهای اسلامی باشد، خود جامعه میتواند تغييرات اجتماعی را در صورتی كه تمام مردم دست به دست هم بدهند، ايجاد بكند.
علویمهر با بيان اينكه قرآن حركتها و تغييرات اجتماعی را با جبر الهی هماهنگ نمیداند، گفت: در برخی ديدگاهها اين اعتقاد وجود دارد كه تغييرات اجتماعی بر اساس جبر اجتماعی است اما قرآن كريم تحولات اجتماعی را بر اساس دخالت خود مردم و جامعه میداند.
عضو هيئت علمی جامعةالمصطفی(ص) العالمية قم افزود: نكته ديگری كه از آيه میتوان استفاده كرد اين است كه انسان و جامعه تغييرپذير هستند. يعنی اگر انسان دارای صفات زشت و بد بود، خصلتهای بدی داشت، دين و فرهنگی نامناسب داشت، میتواند تحول پذيرد و اين تحول به دست انسان و به اختيار خود او صورت میگيرد؛ بنابراين انسان میتواند در سرنوشت خود مستقيم دخالت كند. به گفته استاد شهيد مطهری قرآن كريم، تز اصلاحی را مطرح میكند؛ يعنی انسان قابل اصلاح. انسان میتواند با ايدههايی اصلاح شود.
اين قرآنپژوه ادامه داد: بنابراين اين آيه شريفه هم میتواند ناظر بر تغيير فرد باشد به اين اعتبار كه تغييرات اجتماعی بدون تغييرات فردی انجام نمیگيرند و هم میتواند بهطور مستقيم ناظر بر تغييرات اجتماعی باشد.
علویمهر گفت: قرآن كريم يك تزی را مطرح میكند كه يك بحث كلامی است و آن اين است كه آيا انسان در حركتهای فردی در انتخاب عقيده دارای اختيار است يا نه؟ آيا انسان ذاتاً بد است يا سرشت نيكی دارد؟ اين مباحثی است كه در ميان متكلمان و فلاسفه غرب نيز مطرح است كه البته قرآن كريم خلقت همه موجودات را خلقت احسن میداند؛ يعنی نظام هستی را، نظام احسن معرفی میكند: «الَّذِی أَحْسَنَ كُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ؛ همان كسى كه هر چيزى را كه آفريده است نيكو آفريده»، (سجده/7).
وی در ادامه خاطرنشان كرد: بر اين اساس اگر شخصی دارای صفات بد و ويژگیها و اعتقادات بد بود، قرآن كريم تزی را به نام تز اصلاح معرفی میكند؛ اگر كسی گناهی كرد، خطای بزرگی مرتكب شد، آيا اين انسان، سقوط كرده و نمیتوان او را نجات داد يا انسانی است كه قابل اصلاح و قابل نجات است؟ قرآن كريم میفرمايد: «إِلَّا مَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُوْلَئِكَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ؛ مگر كسى كه توبه كند و ايمان آورد و كار شايسته كند پس خداوند بديهايشان را به نيكيها تبديل مىكند»، (فرقان/70). افرادی كه توبه كنند و خود را اصلاح كنند، قابل رشد هستند و لو اينكه خطا كرده باشند، بر اساس اين تز و ايده قرآن كريم انسانها قابليت اصلاح و تغيير را دارند پس اميد نجات انسانها وجود دارد اما در صورتی كه خود انسانها بخواهند در سرنوشت خود دخالت داشته باشند آن هم از طريق انجام اصلاح و توبه.
عضو هيئت علمی جامعةالمصطفی(ص) با بيان اينكه آيه تغيير اجتماعی را بيان میكند اما ما تغيير فردی را از آن استفاده میكنيم، تصريح كرد: اين تغيير، يك تغيير اجتماعی است. قرآن اين تغيير اجتماعی را يك تغيير اختياری میداند؛ بنابراين جوامع خودشان بايد با اختيار و انتخاب تغييرات را ايجاد كنند و منتظر تغييرات خدا نباشند؛ خداوند متعال میفرمايد اگر میخواهيد هر گونه تغييری پيدا كنيد، اين امر بايد به دست خودتان انجام شود. خداوند اين تغييرات را به خود جوامع واگذار كرده است. البته يك سری سنتهای لايتغير الهی در مباحث اجتماعی داريم مثل پيروزی حق بر باطل، نزول بركات زمين و آسمان بر جامعه تقویپيشه (اگر مردم شهرها ايمان آورده و به تقوا گراييده بودند قطعاً بركاتى از آسمان و زمين برايشان مىگشوديم) و ... . اينها وعدههای حق است اما قبل از همه اينها اختيار خود انسان مطرح است.
