مخاطب فعال و رسانه روشنگر؛ اصول كاركردی رسانه از ديدگاه اسلام
گروه اجتماعی: رئيس دانشگاه مذاهب با تأكيد بر اينكه اسلام مخاطب منفعل را نمیپذيرد، با اشاره به آيه شش سوره حجرات به تحليل نظريه «نبأ» به عنوان يك نظريه اسلامی در خصوص رسانه پرداخت و گفت: بر اساس ديدگاه اسلام رسانه بايد كاركرد تبيين داشته باشد.
حجتالاسلام والمسلمين احمد مبلغی رئيس دانشگاه مذاهب، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) به بررسی ارتباط و كنش متقابل دين و رسانه و ضرورتهای اين ارتباط از ديدگاه اسلام پرداخت و اظهار كرد: مقوله رسانه در جامعه امروزی، مسئلهای مهم و پيچيده است و هر روز كه از عمر حضور آن در جامعه میگذرد بر پيچيدگی ابعاد آن افزوده میشود.
وی تصريح كرد: اين پيچيدگی هنگامی وضع حساس و اهتمام برانگيزتری به خود میگيرد كه رسانه در حوزههای مختلف فكری و فرهنگی بر نگاه به دين تأثير میگذارد. در حقيقت پرداختن به رسانه از جايگاه دينی از يك سو و نوع حضور بخشی به دين در رسانه از طرف ديگر دو مقولهای است كه بايد مورد توجه جدی قرار گيرند.
رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس شكل دادن رسانه بر پايه دين و شكل دادن به نوع حضور دين در رسانه را دو مقوله مهم و تخصصی عنوان كرد و اظهار كرد: اگر به اين دو به صورت علمی و تخصصی توجه نكنيم، اين اهمال و بیتوجهی، به انزوای دين میانجامد و رسانهها را نيز به سمتی میبرد كه تأثيرگذاریهايی را بر خلاف فلسفه وجودی دين بر جای میگذارند.
وی در جمعبندی اين بخش از سخنان خود، گفت: لذا پرداختن به رسانه از خاستگاه دين و نظريهپردازی در اين زمينه و نيز نظريهپردازی در خصوص كيفيت حضور دين در رسانه يك ضرورت است.
حجتالاسلام مبلغی در ادامه سخنان خود به بررسی «نظر دين نسبت به رسانه» پرداخت و با تأكيد بر اينكه بررسی اين مسئله نيازمند پژوهشهای متعدد است، اظهار كرد: ضرورت دارد بدون هيچ گونه تأخيری، مطالعهای عظيم، گسترده و البته در چارچوب مديريتی دقيق و علمی جهت ارائه نظريه دينی در باب رسانه كليد بخورد.
وی كه به عنوان استاد در مجموعه نشستهای «فقه و رسانه» در حوزه قم به ارائه مباحثی در اين زمينه میپردازد، گفت: سه مرحله را بايد پيش روی قرار داد كه عبارتند از: ارائه نظريه رسانه در دين، ارائه نظريه چگونگی حضور دين در رسانه و سرانجام استخراج اصول، هنجارها، قواعد و احكام فقهی و اخلاقی چارچوب دهنده به رفتار رسانه يا رفتار با رسانه.
حجتالاسلام مبلغی نظريه «نبأ» را به عنوان يكی از نظريات دين در خصوص رسانه معرفی و با اشاره به آيه شش سوره حجرات كه میفرمايد: «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَیَّنُوا أَن تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ؛ اى كسانى كه ايمان آوردهايد اگر فاسقى برايتان خبرى آورد نيك وارسى كنيد مبادا به نادانى گروهى را آسيب برسانيد و [بعد] از آنچه كردهايد پشيمان شويد» گفت: اگر بخواهيم در يك تجزيه و تحليل معطوف به رسانه نظريهای از دل اين آيه استخراج كنيم میتوان يك نكته كانونی و محوری به عنوان «تبیّن» را مطرح كرد.
وی تشريح كرد: تبين به معنای آشكار شدن يا حركت و تلاش برای آشكار كردن است. براساس منطق اسلامی، دين جهل و ناآگاهی را نه تنها نمیپذيرد و مبنا قرار نمیدهد بلكه اصل را بر آشكار شدن قرار داده است؛ البته مشروط به قيودی همچون افشانكردن اسرار مردم و...
رئيس دانشگاه مذاهب افزود: بر اين اساس رسانه بايد كاركرد تبيين و بيانگری را در پيش بگيرد و مخاطب نيز در قبال رسانه نبايد يك وضعيت منفعل داشته باشد بلكه بايد كوشش كند تا در مسير ايجاد انحراف و ذهنيتهای جهت دهنده نابهجا قرار نگيرد و سهم خود را به صورت ايفای نقشی تكميلی در قرار دادن خروجیهای رسانه در مسير نماياندن واقع ايفا كند.
وی افزود: اگر نظريه اسلام را بخواهيم عملياتی كنيم میتوان مخاطب را به گونهای تعريف كرد كه به بخشی از رسانه بدل شود و به تعبير ديگر رسانه بر دو پايه: ارائه دهنده خبر و مخاطب خبر شكل بگيرد.
مبلغی با تأكيد بر جايگاه مخاطب در نگاه اسلام به رسانه، تصريح كرد: اسلام برای مخاطب يك حضور ركنی و شكلدهندگی قائل است. البته در نظريات آكادميك نيز برای مخاطب نقش اساسی قائل شدهاند اما نظريات آنها توصيفی است؛ يعنی بيشتر به اين سمت حركت كرده كه مخاطب به صورت اتوماتيك چه نقشی را در رسانه دارد و چه فعل و انفعالی بين رسانه و مخاطب در جريان است، در حالی كه بر اساس ديدگاه مأخوذه از آيه «نبأ» ما میتوانيم به سمتی حركت كنيم كه مخاطب يكی از دو ركن رسانه به حساب آيد.
حجتالاسلام مبلغی در پاسخ به اين سؤال كه در يك جامعه اسلامی چگونه میشود نقش مخاطب را به عنوان يك ركن رسانه تبيين كرد، گفت: بستگی دارد به اينكه ما چه چارچوب ها، سياستها و راهكارهايی را برای خارج كردن مخاطب از حالت انفعال فكری، انديشهای و زيرساختی تعريف كنيم. البته مخاطب لاجرم و هميشه در مقابل رسانه نوعی انفعال دارد اما بايد تلاش كرد اين انفعال به حداقل برسد.
وی در ادامه سخنان خود با تأكيد بر اينكه رسانه به پاكيزگی و صداقت، شديدترين نياز را دارد، گفت: بايد سياستها و اصولی بر رسانهها حاكم باشد كه بتواند اين رسانهها را در جايگاه واقعبين و به دور از رياكاری و دروغ گويی قرار دهد.
رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس در پايان سخنان خود با تأكيد بر اينكه معتقد است اول بايد نظريه و اصول فكری برای رسانهها داشته باشيم بعد به سمت تبيين احكام پيش برويم، گفت: اول بايد نظريه دينی رسانه داشته باشيم بعد كه حدود و ثغور نظريه رسانه دينی روشن شد به سمت استخراج و ارائه احكام و چارچوبها حركت كنيم.
وی تأكيد كرد: ارائه اين اصول بايد با توجه به واقعيات رسانه عملياتی شود نه اينكه رسانه را از ماهيت تأثيرگذاری برجامعه و بالندگی در جامعه بيندازد و الا آنچه ما میسازيم ممكن است مصداق رسانه نباشد.
وی تصريح كرد: اين پيچيدگی هنگامی وضع حساس و اهتمام برانگيزتری به خود میگيرد كه رسانه در حوزههای مختلف فكری و فرهنگی بر نگاه به دين تأثير میگذارد. در حقيقت پرداختن به رسانه از جايگاه دينی از يك سو و نوع حضور بخشی به دين در رسانه از طرف ديگر دو مقولهای است كه بايد مورد توجه جدی قرار گيرند.
رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس شكل دادن رسانه بر پايه دين و شكل دادن به نوع حضور دين در رسانه را دو مقوله مهم و تخصصی عنوان كرد و اظهار كرد: اگر به اين دو به صورت علمی و تخصصی توجه نكنيم، اين اهمال و بیتوجهی، به انزوای دين میانجامد و رسانهها را نيز به سمتی میبرد كه تأثيرگذاریهايی را بر خلاف فلسفه وجودی دين بر جای میگذارند.
وی در جمعبندی اين بخش از سخنان خود، گفت: لذا پرداختن به رسانه از خاستگاه دين و نظريهپردازی در اين زمينه و نيز نظريهپردازی در خصوص كيفيت حضور دين در رسانه يك ضرورت است.
حجتالاسلام مبلغی در ادامه سخنان خود به بررسی «نظر دين نسبت به رسانه» پرداخت و با تأكيد بر اينكه بررسی اين مسئله نيازمند پژوهشهای متعدد است، اظهار كرد: ضرورت دارد بدون هيچ گونه تأخيری، مطالعهای عظيم، گسترده و البته در چارچوب مديريتی دقيق و علمی جهت ارائه نظريه دينی در باب رسانه كليد بخورد.
وی كه به عنوان استاد در مجموعه نشستهای «فقه و رسانه» در حوزه قم به ارائه مباحثی در اين زمينه میپردازد، گفت: سه مرحله را بايد پيش روی قرار داد كه عبارتند از: ارائه نظريه رسانه در دين، ارائه نظريه چگونگی حضور دين در رسانه و سرانجام استخراج اصول، هنجارها، قواعد و احكام فقهی و اخلاقی چارچوب دهنده به رفتار رسانه يا رفتار با رسانه.
حجتالاسلام مبلغی نظريه «نبأ» را به عنوان يكی از نظريات دين در خصوص رسانه معرفی و با اشاره به آيه شش سوره حجرات كه میفرمايد: «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَیَّنُوا أَن تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ؛ اى كسانى كه ايمان آوردهايد اگر فاسقى برايتان خبرى آورد نيك وارسى كنيد مبادا به نادانى گروهى را آسيب برسانيد و [بعد] از آنچه كردهايد پشيمان شويد» گفت: اگر بخواهيم در يك تجزيه و تحليل معطوف به رسانه نظريهای از دل اين آيه استخراج كنيم میتوان يك نكته كانونی و محوری به عنوان «تبیّن» را مطرح كرد.
وی تشريح كرد: تبين به معنای آشكار شدن يا حركت و تلاش برای آشكار كردن است. براساس منطق اسلامی، دين جهل و ناآگاهی را نه تنها نمیپذيرد و مبنا قرار نمیدهد بلكه اصل را بر آشكار شدن قرار داده است؛ البته مشروط به قيودی همچون افشانكردن اسرار مردم و...
رئيس دانشگاه مذاهب افزود: بر اين اساس رسانه بايد كاركرد تبيين و بيانگری را در پيش بگيرد و مخاطب نيز در قبال رسانه نبايد يك وضعيت منفعل داشته باشد بلكه بايد كوشش كند تا در مسير ايجاد انحراف و ذهنيتهای جهت دهنده نابهجا قرار نگيرد و سهم خود را به صورت ايفای نقشی تكميلی در قرار دادن خروجیهای رسانه در مسير نماياندن واقع ايفا كند.
وی افزود: اگر نظريه اسلام را بخواهيم عملياتی كنيم میتوان مخاطب را به گونهای تعريف كرد كه به بخشی از رسانه بدل شود و به تعبير ديگر رسانه بر دو پايه: ارائه دهنده خبر و مخاطب خبر شكل بگيرد.
مبلغی با تأكيد بر جايگاه مخاطب در نگاه اسلام به رسانه، تصريح كرد: اسلام برای مخاطب يك حضور ركنی و شكلدهندگی قائل است. البته در نظريات آكادميك نيز برای مخاطب نقش اساسی قائل شدهاند اما نظريات آنها توصيفی است؛ يعنی بيشتر به اين سمت حركت كرده كه مخاطب به صورت اتوماتيك چه نقشی را در رسانه دارد و چه فعل و انفعالی بين رسانه و مخاطب در جريان است، در حالی كه بر اساس ديدگاه مأخوذه از آيه «نبأ» ما میتوانيم به سمتی حركت كنيم كه مخاطب يكی از دو ركن رسانه به حساب آيد.
حجتالاسلام مبلغی در پاسخ به اين سؤال كه در يك جامعه اسلامی چگونه میشود نقش مخاطب را به عنوان يك ركن رسانه تبيين كرد، گفت: بستگی دارد به اينكه ما چه چارچوب ها، سياستها و راهكارهايی را برای خارج كردن مخاطب از حالت انفعال فكری، انديشهای و زيرساختی تعريف كنيم. البته مخاطب لاجرم و هميشه در مقابل رسانه نوعی انفعال دارد اما بايد تلاش كرد اين انفعال به حداقل برسد.
وی در ادامه سخنان خود با تأكيد بر اينكه رسانه به پاكيزگی و صداقت، شديدترين نياز را دارد، گفت: بايد سياستها و اصولی بر رسانهها حاكم باشد كه بتواند اين رسانهها را در جايگاه واقعبين و به دور از رياكاری و دروغ گويی قرار دهد.
رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس در پايان سخنان خود با تأكيد بر اينكه معتقد است اول بايد نظريه و اصول فكری برای رسانهها داشته باشيم بعد به سمت تبيين احكام پيش برويم، گفت: اول بايد نظريه دينی رسانه داشته باشيم بعد كه حدود و ثغور نظريه رسانه دينی روشن شد به سمت استخراج و ارائه احكام و چارچوبها حركت كنيم.
وی تأكيد كرد: ارائه اين اصول بايد با توجه به واقعيات رسانه عملياتی شود نه اينكه رسانه را از ماهيت تأثيرگذاری برجامعه و بالندگی در جامعه بيندازد و الا آنچه ما میسازيم ممكن است مصداق رسانه نباشد.
