ابعاد اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی انتظار/1
اعتقاد به موعود، باور تحقق وعدههای خداوند است/ جنبه عينی انتظار؛ تراكم اخلاق در جامعه شيعی
گروه انديشه: عضو هيئت علمی دانشگاه مذاهب اسلامی قم انتظار را تلاش و انتظار توأم با تكاپو برای تحقق وعده خداوند و ايفای نقش در تحقق اين وعده دانست و گفت: جنبه عملی و عينی انتظار عبارت است از اينكه تراكم اخلاق در فرد بالاتر میرود و فرد اخلاقیتر زندگی میكند.
حجتالاسلام والمسلمين مهراب صادقنيا، عضو هيئت علمی دانشگاه مذاهب اسلامی قم و مدير گروه رشته اديان ابراهيمی اين دانشگاه در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان، در خصوص ابعاد اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی انتظار به تحليل مفهومشناختی انتظار پرداخت و گفت: فارغ از معنای لغوی انتظار در الهيات اسلامی بهويژه ادبيات شيعی، انتظار عبارت است از تلاش و انتظار توأم با تكاپو برای تحقق وعده خداوند و ايفای نقش در تحقق اين وعده.
وی ادامه داد: وعدهای كه بر اساس آن خداوند، آخرین ياریبخش و منجی بشر را برای نجات انسان بر زمين میفرستد و او حكومتی تأسيس خواهد كرد كه اراده خدا، حكم خدا و شريعت و خواست خدا بر زمين حاكم خواهد شد. مفهوم ساده انتظار در ادبيات اسلامی، عبارت از اين است كه ما بهعنوان معتقدان به اين وعده، در انتظاری مثبت باشيم تا اينكه اين رخداد اتفاق بيفتد و ما بتوانيم در اين رخداد نقش و مسئوليت خود را ايفا كنيم.
صادقنيا تصريح كرد: بر اساس اين تعريف ساده، انتظار صرفاً يك باور ذهنی نيست بلكه يك باور اخلاقی نيز هست. به بيان ديگر انسان منتظر تنها يك انسان صحيحالاعتقاد به اين بيان كه وعده خدا را باور دارد نيست بلكه يك انسان صحيحالاخلاق نيز هست؛ به اين معنا كه بر اساس تعريف انتظار در مذهب شيعه انسان منتظر بايد بهگونهای زندگی كند كه به منتظَر (كسی كه وعده آمدنش داده شده) رضايت دارد.
اين مدرس دانشگاه با بيان اينكه انسان منتظر بايد بهگونهای زندگی كند كه هميشه آماده ظهور و تحقق وعده خدا باشد، افزود: يعنی زندگی همراه با مراقبه دائمی اخلاقی و زندگی همراه با آمادگی كامل بهگونهای كه وقتی وعده خداوند محقق شود او بتواند در آن وعده نقش بازی كند و در ركاب امام زمان(عج) بتواند خدمتگزار باشد. بر اين اساس انتظار در مذهب شيعه صرفاً يك باور اعتقادی نيست بلكه يك رويه اخلاقی و نشانه صحت اخلاق نيز هست.
عضو هيئت علمی دانشگاه مذاهب اسلامی قم در پاسخ به ميزان تحقق يافتن اين آموزهها در قالب فرهنگ انتظار و تمايز يافتن هويت جامعه شيعی از اين رهگذر گفت: در الهيات اسلامی در اصول عقايد ما، برخی از عقايد هستند كه معنابخش باقی اعتقادات ما هستند. يعنی اعتقادات ما چنين نيست كه مجموعهای از باورهای جدا و گسسته باشند؛ همه اين اعتقادات دست به دست هم میدهند و همديگر را توجيه میكنند.
صادقنيا با بيان مثالی گفت: اعتقاد به وجود خدای عادل خود به خود اعتقاد به وجود معاد را هم بهدنبال دارد؛ اين دو اعتقاد همديگر را معنا میكنند. برخی از اين اعتقادات هستند كه نقش عميقتری ايفا میكنند يعنی معنابخش اعتقادات ديگر هستند؛ يكی از اين آموزهها كه در زمينه معنابخشی به باقی باورها تأثيرگذار است، آموزههای انتظار و مهدويت است.
اين محقق علوم دينی توضيح داد: اين آموزه بهگونهای است كه باقی اعتقادات شيعی را هم معنا میكند؛ يعنی ما تعريفی از خدا داريم كه از درون آن نبوت بيرون میآيد، تعريفی از نبوت و خاتميت داريم كه از درون آن ولايت بيرون میآيد و تعريفی از ولايت ارائه میدهيم كه اگر اعتقاد به موعود يا منجی نباشد، در اين صورت اعتقاد ما به امامت زير سؤال میرود. اعتقاد به امامت ما اگر زير سؤال برود، اعتقاد ما به نبوت و خاتميت زير سؤال میرود و اگر اعتقاد به نبوت و خاتميت زير سؤال برود اعتقاد ما به آن تعريفی كه از خدا داريم زير سؤال میرود.
نويسنده كتاب مبانی انديشه اسلامی گفت: پس اعتقاد به وجود موعود و منجی و اعتقاد به ظهور و انتظار به بيانی معنابخش باقی اعتقادات ما است و چه بسيار اعتقادات بنيادیتری داريم كه با اعتقاد به موعود و انتظار است كه معنا پيدا میكنند. برای مثال ما باور داريم و چنين هم هست كه مذهب شيعه، مدهب حقه اسلامی است. اين اعتقاد ما، ما را با اين سؤال روبهرو میكند كه اگر مذهب شيعه، مذهب حق است پس چه زمان روی كره زمين گسترده میشود و دست عنايت خدا كجاست؟ يا آن وعدههايی كه خداوند در قرآن داده: «وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ؛ و خواستيم بر كسانى كه در آن سرزمين فرو دست شده بودند منت نهيم و آنان را پيشوايان [مردم] گردانيم و ايشان را وارث [زمين] كنيم»، (قصص/5) چه زمان تحقق پيدا میكند؟
مدير گروه رشته اديان ابراهيمی دانشگاه مذاهب اسلامی قم افزود: اگر ما اعتقاد به ظهور امام زمان(عج) نداشته باشيم، در اين اعتقادمان كه خداوند چنين وعدهای به ما داده، ترديدهايی پديد میآيد. پس میبينيد كه اعتقاد به بازگشت امام زمان(عج) در حقيقت اعتقاد به تحقق وعدههای خداست. اين اعتقاد توجيه كننده اعتقاداتی است كه ما داريم؛ لذا نقش بسيار كليدی در شاكله و ساختار اعتقادی ما شيعيان دارد.
صادقنيا در خصوص جنبههای كاربردی فرهنگ انتظار برای اخلاق گفت: بهصورت خود به خود، انتظار با تراكم اخلاقی روبهرو است به بيان ديگر وقتی انسان خود را منتظر میداند، بهصورت خود به خود توجه او به امور اخلاقی بالا میرود. اين نشان میدهد كه در جامعه اسلامی انتظار همراه با نوعی التزام اخلاقی بيشتر هم هست؛ يعنی جنبی عملی و عينی انتظار عبارت است از اين كه تراكم اخلاق در فرد بالاتر میرود و فرد اخلاقیتر زندگی میكند. ما در ميان خود نكتهای داريم و میگوييم كه روزهای دوشنبه و پنجشنبه پرونده اعمال ما به دست امام زمان(عج) میرسد، پيش خود میگوييم كاری نكنيم امام از ما رنجيده شود، همه اينها باری از اخلاق را بر دوش ما میگذارند.
وی ادامه داد: وعدهای كه بر اساس آن خداوند، آخرین ياریبخش و منجی بشر را برای نجات انسان بر زمين میفرستد و او حكومتی تأسيس خواهد كرد كه اراده خدا، حكم خدا و شريعت و خواست خدا بر زمين حاكم خواهد شد. مفهوم ساده انتظار در ادبيات اسلامی، عبارت از اين است كه ما بهعنوان معتقدان به اين وعده، در انتظاری مثبت باشيم تا اينكه اين رخداد اتفاق بيفتد و ما بتوانيم در اين رخداد نقش و مسئوليت خود را ايفا كنيم.
صادقنيا تصريح كرد: بر اساس اين تعريف ساده، انتظار صرفاً يك باور ذهنی نيست بلكه يك باور اخلاقی نيز هست. به بيان ديگر انسان منتظر تنها يك انسان صحيحالاعتقاد به اين بيان كه وعده خدا را باور دارد نيست بلكه يك انسان صحيحالاخلاق نيز هست؛ به اين معنا كه بر اساس تعريف انتظار در مذهب شيعه انسان منتظر بايد بهگونهای زندگی كند كه به منتظَر (كسی كه وعده آمدنش داده شده) رضايت دارد.
اين مدرس دانشگاه با بيان اينكه انسان منتظر بايد بهگونهای زندگی كند كه هميشه آماده ظهور و تحقق وعده خدا باشد، افزود: يعنی زندگی همراه با مراقبه دائمی اخلاقی و زندگی همراه با آمادگی كامل بهگونهای كه وقتی وعده خداوند محقق شود او بتواند در آن وعده نقش بازی كند و در ركاب امام زمان(عج) بتواند خدمتگزار باشد. بر اين اساس انتظار در مذهب شيعه صرفاً يك باور اعتقادی نيست بلكه يك رويه اخلاقی و نشانه صحت اخلاق نيز هست.
عضو هيئت علمی دانشگاه مذاهب اسلامی قم در پاسخ به ميزان تحقق يافتن اين آموزهها در قالب فرهنگ انتظار و تمايز يافتن هويت جامعه شيعی از اين رهگذر گفت: در الهيات اسلامی در اصول عقايد ما، برخی از عقايد هستند كه معنابخش باقی اعتقادات ما هستند. يعنی اعتقادات ما چنين نيست كه مجموعهای از باورهای جدا و گسسته باشند؛ همه اين اعتقادات دست به دست هم میدهند و همديگر را توجيه میكنند.
صادقنيا با بيان مثالی گفت: اعتقاد به وجود خدای عادل خود به خود اعتقاد به وجود معاد را هم بهدنبال دارد؛ اين دو اعتقاد همديگر را معنا میكنند. برخی از اين اعتقادات هستند كه نقش عميقتری ايفا میكنند يعنی معنابخش اعتقادات ديگر هستند؛ يكی از اين آموزهها كه در زمينه معنابخشی به باقی باورها تأثيرگذار است، آموزههای انتظار و مهدويت است.
اين محقق علوم دينی توضيح داد: اين آموزه بهگونهای است كه باقی اعتقادات شيعی را هم معنا میكند؛ يعنی ما تعريفی از خدا داريم كه از درون آن نبوت بيرون میآيد، تعريفی از نبوت و خاتميت داريم كه از درون آن ولايت بيرون میآيد و تعريفی از ولايت ارائه میدهيم كه اگر اعتقاد به موعود يا منجی نباشد، در اين صورت اعتقاد ما به امامت زير سؤال میرود. اعتقاد به امامت ما اگر زير سؤال برود، اعتقاد ما به نبوت و خاتميت زير سؤال میرود و اگر اعتقاد به نبوت و خاتميت زير سؤال برود اعتقاد ما به آن تعريفی كه از خدا داريم زير سؤال میرود.
نويسنده كتاب مبانی انديشه اسلامی گفت: پس اعتقاد به وجود موعود و منجی و اعتقاد به ظهور و انتظار به بيانی معنابخش باقی اعتقادات ما است و چه بسيار اعتقادات بنيادیتری داريم كه با اعتقاد به موعود و انتظار است كه معنا پيدا میكنند. برای مثال ما باور داريم و چنين هم هست كه مذهب شيعه، مدهب حقه اسلامی است. اين اعتقاد ما، ما را با اين سؤال روبهرو میكند كه اگر مذهب شيعه، مذهب حق است پس چه زمان روی كره زمين گسترده میشود و دست عنايت خدا كجاست؟ يا آن وعدههايی كه خداوند در قرآن داده: «وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ؛ و خواستيم بر كسانى كه در آن سرزمين فرو دست شده بودند منت نهيم و آنان را پيشوايان [مردم] گردانيم و ايشان را وارث [زمين] كنيم»، (قصص/5) چه زمان تحقق پيدا میكند؟
مدير گروه رشته اديان ابراهيمی دانشگاه مذاهب اسلامی قم افزود: اگر ما اعتقاد به ظهور امام زمان(عج) نداشته باشيم، در اين اعتقادمان كه خداوند چنين وعدهای به ما داده، ترديدهايی پديد میآيد. پس میبينيد كه اعتقاد به بازگشت امام زمان(عج) در حقيقت اعتقاد به تحقق وعدههای خداست. اين اعتقاد توجيه كننده اعتقاداتی است كه ما داريم؛ لذا نقش بسيار كليدی در شاكله و ساختار اعتقادی ما شيعيان دارد.
صادقنيا در خصوص جنبههای كاربردی فرهنگ انتظار برای اخلاق گفت: بهصورت خود به خود، انتظار با تراكم اخلاقی روبهرو است به بيان ديگر وقتی انسان خود را منتظر میداند، بهصورت خود به خود توجه او به امور اخلاقی بالا میرود. اين نشان میدهد كه در جامعه اسلامی انتظار همراه با نوعی التزام اخلاقی بيشتر هم هست؛ يعنی جنبی عملی و عينی انتظار عبارت است از اين كه تراكم اخلاق در فرد بالاتر میرود و فرد اخلاقیتر زندگی میكند. ما در ميان خود نكتهای داريم و میگوييم كه روزهای دوشنبه و پنجشنبه پرونده اعمال ما به دست امام زمان(عج) میرسد، پيش خود میگوييم كاری نكنيم امام از ما رنجيده شود، همه اينها باری از اخلاق را بر دوش ما میگذارند.
