نگاهی به مراسم و آئينهای ماه مبارك رمضان در بوشهر
ماه مبارك رمضان از قديمالايام در استان بوشهر همراه با مراسم ويژهای برگزار میشود.
به گزارش خبرنگار افتخاری خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا)، استان بوشهر از استانهای ساحلی و قديمی كشورمان است كه در جنوب ايران در كنار خليج فارس واقع شده و مردمان اين استان مردمانی مؤمن، معتقد و مسلمان هستند. در ايام و مناسبتهای مختلف سال مردم اين استان دارای آداب و رسوم و سنتهای خاصی هستند و برخی از اين آداب و رسوم در سطح كشور جالب توجه و منحصربفرد است.
مردم استان بوشهر در ماه رمضان، هم قبل و هم بعد از ماه رمضان و هم در ايام ماه رمضان رسم و رسوم ويژهای دارند و حال و هوای اين استان در شهرستانهای مختلف حال و هوای معنوی است.
در بسياری از مناطق و شهرستانهای استان بوشهر، مردم به پيشواز ماه رمضان میروند و مردم سه روز آخر ماه شعبان را روزه میگيرند و معتقدند كه روزه گرفتن در اين سه روز ثواب بيشتری دارد. برخی در 27 ماه رجب روزه میگيرند كه به آن روزه 70 ساله گويند يعنی اينكه هركس در اين روز روزه بگيرد مثل كسی است كه 70 سال روزه گرفته است و ثواب و اجری زياد دارد.
رؤيت(ديدن) هلال ماه رمضان نيز رسم و رسومات ويژه خود را دارد و در قديمالايام مردم برای ديدن هلال ماه در غروب روز آخر ماه شعبان به پشت بامهايشان يا در مكانهای بلند میايستند و با دقت هلال ماه را پيدا میكنند.
آنچه در اين جا متداول و رايج است اين است كه مردم دو تا سه ساعت قبل از اذان صبح بيدار میشوند و پس از وضو گرفتن نيت روزه ماه رمضان را میكنند و بعد شروع به خوردن سحری میكنند، برخی اول میخورند و بعد نيت ماه مبارك رمضان میكنند و قبل از رسيدن صدای ملكوتی اذان از حسينيه و مساجد از طريق بلندگو اين عبارت گفته میشود: «ايها الصائمون آب است ترياك» يعنی ای روزهداران وقت ديگر تنگ است و از خوردن و آشاميدن امساك كنيد با بلند شدن صدای ملكوتی اذان صبح مردم خود را برای ادای نماز صبح آماده میكنند و به مساجد میروند و بعضیها در خانه خود نمازشان را ادا میكنند.
يكی از سنتهای قديمی مردم بوشهر كه بيشتر در محلات قديمی اين شهر و در چهارمحل قديمی اين شهر برگزار میشده، سنت قديمی «دمُ دمُ سحری» است كه توسط افرادی به اجرا گذاشته میشود. اين سنتی قديمی در زمانی كه امكانات پيشرفتهای مثل ساعت زنگ دار، راديو، تلويزيون نبوده كه در سحرهای ماه مبارك رمضان، مردم با صدای آن بيدار شوند، اجرا میشده است.
افرادی كه دم دم سحری اجرا میكردهاند، معمولاً سه تا چهار نفر بودهاند و درحالی كه يكی چراغ فانوسی به دست دارد و ديگری دمامی را به دوش میكشد به صورت گروهی اشعاری در وصف ماه رمضان میخواندند. «خداوندا تو ستاری / همه خوابند تو بيداری» و «به حق لا اله الاالله / همه عالم نگهداری» يكی از معروفترين اشعاری است كه در اين سنت بسيار ديرينه خوانده میشود.
شبها حدود يك ساعت و اندی بعد از صرف افطاری در حسينيهها و مساجد توسط برخی از افراد سرشناس مراسم قرآنی( مقابله) برپا میشود و عدهای در مجلس به صورت حلقهوار نشسته و هر كس به نوبت خود چند آيه از قرآن تلاوت میكند، بعد ميكروفون را به قاری كنارش میدهد و اين كار را به همين منوال ادامه میدهد تا اين كه يك جزء از قران توسط قاريان خوانده شود.
البته اين روش هر شب اينگونه است، اما شب آخر با شبهای قبل كمی فرق دارد و يك هلهله و شور و شعف خاصی در مجلس حكفرماست، افراد قاری هر كدام به جای خويش نشسته و حق تعويض جا ندارند، نفر اول شروع به قرائت چند آيه از جزء آخر قران میكند و بعد نوبت به فرد ديگری میرسد. به همين وضع و منوال ادامه پيدا میكند تا میرسد به خواندن سوره «كوثر» قبل از رسيدن سوره ذكر شده، توسط حضار در مجلس با فرستادن چهار تا پنج صلوات بر پيامبر(ص) و آل پيامبر(ص) توسط قاری نفر آخر سوره كوثر قرائت میشود و فردی كه سوره ذكر شده به او رسيده بايد يكی را بفرستد تا از بيرون شيرينی تهيه و خريد كند و از حضار در مجلس پذيرايی به عمل آورد. سپس، جزء آخر قران توسط قاری آخر به پايان میرسد و بعد از آن نوبت به دعا و روضه است و مردم از آن فيض میبرند.
آئين شبانه «گلی گشو، گره گشو» يا «گره گشای» يكی ديگر از سنتهای به جای مانده گذشتگان اين بندر است كه در شب 15 ماه مبارك رمضان در ميان اهالی مرسوم است. مراسم گلی گشو كه به معنی گشوده شدن گره، باز شدن گره، مجازاً برطرف شدن مانع و آسان شدن كار است، هرچند ديگر در مركز استان به فراموشی سپرده شده اما رگههايی از آن را میتوان در برخی شهرستانهای استان به ويژه در روستاها ديد.
در اين شب مقدس كه مصادف با ميلاد باسعادت حضرت امام حسن مجتبی(ع) است، دستههای مختلف كه عمده آنان از بچههای فقير تشكيل میشود، با در دست داشتن كيسه و سردادن جملاتی نظير «گره گشو سرت بشور، با آرد شو» اهالی را از آمدن خود به منازل خبر میدهند، مردم نيز باريختن برنج، گندم، شكلات و تنقلات ديگر در كيسههايشان با هدف گشوده شدن مشكلات از آنان پذيرايی میكنند.
اغلب خانوادهها دو روز پيش از برگزاری اين آئين، مقداری گندم خيس میكنند و در روز چهاردهم گندمها را تفت داده تا در موقع آمدن گروه گلی گشو به آنها بدهند. كودكان از در هر خانهای كه با دست پر برمیگردند آواز «خونه گچی پرهمچی» سر میدهند و اگر چيزی به آنها داده نشود با خندهای گلايه آميز و كودكانه آوای «خونه گدا هيچيش ندا» يا «خونه گدا خيرش ندا» را سر میدهند.
در روستاهای استان بوشهر به عيد فطر، عيد تلخك و يا عيد مردهها گفته میشود. در اين روز كسانی كه در ميان دو ماه رمضان عزيز از دست رفته دارند مراسم فاتحهخوانی برگزار میكنند و مردم برای تسليت به ديدن آنها میروند. سحرگاهان بعداز گفتن اذان صبح و نماز عيد فطر مردم به زيارت اهل قبور میروند و بر قبر مردههای خود سفره میچينند.
در بندر بوشهر و ديگر بنادر خليج فارس، برازجان و روستاهاى دشتى از جمله لاور رزمى بوشهر به فطريه «سر روزه» مىگويند. سر روزه جو يا گندم يا خرما يا آرد و يا پول است كه از قبل آماده كرده تا صبح عيد فطر به فرد مستحقى بدهند.
در اين مناطق هم اگر مرد خانوادهاى دستش تنگ باشد، ظرف مسى بزرگى را در اين چند روزه پيش آخوند ده مىبرد تا روى ظرف بخواند و نيت مىكند كه اين ظرف در عوض سر روزه گرو بماند، آنگاه ظرف را به خانه مىآورد و در گوشهاى مىگذارد و به كار نمىگيرند تا زمانى كه سر روزه را تهيه كنند و به مستحقش بدهند و ظرف را از گرو درآورند. كماچ، گرده، رنگينگ، زولبيا باميه، آش زرد و حلوای انگشتپيچ از جمله غذاهای سنتی استان بوشهر است كه در ايام رمضان در سفرههای مردم اين استان وجود دارد.
در شهرهای مختلف استان بوشهر رسم و رسومات روز عيد فطر تا حدودی متفاوت بوده و با اندكی تفاوت در شهرها و روستاهای مختلف روز عيد فطر با آئين ويژهای اجرا میشده است. در بردخون بندر دير مردم پس از اقامه نماز عيد به ديد و بازديد يكديگر مىروند و عيد را به همديگر تبريك مىگويند و با چاى و قليان و شيرينى از ميهمانان پذيرایى مىشود.
يكى از مراسم جالب توجه در اين استان در روز عيد فطر رفتن به منازل خانوادههایى كه در طول سال گذشته فردى را از دست دادهاند، در اين روز خانوادههایى كه در طول سال فردى از آنها از دنيا رفته است، عيد تهلو (تلخ) دارند، پس از پايان نماز عيد، تمام افراد محل به خانه بازماندگان متوفى مىروند و با خواندن فاتحه ياد او را گرامى مىدارند و با چاى و شيرينى از آنها پذيرایى مىشود، تا قبل از ظهر به تمام خانههایى كه در آنها عيد تهلو برگزار است مىروند، تشكيل مجلس عيد تهلو براى هر خانوادهاى كه عزيزى را از دست داده الزامى است.
در بندر گناوه مراسم فاتحهخوانى در تكايا و مساجد برگزار مىشود. در اين روز در بسيارى از تكايا و مساجد شهر مراسم روضهخوانى و فاتحهخوانى برقرار است. همچنين، در اين روز كسانى كه اقدام به مراسم دُم دُم سحرى مىكردند، پس از اقامه نماز براى گرفتن اجرت به همه خانههاى محل سر مىزنند.
مردم استان بوشهر در ماه رمضان، هم قبل و هم بعد از ماه رمضان و هم در ايام ماه رمضان رسم و رسوم ويژهای دارند و حال و هوای اين استان در شهرستانهای مختلف حال و هوای معنوی است.
در بسياری از مناطق و شهرستانهای استان بوشهر، مردم به پيشواز ماه رمضان میروند و مردم سه روز آخر ماه شعبان را روزه میگيرند و معتقدند كه روزه گرفتن در اين سه روز ثواب بيشتری دارد. برخی در 27 ماه رجب روزه میگيرند كه به آن روزه 70 ساله گويند يعنی اينكه هركس در اين روز روزه بگيرد مثل كسی است كه 70 سال روزه گرفته است و ثواب و اجری زياد دارد.
رؤيت(ديدن) هلال ماه رمضان نيز رسم و رسومات ويژه خود را دارد و در قديمالايام مردم برای ديدن هلال ماه در غروب روز آخر ماه شعبان به پشت بامهايشان يا در مكانهای بلند میايستند و با دقت هلال ماه را پيدا میكنند.
آنچه در اين جا متداول و رايج است اين است كه مردم دو تا سه ساعت قبل از اذان صبح بيدار میشوند و پس از وضو گرفتن نيت روزه ماه رمضان را میكنند و بعد شروع به خوردن سحری میكنند، برخی اول میخورند و بعد نيت ماه مبارك رمضان میكنند و قبل از رسيدن صدای ملكوتی اذان از حسينيه و مساجد از طريق بلندگو اين عبارت گفته میشود: «ايها الصائمون آب است ترياك» يعنی ای روزهداران وقت ديگر تنگ است و از خوردن و آشاميدن امساك كنيد با بلند شدن صدای ملكوتی اذان صبح مردم خود را برای ادای نماز صبح آماده میكنند و به مساجد میروند و بعضیها در خانه خود نمازشان را ادا میكنند.
يكی از سنتهای قديمی مردم بوشهر كه بيشتر در محلات قديمی اين شهر و در چهارمحل قديمی اين شهر برگزار میشده، سنت قديمی «دمُ دمُ سحری» است كه توسط افرادی به اجرا گذاشته میشود. اين سنتی قديمی در زمانی كه امكانات پيشرفتهای مثل ساعت زنگ دار، راديو، تلويزيون نبوده كه در سحرهای ماه مبارك رمضان، مردم با صدای آن بيدار شوند، اجرا میشده است.
افرادی كه دم دم سحری اجرا میكردهاند، معمولاً سه تا چهار نفر بودهاند و درحالی كه يكی چراغ فانوسی به دست دارد و ديگری دمامی را به دوش میكشد به صورت گروهی اشعاری در وصف ماه رمضان میخواندند. «خداوندا تو ستاری / همه خوابند تو بيداری» و «به حق لا اله الاالله / همه عالم نگهداری» يكی از معروفترين اشعاری است كه در اين سنت بسيار ديرينه خوانده میشود.
شبها حدود يك ساعت و اندی بعد از صرف افطاری در حسينيهها و مساجد توسط برخی از افراد سرشناس مراسم قرآنی( مقابله) برپا میشود و عدهای در مجلس به صورت حلقهوار نشسته و هر كس به نوبت خود چند آيه از قرآن تلاوت میكند، بعد ميكروفون را به قاری كنارش میدهد و اين كار را به همين منوال ادامه میدهد تا اين كه يك جزء از قران توسط قاريان خوانده شود.
البته اين روش هر شب اينگونه است، اما شب آخر با شبهای قبل كمی فرق دارد و يك هلهله و شور و شعف خاصی در مجلس حكفرماست، افراد قاری هر كدام به جای خويش نشسته و حق تعويض جا ندارند، نفر اول شروع به قرائت چند آيه از جزء آخر قران میكند و بعد نوبت به فرد ديگری میرسد. به همين وضع و منوال ادامه پيدا میكند تا میرسد به خواندن سوره «كوثر» قبل از رسيدن سوره ذكر شده، توسط حضار در مجلس با فرستادن چهار تا پنج صلوات بر پيامبر(ص) و آل پيامبر(ص) توسط قاری نفر آخر سوره كوثر قرائت میشود و فردی كه سوره ذكر شده به او رسيده بايد يكی را بفرستد تا از بيرون شيرينی تهيه و خريد كند و از حضار در مجلس پذيرايی به عمل آورد. سپس، جزء آخر قران توسط قاری آخر به پايان میرسد و بعد از آن نوبت به دعا و روضه است و مردم از آن فيض میبرند.
آئين شبانه «گلی گشو، گره گشو» يا «گره گشای» يكی ديگر از سنتهای به جای مانده گذشتگان اين بندر است كه در شب 15 ماه مبارك رمضان در ميان اهالی مرسوم است. مراسم گلی گشو كه به معنی گشوده شدن گره، باز شدن گره، مجازاً برطرف شدن مانع و آسان شدن كار است، هرچند ديگر در مركز استان به فراموشی سپرده شده اما رگههايی از آن را میتوان در برخی شهرستانهای استان به ويژه در روستاها ديد.
در اين شب مقدس كه مصادف با ميلاد باسعادت حضرت امام حسن مجتبی(ع) است، دستههای مختلف كه عمده آنان از بچههای فقير تشكيل میشود، با در دست داشتن كيسه و سردادن جملاتی نظير «گره گشو سرت بشور، با آرد شو» اهالی را از آمدن خود به منازل خبر میدهند، مردم نيز باريختن برنج، گندم، شكلات و تنقلات ديگر در كيسههايشان با هدف گشوده شدن مشكلات از آنان پذيرايی میكنند.
اغلب خانوادهها دو روز پيش از برگزاری اين آئين، مقداری گندم خيس میكنند و در روز چهاردهم گندمها را تفت داده تا در موقع آمدن گروه گلی گشو به آنها بدهند. كودكان از در هر خانهای كه با دست پر برمیگردند آواز «خونه گچی پرهمچی» سر میدهند و اگر چيزی به آنها داده نشود با خندهای گلايه آميز و كودكانه آوای «خونه گدا هيچيش ندا» يا «خونه گدا خيرش ندا» را سر میدهند.
در روستاهای استان بوشهر به عيد فطر، عيد تلخك و يا عيد مردهها گفته میشود. در اين روز كسانی كه در ميان دو ماه رمضان عزيز از دست رفته دارند مراسم فاتحهخوانی برگزار میكنند و مردم برای تسليت به ديدن آنها میروند. سحرگاهان بعداز گفتن اذان صبح و نماز عيد فطر مردم به زيارت اهل قبور میروند و بر قبر مردههای خود سفره میچينند.
در بندر بوشهر و ديگر بنادر خليج فارس، برازجان و روستاهاى دشتى از جمله لاور رزمى بوشهر به فطريه «سر روزه» مىگويند. سر روزه جو يا گندم يا خرما يا آرد و يا پول است كه از قبل آماده كرده تا صبح عيد فطر به فرد مستحقى بدهند.
در اين مناطق هم اگر مرد خانوادهاى دستش تنگ باشد، ظرف مسى بزرگى را در اين چند روزه پيش آخوند ده مىبرد تا روى ظرف بخواند و نيت مىكند كه اين ظرف در عوض سر روزه گرو بماند، آنگاه ظرف را به خانه مىآورد و در گوشهاى مىگذارد و به كار نمىگيرند تا زمانى كه سر روزه را تهيه كنند و به مستحقش بدهند و ظرف را از گرو درآورند. كماچ، گرده، رنگينگ، زولبيا باميه، آش زرد و حلوای انگشتپيچ از جمله غذاهای سنتی استان بوشهر است كه در ايام رمضان در سفرههای مردم اين استان وجود دارد.
در شهرهای مختلف استان بوشهر رسم و رسومات روز عيد فطر تا حدودی متفاوت بوده و با اندكی تفاوت در شهرها و روستاهای مختلف روز عيد فطر با آئين ويژهای اجرا میشده است. در بردخون بندر دير مردم پس از اقامه نماز عيد به ديد و بازديد يكديگر مىروند و عيد را به همديگر تبريك مىگويند و با چاى و قليان و شيرينى از ميهمانان پذيرایى مىشود.
يكى از مراسم جالب توجه در اين استان در روز عيد فطر رفتن به منازل خانوادههایى كه در طول سال گذشته فردى را از دست دادهاند، در اين روز خانوادههایى كه در طول سال فردى از آنها از دنيا رفته است، عيد تهلو (تلخ) دارند، پس از پايان نماز عيد، تمام افراد محل به خانه بازماندگان متوفى مىروند و با خواندن فاتحه ياد او را گرامى مىدارند و با چاى و شيرينى از آنها پذيرایى مىشود، تا قبل از ظهر به تمام خانههایى كه در آنها عيد تهلو برگزار است مىروند، تشكيل مجلس عيد تهلو براى هر خانوادهاى كه عزيزى را از دست داده الزامى است.
در بندر گناوه مراسم فاتحهخوانى در تكايا و مساجد برگزار مىشود. در اين روز در بسيارى از تكايا و مساجد شهر مراسم روضهخوانى و فاتحهخوانى برقرار است. همچنين، در اين روز كسانى كه اقدام به مراسم دُم دُم سحرى مىكردند، پس از اقامه نماز براى گرفتن اجرت به همه خانههاى محل سر مىزنند.
