انتشار دانشنامه «مبانی فقه و اصول» مذاهب اسلامی در امارات
دانشنامه مبانی فقه واصول تحت عنوان «معلمه زايد للقواعد الفقهيه والاصوليه» توسط بنياد خيريه و امور انسانی شيخ زايدبنسلطان آل نهيان در ابوظبی پايتخت امارات متحده عربی منتشر شد.
به گزارش خبرنگار افتخاری خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) در دبی، دانشنامه مبانی فقه و اصول تحت عنوان «معلمه زايد للقواعد الفقهيه والاصوليه» توسط بنياد خيريه و امور انسانی شيخ زايدبنسلطان آل نهيان در ابوظبی پايتخت امارات متحده عربی در 47 جلد وزين و پرحجم چاپ و همزمان مجموعه اين مطالب پژوهشی فقهی طی يك نرمافزار قوی با برنامهنويسی مدرن و ظرفيت بالا به بازار مطالعات و تحقيقات فقهی و اصولی دنيای اسلام و جهان عرضه شده است.
خصوصيتهای تحقيقاتی و نرمافزاری اين دانشنامه متصديان امر و ناظران بر تأليف اين دائرةالمعارف علمی و فقهی 47 جلدی مدعیاند، اين دانشنامه به گونهای جامع و شامل تدوين و تأليف شده است و به بحث و بررسی مبانی فقهی و اصولی اسلامی برآمده از كتاب و سنت نبوی میپردازد و پايههای قانونگذاری و قواعد مبنايی و ضابطههای فقهی مشتمل بر دو هزار بنياد فقهی موجود در فقه و اصول مذاهب مختلف اسلامی را شامل و آنها را مورد كنكاش و مباحثه و مقارنه نظری قرار میدهد.
نكته مهم و قابل توجه تدوين اين دائرةالمعارف علمی، فراگيری و شموليت اين مجموعه فقهی نوين است كه طی سالها مطالعه و تحقيق، صدها نفر از محققان، نخبگان و متخصصان مسائل اسلامی از گوشه و كنار دنيای اسلام با استفاده از منابع و مصادر مذهبی و غيرمذهبی قديم و جديد كشف و استخراج شده است و عمدتاً برفقه مذاهب هشتگانه منتسب به دين اسلام چون حنفی، مالكی، شافعی، حنبلی، جعفری، زيدی، اباظی و ظاهری مبتنی و استوار شده است.
اين دانشنامه از شش قسمت شامل مقدمات، مطالعات نظری و عامه در حوزه قواعد، قواعد هدف و اصلی، قواعد فقهی، ضوابط فقهی، قواعد اصولی و نهايتاً بخش فهرستها تشكيل شده است.
سیدی و نرمافزار آن نيز امكانات لازم و مدرنی را برای رهگيری، كشف، موضوعبندی و سهولت در استفاده برای پژوهشگران فراهم آورده است و محقق قادر است هر يك از موضوعات در هر بخش را به طور مجزا رهگيری و جستجو كند و آن را يكپارچه و يا از مذاهب هشت گانه ياد شده فراهم و گردآوری كند و حتی با امكانات وسيعی كه نهاده شده است محقق قادر است بين هر قاعده فقهی در مذاهب مختلف، آنها را با هم مقايسه و مقارن كند و جستجوی لازم در بخشهای تطبيقی، پيوستها، صرفی، تركيبی و مئالا فهرستها را به سهولت انجام و در دسترس خود قرار دهد.
در بخش فهرستها مدخل اضافهای برای وصول و دستيابی به قواعد و فوايد مضامين علمی تعبيه و گنجانده شده است كه پژوهشگر را به راحتی به مطالب ذيل راهنمايی و هدايت میكند. جستجو در فهرست آيات قرآن كريم، جستجو در فهرست احاديث قولی و گفتاری نبوی، جستجو در دستيابی به احاديث فعلی نبوی، جستجو در فهرست آثار، جستجو در قواعد مرتبط با ريشه كلمات، جستجو در فهرست قواعد فقهی و اصولی آمده در دانشنامه، فهرست اصطلاحات، فهرست اعلام و شخصيتها، فهرست كتب، منابع، مصادر و تأليفات و ... .
اين دانشنامه 47 جلدی محصول و دستاورد 15 سال تحقيق و تتبع تعداد زيادی از پژوهشگران مطالعات نظری و فقهی مذاهب مختلف دنيای اسلام است كه هماكنون به زيور طبع آراسته شده و به بار نشسته و زينت بخش كتابخانه گشته و مايه مباهات محافل علمی و فقهی دنيای اسلام شده است.
متوليان اين دانشنامه صرف نظر از هر مذهب و مرام فقهی و اسلامی چون حنفی، ظاهری و اباظی و جعفری و ... آن را يك دستاورد وزين مطالعاتی در حوزه اسلام و مذاهب هشتگانه اسلامی میپندارد و رنگ و بوی مذهب خاصی ندارد بلكه بر جامعيت و شموليت آن به عنوان منبع فقهی نظری اسلام تأكيد و از آن به عنوان ميراث و عقيده وراه و روشی متديك برای اسلام و مسلمانان ياد میكند.
مجمع فقه اسلامی وابسته به سازمان تعاون اسلامی جده در سومين دوره خود در ماه صفر 1407 ه.ق برابر با اكتبر 1986 م در اجلاس عمان بر صدور دانشنامه فقهی و اصولی جامع مذاهب اسلامی تأكيد و آن را مورد تصويب قرار داد.
برای انجام اين امر تعلل فراوانی صورت گرفت، تا اينكه بنياد خيريه و امور انسانی شيخ زايدبنسلطان آل نهيان در ابوظبی در سال 1994 م با سرمايهگزاری و تدوين اين دانشنامه موافقت كرد و نهايتاً قراردادی بين اين بنياد و مجمع فقه اسلامی در جده منعقد و آغاز به كار كرد و با هدف حسن روند كار و امور اجرايی و مطالعاتی آن، هيئتهايی مركب و دو جانبه از دو نهاد مشخص و كار خود را شروع كردند.
هيئت ياد شده در آغاز، نقشه راه تدوين دانشنامه را ترسيم و كتب، منابع و مصادر نظری از مذاهب هشتگانه را شناسايی و در گام بعدی با مؤلفان و پژوهشگران برجسته از مذاهب ياد شده مرتبط و پس از طبقهبندی و تعيين بابها، سرفصلها و موضوعات و تعيين روش كار، مطالعات و تحقيقات لازم زيرنظر هيئت علمی ياد شده آغاز شد.
اين دانشنامه را به حق بايد يكی از جامعترين، مدرنترين و محققانهترين پروژههای مطالعاتی و تحقيقاتی فقهی و اسلامی قرن حاضر قلمداد كرد، چراكه به گفته ناظران و مشرفان بر اين طرح بزرگ مطالعاتی، اين دانشنامه ضمن جامعيت و شموليت نظری و فقهی آن بر همه ابواب فقهی و اصولی مذاهب هشتگانه اسلامی از اعتدال و بیطرفی لازم برخوردار است و همزمان بر عنصر تقريب، همبستگی و احترام متقابل مذاهب به يكديگر تأكيد میكند و باب مخالفت را با فتاوای غيرعلمی و فاقد اسناد و افراط گرايی مفتيان اين مذاهب بسته است. تسامح، همزيستی، احترام و اقتدار امت اسلام را برجسته و شعار خود قرار داده است.
بانيان اين دانشنامه بر اين اعتقادند كه دانشنامه فقه و اصول 47 جلدی شيخ زايد بعد از كتاب خدا و سنت نبوی بهترين و جامعترين منبع فقهی و مطالعاتی اصولی در حوزههای مختلف مذاهب اسلامی است و آن را به عنوان ميراث گرانسنگ اسلام برای معرفی به نسلهای كنونی و آتی و نيز مجامع قانونگذاری دنيا معرفی و به داشتن آن افتخار میكند و آن را يكی از دستاوردهای علمی و فقهی، نظری دولت نوبيناد امارات میداند كه بر قواعد مطالعاتی و نظری و اهتمام به ميراث اسلام توجه و عنايت دارد.
مؤسسه شيخ زايد يكدست كردن نقطه نظرات و استنباط فقهی از مبانی صحيح فقهی و فهم انسان از مبانی اسلامی را از جمله اهداف تدوين اين دانشنامه میانگارد.
استاد احمد شبيب الظاهری، مديركل بنياد شيخ زايد در اين رابطه میگويد «اين دانشنامه يك دستاورد علمی است كه با كمك و مساعدت مجمع فقه اسلامی وابسته به سازمان تعاون اسلامی در جده به بار نشسته است و از رهگذر آن هزاران سرفصل و زيرمجموعه علمی و نظری در مبانی فقه اسلام توسط صدها نفر از نخبگان و محققان دنيای اسلام مورد كنكاش و بحث و بررسی قرار گرفته است و از دل اين پروژه صدها طرح مطالعاتی ديگر استخراج و ظهور يافته و در دست اقدام و انجام است».
استاد عبيد سالم الظاهری، مشاور اين بنياد میگويد «اين طرح در واقع يك موسوعه و دائرةالمعارف علمی و مصدر و منبعی كمنظير برای همگان است كه با هدف تقريب مذاهب اسلامی و استفاده جهان اسلام به گونهای علمی و متقن به نگارش در آمده است».
اكملالدين احسان اوغلو، دبيركل سازمان تعاون اسلامی میگويد «طی 15 سال گذشته پيوسته از آغاز تا انجام آن در جريان تولد و ظهور اين دانشنامه بوده و همكاری داشتهام و تأليف آن در قرن حاضر بیبديل است. هر چند در قرون گذشته به صورت فردی و جمعی افراد و مؤسساتی به تدوين علمی دانشنامههای مختلف دست يازيدهاند؛ اما اين دانشنامه در رأس و گل سر سبد آنها در عصر حاضر به حساب میآيد كه میتوان به مشابه آن در قرنهای گذشته به تدوين 16 جلدی الاحكام العدليه منتشره در سال 1876 م در دوره عثمانی اشاره كرد».
آقای اوغلو معتقد است «اين دانشنامه در نوع خود بینظير است چراكه به كليات قواعد فقهی همه مذاهب اسلامی به صورت مقايسهای پرداخته است و همه اتباع و پيروان مذاهب مختلف اسلامی را از همه نحلههای فكری و فقهی از گذشته تاكنون به قصد وحدت و همبستگی پيوند زده است».
شايان توجه است، دهها نفر از چهرههای برجسته علمی و فقهی دنيای اسلام در رابطه با ويژگیهای منحصر به فرد اين دانشنامه در حوزه فقه و اصول مبانی اسلامی برآمده از انديشه و ايده همه نحلههای مهم اسلام سخن و بر آن تقريظ و چاپ آن را افتخاری برای امارات و بنياد شيخ زايد و دنيای اسلام دانستهاند كه به علت طولانی نشدن مطلب از درج آنها خودداری میشود.
يادآور میشود، بنياد خيريه و امداد انسانی شيخ زايد فقط در حيطه مسائل علمی و نظری صرف اسلامی كار و تلاش نمیكند بلكه دامنه فعاليتهای آن در زمينههای امداد و همكاری و كمكرسانیهای انسانی چون دستگيری و حمايت از ايتام و بينوايان، رسيدگی و كمك به زلزلهزدگان، سيل، قحطی و گرسنگی، ساخت مدرسه، بيمارستان، كتابخانه و اعانات به خانوادههای كم درآمد، ساخت كلينيك، خانه سالمندان، كودكان و خدمات عامه به مستمندان و مسلمانان در گوشه و كنار دنيای اسلام و ... مشغول و آنها را مورد توجه و حمايت قرار میدهد.
خصوصيتهای تحقيقاتی و نرمافزاری اين دانشنامه متصديان امر و ناظران بر تأليف اين دائرةالمعارف علمی و فقهی 47 جلدی مدعیاند، اين دانشنامه به گونهای جامع و شامل تدوين و تأليف شده است و به بحث و بررسی مبانی فقهی و اصولی اسلامی برآمده از كتاب و سنت نبوی میپردازد و پايههای قانونگذاری و قواعد مبنايی و ضابطههای فقهی مشتمل بر دو هزار بنياد فقهی موجود در فقه و اصول مذاهب مختلف اسلامی را شامل و آنها را مورد كنكاش و مباحثه و مقارنه نظری قرار میدهد.
نكته مهم و قابل توجه تدوين اين دائرةالمعارف علمی، فراگيری و شموليت اين مجموعه فقهی نوين است كه طی سالها مطالعه و تحقيق، صدها نفر از محققان، نخبگان و متخصصان مسائل اسلامی از گوشه و كنار دنيای اسلام با استفاده از منابع و مصادر مذهبی و غيرمذهبی قديم و جديد كشف و استخراج شده است و عمدتاً برفقه مذاهب هشتگانه منتسب به دين اسلام چون حنفی، مالكی، شافعی، حنبلی، جعفری، زيدی، اباظی و ظاهری مبتنی و استوار شده است.
اين دانشنامه از شش قسمت شامل مقدمات، مطالعات نظری و عامه در حوزه قواعد، قواعد هدف و اصلی، قواعد فقهی، ضوابط فقهی، قواعد اصولی و نهايتاً بخش فهرستها تشكيل شده است.
سیدی و نرمافزار آن نيز امكانات لازم و مدرنی را برای رهگيری، كشف، موضوعبندی و سهولت در استفاده برای پژوهشگران فراهم آورده است و محقق قادر است هر يك از موضوعات در هر بخش را به طور مجزا رهگيری و جستجو كند و آن را يكپارچه و يا از مذاهب هشت گانه ياد شده فراهم و گردآوری كند و حتی با امكانات وسيعی كه نهاده شده است محقق قادر است بين هر قاعده فقهی در مذاهب مختلف، آنها را با هم مقايسه و مقارن كند و جستجوی لازم در بخشهای تطبيقی، پيوستها، صرفی، تركيبی و مئالا فهرستها را به سهولت انجام و در دسترس خود قرار دهد.
در بخش فهرستها مدخل اضافهای برای وصول و دستيابی به قواعد و فوايد مضامين علمی تعبيه و گنجانده شده است كه پژوهشگر را به راحتی به مطالب ذيل راهنمايی و هدايت میكند. جستجو در فهرست آيات قرآن كريم، جستجو در فهرست احاديث قولی و گفتاری نبوی، جستجو در دستيابی به احاديث فعلی نبوی، جستجو در فهرست آثار، جستجو در قواعد مرتبط با ريشه كلمات، جستجو در فهرست قواعد فقهی و اصولی آمده در دانشنامه، فهرست اصطلاحات، فهرست اعلام و شخصيتها، فهرست كتب، منابع، مصادر و تأليفات و ... .
اين دانشنامه 47 جلدی محصول و دستاورد 15 سال تحقيق و تتبع تعداد زيادی از پژوهشگران مطالعات نظری و فقهی مذاهب مختلف دنيای اسلام است كه هماكنون به زيور طبع آراسته شده و به بار نشسته و زينت بخش كتابخانه گشته و مايه مباهات محافل علمی و فقهی دنيای اسلام شده است.
متوليان اين دانشنامه صرف نظر از هر مذهب و مرام فقهی و اسلامی چون حنفی، ظاهری و اباظی و جعفری و ... آن را يك دستاورد وزين مطالعاتی در حوزه اسلام و مذاهب هشتگانه اسلامی میپندارد و رنگ و بوی مذهب خاصی ندارد بلكه بر جامعيت و شموليت آن به عنوان منبع فقهی نظری اسلام تأكيد و از آن به عنوان ميراث و عقيده وراه و روشی متديك برای اسلام و مسلمانان ياد میكند.
مجمع فقه اسلامی وابسته به سازمان تعاون اسلامی جده در سومين دوره خود در ماه صفر 1407 ه.ق برابر با اكتبر 1986 م در اجلاس عمان بر صدور دانشنامه فقهی و اصولی جامع مذاهب اسلامی تأكيد و آن را مورد تصويب قرار داد.
برای انجام اين امر تعلل فراوانی صورت گرفت، تا اينكه بنياد خيريه و امور انسانی شيخ زايدبنسلطان آل نهيان در ابوظبی در سال 1994 م با سرمايهگزاری و تدوين اين دانشنامه موافقت كرد و نهايتاً قراردادی بين اين بنياد و مجمع فقه اسلامی در جده منعقد و آغاز به كار كرد و با هدف حسن روند كار و امور اجرايی و مطالعاتی آن، هيئتهايی مركب و دو جانبه از دو نهاد مشخص و كار خود را شروع كردند.
هيئت ياد شده در آغاز، نقشه راه تدوين دانشنامه را ترسيم و كتب، منابع و مصادر نظری از مذاهب هشتگانه را شناسايی و در گام بعدی با مؤلفان و پژوهشگران برجسته از مذاهب ياد شده مرتبط و پس از طبقهبندی و تعيين بابها، سرفصلها و موضوعات و تعيين روش كار، مطالعات و تحقيقات لازم زيرنظر هيئت علمی ياد شده آغاز شد.
اين دانشنامه را به حق بايد يكی از جامعترين، مدرنترين و محققانهترين پروژههای مطالعاتی و تحقيقاتی فقهی و اسلامی قرن حاضر قلمداد كرد، چراكه به گفته ناظران و مشرفان بر اين طرح بزرگ مطالعاتی، اين دانشنامه ضمن جامعيت و شموليت نظری و فقهی آن بر همه ابواب فقهی و اصولی مذاهب هشتگانه اسلامی از اعتدال و بیطرفی لازم برخوردار است و همزمان بر عنصر تقريب، همبستگی و احترام متقابل مذاهب به يكديگر تأكيد میكند و باب مخالفت را با فتاوای غيرعلمی و فاقد اسناد و افراط گرايی مفتيان اين مذاهب بسته است. تسامح، همزيستی، احترام و اقتدار امت اسلام را برجسته و شعار خود قرار داده است.
بانيان اين دانشنامه بر اين اعتقادند كه دانشنامه فقه و اصول 47 جلدی شيخ زايد بعد از كتاب خدا و سنت نبوی بهترين و جامعترين منبع فقهی و مطالعاتی اصولی در حوزههای مختلف مذاهب اسلامی است و آن را به عنوان ميراث گرانسنگ اسلام برای معرفی به نسلهای كنونی و آتی و نيز مجامع قانونگذاری دنيا معرفی و به داشتن آن افتخار میكند و آن را يكی از دستاوردهای علمی و فقهی، نظری دولت نوبيناد امارات میداند كه بر قواعد مطالعاتی و نظری و اهتمام به ميراث اسلام توجه و عنايت دارد.
مؤسسه شيخ زايد يكدست كردن نقطه نظرات و استنباط فقهی از مبانی صحيح فقهی و فهم انسان از مبانی اسلامی را از جمله اهداف تدوين اين دانشنامه میانگارد.
استاد احمد شبيب الظاهری، مديركل بنياد شيخ زايد در اين رابطه میگويد «اين دانشنامه يك دستاورد علمی است كه با كمك و مساعدت مجمع فقه اسلامی وابسته به سازمان تعاون اسلامی در جده به بار نشسته است و از رهگذر آن هزاران سرفصل و زيرمجموعه علمی و نظری در مبانی فقه اسلام توسط صدها نفر از نخبگان و محققان دنيای اسلام مورد كنكاش و بحث و بررسی قرار گرفته است و از دل اين پروژه صدها طرح مطالعاتی ديگر استخراج و ظهور يافته و در دست اقدام و انجام است».
استاد عبيد سالم الظاهری، مشاور اين بنياد میگويد «اين طرح در واقع يك موسوعه و دائرةالمعارف علمی و مصدر و منبعی كمنظير برای همگان است كه با هدف تقريب مذاهب اسلامی و استفاده جهان اسلام به گونهای علمی و متقن به نگارش در آمده است».
اكملالدين احسان اوغلو، دبيركل سازمان تعاون اسلامی میگويد «طی 15 سال گذشته پيوسته از آغاز تا انجام آن در جريان تولد و ظهور اين دانشنامه بوده و همكاری داشتهام و تأليف آن در قرن حاضر بیبديل است. هر چند در قرون گذشته به صورت فردی و جمعی افراد و مؤسساتی به تدوين علمی دانشنامههای مختلف دست يازيدهاند؛ اما اين دانشنامه در رأس و گل سر سبد آنها در عصر حاضر به حساب میآيد كه میتوان به مشابه آن در قرنهای گذشته به تدوين 16 جلدی الاحكام العدليه منتشره در سال 1876 م در دوره عثمانی اشاره كرد».
آقای اوغلو معتقد است «اين دانشنامه در نوع خود بینظير است چراكه به كليات قواعد فقهی همه مذاهب اسلامی به صورت مقايسهای پرداخته است و همه اتباع و پيروان مذاهب مختلف اسلامی را از همه نحلههای فكری و فقهی از گذشته تاكنون به قصد وحدت و همبستگی پيوند زده است».
شايان توجه است، دهها نفر از چهرههای برجسته علمی و فقهی دنيای اسلام در رابطه با ويژگیهای منحصر به فرد اين دانشنامه در حوزه فقه و اصول مبانی اسلامی برآمده از انديشه و ايده همه نحلههای مهم اسلام سخن و بر آن تقريظ و چاپ آن را افتخاری برای امارات و بنياد شيخ زايد و دنيای اسلام دانستهاند كه به علت طولانی نشدن مطلب از درج آنها خودداری میشود.
يادآور میشود، بنياد خيريه و امداد انسانی شيخ زايد فقط در حيطه مسائل علمی و نظری صرف اسلامی كار و تلاش نمیكند بلكه دامنه فعاليتهای آن در زمينههای امداد و همكاری و كمكرسانیهای انسانی چون دستگيری و حمايت از ايتام و بينوايان، رسيدگی و كمك به زلزلهزدگان، سيل، قحطی و گرسنگی، ساخت مدرسه، بيمارستان، كتابخانه و اعانات به خانوادههای كم درآمد، ساخت كلينيك، خانه سالمندان، كودكان و خدمات عامه به مستمندان و مسلمانان در گوشه و كنار دنيای اسلام و ... مشغول و آنها را مورد توجه و حمايت قرار میدهد.
