یادداشت روز/
حقوق بشر، ميزان نگاهداشت پيمانههای تعيين شده در قرآن از سوی خداوند است
گروه اجتماعی: در قرآن كريم حقوق بشر شامل اندازه نگاهداشت پيمانههای تعيين شده از سوی خدا و نه چيزی فراتر از آن است، قرآن كريم در آيات خود گراميداشت نفس الهی انسان را به فرد و اجتماع توصيه میكند.
14 مردادماه در تقويم رسمی جمهوری اسلامی ايران بهعنوان روز «حقوق بشر اسلامی و كرامت انسانی» نامگذاری شده است.
خداوند بشر را خلق كرد و همه امكانات(مادی و معنوی) را در اختيار او قرار داد تا هدف نهايی خلقت شامل تكامل فطرت پاكی انسانی محقق شود، فطرت پاكی كه خداوند با روح خود در آن دميده است بايد پاك بماند؛ چرا كه حضرت حق آن را گرامی شمرد.
رعايت و گراميداشت بشر خاكی از سوی خداوند در قوانين انسانی نهادينه شد. با توجه به نص صريح قرآن كريم خداوند متعال اين امر را بر خود فرض دانسته است، نهاد و فطرت ازلی انسانی بايد پاك بماند تا شايسته الهامبخشی و ادراك لاهوتيان شود.
خداوند در آيات بسياری از قرآن كريم اين امر را به كرات اشاره فرموده است كه گراميداشت نفس پاك انسانی در پيشگاه خداوند دارای اجری برابر با مخاطب سلام حق تعالی قرار گرفتن است؛ «سَلَامٌ قَوْلًا مِن رَّبٍّ رَّحِيمٍ»، (يس/58).
خداوند خالق عالم كه بیاذن او برگی از درخت فرو نمیافتد اين امر را واجب بيان فرموده و در اين راستا كشتن يك فرد را كشتن يك جامعه معرفی فرموده است؛ «مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا؛ هر كس كسى را جز به قصاص قتل يا [به كيفر] فسادى در زمين بكشد چنان است كه گویى همه مردم را كشته باشد»، (مائده/32).
گراميداشت كرامت انسانی ابتدا از فرد آغاز میشود و در نهايت به اجتماع میرسد، رعايت اخلاق فردی از جمله مواردی است كه به شأن و شخصيت انسانی بازمیگردد. افعالی كه دون شأن انسانی است از سوی خداوند حرام و از گناهان كبيره معرفی شده و اينها همه برای آن است كه شخصيت الهی انسان خاكی در برابر عموم مردم شكسته نشود.
اجتماع انسانی به دور از گفتمانی كوتهفكرانه میتواند به اين حقوق و كرامت الهی انسانی دست يابد و نبود كرامت انسانی و گراميداشت حقوق بشری در نتيجه نبود عمل به تعاليم اسلامی حاصل میشود. تعاليم اسلامی كه شراب را حرام میبيند برای آن است كه عقل زايل میشود و نخستين ضرر آن به خود فرد وارد میشود، اسلامی كه جنگ، خونريزی و كشتار را حرام میداند نیز به همین دلیل این حکم را صادر کرده است.
حقوق بشر شامل اندازه نگاهداشت پيمانههای تعيين شده از سوی خدا در قرآن كريم و نه چيزی فراتر از آن است. قرآن كريم در آيات خود گراميداشت نفس الهی انسان را به فرد و اجتماع توصيه میفرماید؛ «وَالَّذِينَ لَا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا یَزْنُونَ وَمَن یَفْعَلْ ذَلِكَ یَلْقَ أَثَامًا؛ و كسانىاند كه با خدا معبودى ديگر نمىخوانند و كسى را كه خدا [خونش را] حرام كرده است جز به حق نمىكشند و زنا نمىكنند و هر كس اينها را انجام دهد سزايش را دريافت خواهد كرد»، (فرقان/68).
اسلام حقيقی حقوق بشر را در چند بعد فردی و اجتماعی تعيين و تدوين نموده است كه سادهترين نمونه آن آزار نرساندن به جسم و روح فرد است. رعايت نكات سادهای كه اسلام بدانها سفارش نموده، اگر در گستره جهانی تحقق يابد كرامت و حقوق بشری را تضمين میسازد. قرآن كريم با توجه به سيره هدايتی كلام وحی سعی در به سعادت رساندن انسان دارد و اين همان نكته كليدی گراميداشت كرامت انسانی است.
جايگاه بلند انسانی تا جايی است كه خداوند از روح خود در وجود او میدمد؛ «فَإِذَا سَوَّیْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِی فَقَعُواْ لَهُ سَاجِدِينَ؛ پس وقتى آن را درست كردم و از روح خود در آن دميدم پيش او به سجده درافتيد»، (حجر/29). دميده شدن روح خداوندی در وجود انسان والاترين نشانه حرمت انسانی نزد خداوند است؛ بنابراين حفظ كرامت انسانی وظيفه هر انسانی است.
كرامت انسانی از منظر قرآن كريم در احسن الخالقين تعبير میشود؛ «ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِين؛ آنگاه نطفه را به صورت علقه درآورديم پس آن علقه را [به صورت] مضغه گردانيديم و آنگاه مضغه را استخوانهایى ساختيم بعد استخوانها را با گوشتى پوشانيديم آنگاه [جنين را در] آفرينشى ديگر پديد آورديم آفرين باد بر خدا كه بهترين آفرينندگان است»، (مومنون/14).
كرامت در لغت يعنی گرامیداشتن و بزرگداشت ديگران. خداوند حكيم با فرمايش خود در آيه «أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَیْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَن یُجَادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُّنِيرٍ؛ آيا ندانستهايد كه خدا آنچه را كه در آسمانها و آنچه را كه در زمين است مسخر شما ساخته و نعمتهاى ظاهر و باطن خود را بر شما تمام كرده است و برخى از مردم در باره خدا بى[آنكه] دانش و رهنمود و كتابى روشن [داشته باشند] به مجادله برمىخيزند»، (لقمان/20). عزت و بزرگواری را جزو جدایناپذير وجود آدمی معرفی میفرمايد.
منظور كرامت اين است كه انسان دارای حرمت است و حق دارد در جامعه بهصورت محترمانه زيست كند و هيچ كس حق ندارد با گفتار و رفتار خويش حيثيت او را با خطر مواجه سازد. در روايات بسياری آمده هر كس مؤمنی را تحقير کند به ذات كبريايی خداوند اهانت کرده و اعلام جنگ کرده است؛ از امام صادق(ع) آمده است: قال اللّه عزّ و جلّ: لِیَأذَنْ بِحَرْبٍ مِنّى، مَنْ اذَلَّ عَبْدِىَ الْمُؤمِنَ وَ لِیَأمَنْ مِنْ غَضَبى مَنْ اكْرَمَ عَبْدِىَ الْمُؤمِنَ؛ خداوند عزّ و جلّ فرمود: كسى كه بنده مؤمن مرا خوار شمارد بايد بداند كه خداوند با او در جنگ است و كسى كه بنده مؤمن مرا تعظيم و تكريم كند بى شك از غضب من در امان است.
همچنين أبی الحديد در شرح اين جمله از نهجالبلاغه «اذا استولى الصلاح على الزمان و اهله...» روايتى را از رسول خدا(ص) نقل میكند: «و الخبر ما رواه جابر قال: نظر رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم إلى الكعبه فقال: مرحبا بك من بيت ما اعظمك و أعظم حرمتك و اللّه انّ المؤمن أعظم حرمه منك عند اللّه عزّ و جلّ، لأنّ اللّه حرّم منك واحده و من المؤمن ثلاثه: دمه و ماله و أن يظنّ به ظنّ السّوء... ؛ جابر روايت كرده است كه رسول خدا(ص) به كعبه نگاه كرد و فرمود: آفرين بر تو، خانهاى كه چقدر بزرگى و احترام تو چقدر زياد است. سوگند به خدا، احترام مؤمن نزد خدا از تو بيشتر است، زيرا حرمت تو فقط از يك جهت است (كه خونريزى در تو حرام است)، ولى مؤمن از سه جهت احترام دارد: خون وى محترم است، مال او حرمت دارد و بدگمانى نسبت به او حرام است.
انسان در سايه مبارزه پيوسته با نفس اماره دارای كرامت و برتری نسبت به ساير خلایق میشود. تنها معيار كرامت نزد خداوند تقواست؛ لذا حضرت علی میفرمايد: لاَ تَكُنْ عَبْدَ غَیْرِكَ. وَقَدْ جَعَلَكَ اللهُ حُرّا؛ خود را برده ديگران مساز در حالی كه خداوند تو را آزاد آفريده است. خداوند در سوره اسرا آيه 70 بر گرامی داشته شدن انسان تأكيد دارد؛ «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا؛ و به راستى ما فرزندان آدم را گرامى داشتيم و آنان را در خشكى و دريا [بر مركبها] برنشانديم و از چيزهاى پاكيزه به ايشان روزى داديم و آنها را بر بسيارى از آفريدههاى خود برترى آشكار داديم».
در حقوق بشر از ديدگاه دين اكمل اسلام منشأ حقوق بشر الهی معرفی شده است. مبنا و منشأ الهی بشر احترام او را با توجه به جلال، شكوه، عزت خداوندی ممكن میسازد، خداوند مبنای حقوق بشر را در آيه 1 سوره نساء به روشنی بيان میفرمايد. در اين آيه مباركه خداوند همه انسانها را از يك سرشت معرفی میكند و تنها تفاوت آنها در تقوای آنها است؛ «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّكُمُ الَّذِی خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاء وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِی تَسَاءلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلَیْكُمْ رَقِيبًا؛ اى مردم از پروردگارتان كه شما را از نفس واحدى آفريد و جفتش را [نيز ] از او آفريد و از آن دو مردان و زنان بسيارى پراكنده كرد پروا داريد و از خدایى كه به [نام] او از همديگر درخواست مىكنيد پروا نماييد و زنهار از خويشاوندان مبريد كه خدا همواره بر شما نگهبان است».
مصاديق حقوق بشر از ديدگاه اسلام در ابتدا حق حيات در دو قالب مادی و معنوی است. سلب حق حيات مادی، به قتل رساندن فرد و سلب حق حيات معنوی، گمراه كردن ديگران است. آزادی يكی ديگر از مبانی حقوق بشر در اسلام است. همچنين قرآن كريم همه مخلوقات را به عدل دعوت میفرماید و اصولاً فلسفه بعثت پيامبران را اجرای قسط و عدل معرفی میكند، اساساً فلسفه بعثت پيامبران و بهويژه پيامبر رحمت محمد(ص) آزاد كردن آنان از قيد و بندهايی از جمله نژاد، زبان، رنگ و مليت و توجه دادن به شرافت انسانی و تقوای الهی است، «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِير؛ اى مردم ما شما را از مرد و زنى آفريديم و شما را ملت ملت و قبيله قبيله گردانيديم تا با يكديگر شناسایى متقابل حاصل كنيد در حقيقت ارجمندترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست بىترديد خداوند داناى آگاه است»، (حجرات/13). مبارزه پيامبر رحمت(ص) و بزرگان دينی در طول تاريخ جهت درهم شكستن امتيازهای طبقاتی و تفاخر و برتریجويیهای ناشی از قوميت، نژاد، ثروت و ... است.
حقوق مجموعهای از قواعد، نظامها و مقرراتی است كه برای تنظيم روابط افراد و استقرار نظم وضع شده و دارای ضمانت اجرايی كافی و مؤثر است. بشر از ديدگاه اسلام موجودی ارزشمند است كه بايد بهعنوان يك موجود با شعور و دارای اراده و اختيار و به ديده احترام به او نگريست. حقوق و كرامت انسانی در منظر اسلامی و قرآن كريم بارزترين و ممتازترين نمونه رعايت حقوق انسانی است؛ چرا كه آفريدگار همه انسانها به نيازها و لازم و ملزومات زندگی شرعی عالم و اعلم است.
خداوند متعال انسان را گرامی داشته تا حقيقت متعال هدف خلقت روشن شود. هدفی كه دستيابی به كمال انسانی و شناخت و معرفت ذات اقدس الهی را در پی خواهد داشت. ذات اقدس احديت راههای رسيدن به ذات الهی را در گراميداشت نفس قرار داده است. دستيابی انسان به عزت ازلی و ابدی در گروی دستيابی به اين شناخت است.
سيما محسنی
خداوند بشر را خلق كرد و همه امكانات(مادی و معنوی) را در اختيار او قرار داد تا هدف نهايی خلقت شامل تكامل فطرت پاكی انسانی محقق شود، فطرت پاكی كه خداوند با روح خود در آن دميده است بايد پاك بماند؛ چرا كه حضرت حق آن را گرامی شمرد.
رعايت و گراميداشت بشر خاكی از سوی خداوند در قوانين انسانی نهادينه شد. با توجه به نص صريح قرآن كريم خداوند متعال اين امر را بر خود فرض دانسته است، نهاد و فطرت ازلی انسانی بايد پاك بماند تا شايسته الهامبخشی و ادراك لاهوتيان شود.
خداوند در آيات بسياری از قرآن كريم اين امر را به كرات اشاره فرموده است كه گراميداشت نفس پاك انسانی در پيشگاه خداوند دارای اجری برابر با مخاطب سلام حق تعالی قرار گرفتن است؛ «سَلَامٌ قَوْلًا مِن رَّبٍّ رَّحِيمٍ»، (يس/58).
خداوند خالق عالم كه بیاذن او برگی از درخت فرو نمیافتد اين امر را واجب بيان فرموده و در اين راستا كشتن يك فرد را كشتن يك جامعه معرفی فرموده است؛ «مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا؛ هر كس كسى را جز به قصاص قتل يا [به كيفر] فسادى در زمين بكشد چنان است كه گویى همه مردم را كشته باشد»، (مائده/32).
گراميداشت كرامت انسانی ابتدا از فرد آغاز میشود و در نهايت به اجتماع میرسد، رعايت اخلاق فردی از جمله مواردی است كه به شأن و شخصيت انسانی بازمیگردد. افعالی كه دون شأن انسانی است از سوی خداوند حرام و از گناهان كبيره معرفی شده و اينها همه برای آن است كه شخصيت الهی انسان خاكی در برابر عموم مردم شكسته نشود.
اجتماع انسانی به دور از گفتمانی كوتهفكرانه میتواند به اين حقوق و كرامت الهی انسانی دست يابد و نبود كرامت انسانی و گراميداشت حقوق بشری در نتيجه نبود عمل به تعاليم اسلامی حاصل میشود. تعاليم اسلامی كه شراب را حرام میبيند برای آن است كه عقل زايل میشود و نخستين ضرر آن به خود فرد وارد میشود، اسلامی كه جنگ، خونريزی و كشتار را حرام میداند نیز به همین دلیل این حکم را صادر کرده است.
حقوق بشر شامل اندازه نگاهداشت پيمانههای تعيين شده از سوی خدا در قرآن كريم و نه چيزی فراتر از آن است. قرآن كريم در آيات خود گراميداشت نفس الهی انسان را به فرد و اجتماع توصيه میفرماید؛ «وَالَّذِينَ لَا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا یَزْنُونَ وَمَن یَفْعَلْ ذَلِكَ یَلْقَ أَثَامًا؛ و كسانىاند كه با خدا معبودى ديگر نمىخوانند و كسى را كه خدا [خونش را] حرام كرده است جز به حق نمىكشند و زنا نمىكنند و هر كس اينها را انجام دهد سزايش را دريافت خواهد كرد»، (فرقان/68).
اسلام حقيقی حقوق بشر را در چند بعد فردی و اجتماعی تعيين و تدوين نموده است كه سادهترين نمونه آن آزار نرساندن به جسم و روح فرد است. رعايت نكات سادهای كه اسلام بدانها سفارش نموده، اگر در گستره جهانی تحقق يابد كرامت و حقوق بشری را تضمين میسازد. قرآن كريم با توجه به سيره هدايتی كلام وحی سعی در به سعادت رساندن انسان دارد و اين همان نكته كليدی گراميداشت كرامت انسانی است.
جايگاه بلند انسانی تا جايی است كه خداوند از روح خود در وجود او میدمد؛ «فَإِذَا سَوَّیْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِی فَقَعُواْ لَهُ سَاجِدِينَ؛ پس وقتى آن را درست كردم و از روح خود در آن دميدم پيش او به سجده درافتيد»، (حجر/29). دميده شدن روح خداوندی در وجود انسان والاترين نشانه حرمت انسانی نزد خداوند است؛ بنابراين حفظ كرامت انسانی وظيفه هر انسانی است.
كرامت انسانی از منظر قرآن كريم در احسن الخالقين تعبير میشود؛ «ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِين؛ آنگاه نطفه را به صورت علقه درآورديم پس آن علقه را [به صورت] مضغه گردانيديم و آنگاه مضغه را استخوانهایى ساختيم بعد استخوانها را با گوشتى پوشانيديم آنگاه [جنين را در] آفرينشى ديگر پديد آورديم آفرين باد بر خدا كه بهترين آفرينندگان است»، (مومنون/14).
كرامت در لغت يعنی گرامیداشتن و بزرگداشت ديگران. خداوند حكيم با فرمايش خود در آيه «أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَیْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَن یُجَادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُّنِيرٍ؛ آيا ندانستهايد كه خدا آنچه را كه در آسمانها و آنچه را كه در زمين است مسخر شما ساخته و نعمتهاى ظاهر و باطن خود را بر شما تمام كرده است و برخى از مردم در باره خدا بى[آنكه] دانش و رهنمود و كتابى روشن [داشته باشند] به مجادله برمىخيزند»، (لقمان/20). عزت و بزرگواری را جزو جدایناپذير وجود آدمی معرفی میفرمايد.
منظور كرامت اين است كه انسان دارای حرمت است و حق دارد در جامعه بهصورت محترمانه زيست كند و هيچ كس حق ندارد با گفتار و رفتار خويش حيثيت او را با خطر مواجه سازد. در روايات بسياری آمده هر كس مؤمنی را تحقير کند به ذات كبريايی خداوند اهانت کرده و اعلام جنگ کرده است؛ از امام صادق(ع) آمده است: قال اللّه عزّ و جلّ: لِیَأذَنْ بِحَرْبٍ مِنّى، مَنْ اذَلَّ عَبْدِىَ الْمُؤمِنَ وَ لِیَأمَنْ مِنْ غَضَبى مَنْ اكْرَمَ عَبْدِىَ الْمُؤمِنَ؛ خداوند عزّ و جلّ فرمود: كسى كه بنده مؤمن مرا خوار شمارد بايد بداند كه خداوند با او در جنگ است و كسى كه بنده مؤمن مرا تعظيم و تكريم كند بى شك از غضب من در امان است.
همچنين أبی الحديد در شرح اين جمله از نهجالبلاغه «اذا استولى الصلاح على الزمان و اهله...» روايتى را از رسول خدا(ص) نقل میكند: «و الخبر ما رواه جابر قال: نظر رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم إلى الكعبه فقال: مرحبا بك من بيت ما اعظمك و أعظم حرمتك و اللّه انّ المؤمن أعظم حرمه منك عند اللّه عزّ و جلّ، لأنّ اللّه حرّم منك واحده و من المؤمن ثلاثه: دمه و ماله و أن يظنّ به ظنّ السّوء... ؛ جابر روايت كرده است كه رسول خدا(ص) به كعبه نگاه كرد و فرمود: آفرين بر تو، خانهاى كه چقدر بزرگى و احترام تو چقدر زياد است. سوگند به خدا، احترام مؤمن نزد خدا از تو بيشتر است، زيرا حرمت تو فقط از يك جهت است (كه خونريزى در تو حرام است)، ولى مؤمن از سه جهت احترام دارد: خون وى محترم است، مال او حرمت دارد و بدگمانى نسبت به او حرام است.
انسان در سايه مبارزه پيوسته با نفس اماره دارای كرامت و برتری نسبت به ساير خلایق میشود. تنها معيار كرامت نزد خداوند تقواست؛ لذا حضرت علی میفرمايد: لاَ تَكُنْ عَبْدَ غَیْرِكَ. وَقَدْ جَعَلَكَ اللهُ حُرّا؛ خود را برده ديگران مساز در حالی كه خداوند تو را آزاد آفريده است. خداوند در سوره اسرا آيه 70 بر گرامی داشته شدن انسان تأكيد دارد؛ «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا؛ و به راستى ما فرزندان آدم را گرامى داشتيم و آنان را در خشكى و دريا [بر مركبها] برنشانديم و از چيزهاى پاكيزه به ايشان روزى داديم و آنها را بر بسيارى از آفريدههاى خود برترى آشكار داديم».
در حقوق بشر از ديدگاه دين اكمل اسلام منشأ حقوق بشر الهی معرفی شده است. مبنا و منشأ الهی بشر احترام او را با توجه به جلال، شكوه، عزت خداوندی ممكن میسازد، خداوند مبنای حقوق بشر را در آيه 1 سوره نساء به روشنی بيان میفرمايد. در اين آيه مباركه خداوند همه انسانها را از يك سرشت معرفی میكند و تنها تفاوت آنها در تقوای آنها است؛ «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّكُمُ الَّذِی خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاء وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِی تَسَاءلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلَیْكُمْ رَقِيبًا؛ اى مردم از پروردگارتان كه شما را از نفس واحدى آفريد و جفتش را [نيز ] از او آفريد و از آن دو مردان و زنان بسيارى پراكنده كرد پروا داريد و از خدایى كه به [نام] او از همديگر درخواست مىكنيد پروا نماييد و زنهار از خويشاوندان مبريد كه خدا همواره بر شما نگهبان است».
مصاديق حقوق بشر از ديدگاه اسلام در ابتدا حق حيات در دو قالب مادی و معنوی است. سلب حق حيات مادی، به قتل رساندن فرد و سلب حق حيات معنوی، گمراه كردن ديگران است. آزادی يكی ديگر از مبانی حقوق بشر در اسلام است. همچنين قرآن كريم همه مخلوقات را به عدل دعوت میفرماید و اصولاً فلسفه بعثت پيامبران را اجرای قسط و عدل معرفی میكند، اساساً فلسفه بعثت پيامبران و بهويژه پيامبر رحمت محمد(ص) آزاد كردن آنان از قيد و بندهايی از جمله نژاد، زبان، رنگ و مليت و توجه دادن به شرافت انسانی و تقوای الهی است، «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِير؛ اى مردم ما شما را از مرد و زنى آفريديم و شما را ملت ملت و قبيله قبيله گردانيديم تا با يكديگر شناسایى متقابل حاصل كنيد در حقيقت ارجمندترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست بىترديد خداوند داناى آگاه است»، (حجرات/13). مبارزه پيامبر رحمت(ص) و بزرگان دينی در طول تاريخ جهت درهم شكستن امتيازهای طبقاتی و تفاخر و برتریجويیهای ناشی از قوميت، نژاد، ثروت و ... است.
حقوق مجموعهای از قواعد، نظامها و مقرراتی است كه برای تنظيم روابط افراد و استقرار نظم وضع شده و دارای ضمانت اجرايی كافی و مؤثر است. بشر از ديدگاه اسلام موجودی ارزشمند است كه بايد بهعنوان يك موجود با شعور و دارای اراده و اختيار و به ديده احترام به او نگريست. حقوق و كرامت انسانی در منظر اسلامی و قرآن كريم بارزترين و ممتازترين نمونه رعايت حقوق انسانی است؛ چرا كه آفريدگار همه انسانها به نيازها و لازم و ملزومات زندگی شرعی عالم و اعلم است.
خداوند متعال انسان را گرامی داشته تا حقيقت متعال هدف خلقت روشن شود. هدفی كه دستيابی به كمال انسانی و شناخت و معرفت ذات اقدس الهی را در پی خواهد داشت. ذات اقدس احديت راههای رسيدن به ذات الهی را در گراميداشت نفس قرار داده است. دستيابی انسان به عزت ازلی و ابدی در گروی دستيابی به اين شناخت است.
سيما محسنی
