معرفی كتاب «هنر خوب زيستن با ديگران» از ديگاه قرآن
كتاب «تفكر اجتماعی، تفكر عينی؛ هنر خوب زيستن با ديگران» از سری كتابهای جامعه و دورههای بلوغ تفكر اجتماعی است كه توسط مدرسه دانشجويی قرآن و عترت دانشگاه تهران توليد شده است.
به گزارش خبرنگار افتخاری خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا)، كتاب هنر خوب زيستن با ديگران در حقيقت آموزش نوعی تفكر اجتماعی، تفكر عينی است كه با معرفی اينكه خداوند انسان را در نيكوترين حالت اعتدال و پايدارترين وضعيت خلق كرده و به واسطه اين پايداری و اعتدال تمام توان موجودات را به صورت ذاتی و يا با تسخير در اختيار او قرار داده است راهكارهايی را برای تعاملات اجتماعی روشن میكند.
از جمله اين راهكارها، توانهايی است كه مربوط به ارتباط گرفتن با ديگران است. اين توان كه در هر موجود به صورتی آشكار میشود، در انسان به طور كامل میتواند وجود داشته باشد.
شرط لازم برای شكوفايی هرتوانی در انسان داشتن علم و خروج از جهل است و اين مهم اگر بخواهد صرفاً با تجربه برای او به دست آيد بيشتر از آنچه تصور میشود زمان، هزينه و امكانات برای تحققش نياز است.
وحی و نبوت، رسالت و امامت عطايی است آسمانی كه شكوفايی توانهای انسان را در سريعترين زمان و بهترين حالت تضمين و تأمين كرده است.
توان اجتماعی انسانی كه همانند توانهای ديگر او از ويژگیهای منحصر به فرد برای وی است صرفاً با تمسك به وحی اطاعت و تبعيت از رسولان احيا میشود.
در اين زمينه در سوره مباركه انفال آمده است: يا أَیُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اسْتَجيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما یُحْييكُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ؛ اى كسانى كه ايمان آوردهايد! دعوت خدا و پيامبر را اجابت كنيد هنگامى كه شما را به سوى چيزى مىخواند كه شما را حيات مىبخشد! و بدانيد خداوند ميان انسان و قلب او حايل مىشود، و همه شما (در قيامت) نزد او گردآورى مىشويد!
بدين وسيله ارتباطات انسان در جامعه و ايفای نقش و ادای حقوق كه با عنوان «ساماندهی روابط» قابل بحث و بررسی است با محوريت وحی و رسول دارای نظامی واحد، فرا زمانی و فرا مكانی میشود و جريانی مستدام و هميشگی را پديدار میكند. ساماندهی روابط موجب میشود تا انسان بتواند توان فردی خود را به توانی جمعی تبديل كند و توان جمعی خود را نيز به توان ملائكه متصل كند.
إِذْ تَسْتَغيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّی مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفين (به خاطر بياوريد) زمانى را (كه از شدت ناراحتى در ميدان بدر) از پروردگارتان كمك مىخواستيد و او خواسته شما را پذيرفت (و گفت): من شما را با يكهزار از فرشتگان، كه پشت سر هم فرود مىآيند، يارى مىكنم.
آنچه از ساماندهی روابط در عين و خارج قابل مشاهده است همان چيزی است كه در درون انسان با عنوان تفكر از آن ياد میشود. زيرا تفكر نيز با ساماندهی روابط در ذهن موجب پديداری علمی جديد و توانی شگرف میشود، توانی كه تنها در اختيار انسان است و تنها با عقل و خرد ميزان میشود.
به همين دليل اين كتاب همانند دو كتاب ديگر ساختار وجودی ناس و تدبر در ساحت جامعه اين ساماندهی روابط را با عنوان «تفكر اجتماعی» معرفی كرده است. علاوه بر اين به دليل اينكه همه آنچه در تفكر اجتماعی رخ میدهد در خارج و عين نيز قابل مشاهده است در اين كتاب نام ديگر «تفكر عينی» دلالت دهنده ما به نوع ديگری از تفكر است.
تفكر عينی همان تفكر اجتماعی است كه ضرورت حيات و زندگی انسان و شرط بلوغ او و راه كمال و رسيدن به غايت و نهايتش میباشد.
وجود اين نوع تفكر در زندگی انسان موجب میشود تا بتواند با ديگران به نحو مطلوب زندگی كند و زندگی او با ديگران راه كمال و تعالی را برايش رقم بزند. به همين دليل میتوان تفكر اجتماعی يا تفكر عينی را تفكری برای «خوب زيستن با ديگران» نامگذاری كرد. و اين تفكر را موجب رسيدن به اين مهم دانست.
مطالعه و بررسی پيرامون اين تفكر در واقع كند و كاو پيرامون همنشينی و همزيستی با ملائكه الهی است. تفكری كه با تقويت آن قدرت اتصال مومنين با غيب فزونی يافته و با ضعف ايمان توان اجتماعی به شدت كاهش میيابد.
الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ یَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرينَ؛ هم اكنون خداوند به شما تخفيف داد، و دانست كه در شما ضعفى است بنا بر اين، هر گاه يكصد نفر با استقامت از شما باشند، بر دويست نفر پيروز مىشوند و اگر يكهزار نفر باشند، بر دو هزار نفر به فرمان خدا غلبه خواهند كرد! و خدا با صابران است!
به طور مسلم حقيقتِ تفكر اجتماعی يا تفكر عينی در افراد و جمعهايی ظهور پيدا كرده است، اين افراد حجتهای الهی بر خلق هستند. زيرا به واسطه ايشان عذری در نداشتن اين تفكر برای كسی باقی نمیماند، علاوه بر اين از ايشان میتوان به معيارها و روشهای تفكر عينی پیبرد. در قرآن و روايات از اين افراد با نام «ابرار» ياد شده است و شأنی بس رفيع و عالی در دنيا و آخرت برای آنها در نظر گرفته شده است.
محبت اين افراد بذر تفكر را در دل انسانهای مؤمن شكوفا میكند و به واسطه قرب به ايشان نهال تفكر اجتماعی ميوههای متنوع اخلاق و فضيلت، الفت و قدرت، علم و ايمان و ... را ثمر میدهد. اين كتاب تفكر اجتماعی را معادل تفكر عينی و نيز تفكر ابرار معرفی كرده است و مطالب خود را در يك فاتحه و پنج فصل و يك خاتمه تدوين كرده است.
در فاتحه كتاب به معناشناسی تفكر اجتماعی و عينی از منظر قرآن و روايات پرداخته شده است. در فصول بعدی به بررسی مؤلفههای تفكر اجتماعی از منظر قرآن و روايات پرداخته است.
فصل اول كتاب اولين مؤلفه يعنی بستر اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است و انواع بستر در آن بحث شده است.
در فصل دوم در رابطه با نيازها و مقاصد اجتماعی و نحوه جهتدهی آنها مباحثی مطرح شده است.
در فصل سوم سومين و مهمترين مؤلفه تفكر اجتماعی يعنی روابط و تعاملاتی كه باعث حركتهای اجتماعی و تفكر اجتماعی میشود تبيين شده است.
فصل چهارم به كار اصلی تفكر اجتماعی كه ساماندهی حركتهای اجتماعی است میپردازد و مطالبی كه مربوط به حركت و تدبير حركتهای اجتماعی است را مورد بحث قرار میدهد.
در فصل پنجم منافع تفكر اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است و به نحوه مديريت اين منافع اشاره شده است. در اين منافع به مبحث مهم تأليف و نيز فضيلتهای الهی اشاره شده است.
در خاتمه به موضوع مهم و اساسی تفكر ابرار اشاره شده و به دليل نامگذاری ابرار و ويژگیهای ايشان و طريق محبت ايشان اشارههای جالب و جذابی شده است. البته بسياری از مطالب ديگر در رابطه با ابرار به پژوهشهای بعدی واگذار شده است.
لازم به ذكر است كه برخی از آيات قرآن به دليل اهميت آن و نيز برای باز شدن محتوای آن در فصول مربوطه بيش از يك مرتبه مورد استفاده قرار گرفته است. همچنين با مطالعه اين كتاب، بيش از چهارصد روايت از معصومين عليهم السلام مورد نظر قرار خواهد گرفت.
يكی از نكات بسيار مهم در خصوص تفكر اجتماعی كه غفلت از آن تبعات فراوانی دارد اينست كه اين مبحث به عنوان پايه همه مباحث اجتماعی، سياسی و اقتصادی است. لذا هر مطالعه ديگری در زمينه اين مباحث لازم است بر پايه تفكر اجتماعی صورت گيرد. لذا عدم شناخت در جوانب مختلف آن موجب جهل و يا شناخت نادرست از ساير موضوعات در حوزههای اجتماعی میگردد. دقت در مطالب فوق بديهی مینمايد كه مطالب مربوط به تفكر اجتماعی مطالبی عميق، دقيق و گسترده باشد كه برای راهيابی به آن نياز به مستندات و استدلالها و فرضهای فراوانی است. اين كتاب سعی و تلاشی است برای طرح بحث و بيان اهميت آن، تا ساير انگيزه پژوهش را برای ساير محققين در اين عرصه باز كند.
اميد است پس از پايان مطالعه كتاب به الگو و روش زندگی انسانهای الهی، برخی از محورهای مهم حكومت امام عصر(عج) به ويژه در رابطه با نقشها، روابط، حركتها و جريانات اجتماعی، ضرورت وجود تفكر عينی، تفكر اجتماعی، تفكر ابرار در ساختار انسان و در حيات معنوی، برخی از راههای دستيابی و تقويت تفكر اجتماعی، چگونگی حل مشكلات جامعه به وسيله تفكر اجتماعی، چگونگی لذتبخش و جهتدار شدن زندگی و نقش غير قابل كتمان نظام ولايی و دينی در به وجود آمدن تفكر اجتماعی آشنايی يابيم.
از جمله اين راهكارها، توانهايی است كه مربوط به ارتباط گرفتن با ديگران است. اين توان كه در هر موجود به صورتی آشكار میشود، در انسان به طور كامل میتواند وجود داشته باشد.
شرط لازم برای شكوفايی هرتوانی در انسان داشتن علم و خروج از جهل است و اين مهم اگر بخواهد صرفاً با تجربه برای او به دست آيد بيشتر از آنچه تصور میشود زمان، هزينه و امكانات برای تحققش نياز است.
وحی و نبوت، رسالت و امامت عطايی است آسمانی كه شكوفايی توانهای انسان را در سريعترين زمان و بهترين حالت تضمين و تأمين كرده است.
توان اجتماعی انسانی كه همانند توانهای ديگر او از ويژگیهای منحصر به فرد برای وی است صرفاً با تمسك به وحی اطاعت و تبعيت از رسولان احيا میشود.
در اين زمينه در سوره مباركه انفال آمده است: يا أَیُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اسْتَجيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما یُحْييكُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ؛ اى كسانى كه ايمان آوردهايد! دعوت خدا و پيامبر را اجابت كنيد هنگامى كه شما را به سوى چيزى مىخواند كه شما را حيات مىبخشد! و بدانيد خداوند ميان انسان و قلب او حايل مىشود، و همه شما (در قيامت) نزد او گردآورى مىشويد!
بدين وسيله ارتباطات انسان در جامعه و ايفای نقش و ادای حقوق كه با عنوان «ساماندهی روابط» قابل بحث و بررسی است با محوريت وحی و رسول دارای نظامی واحد، فرا زمانی و فرا مكانی میشود و جريانی مستدام و هميشگی را پديدار میكند. ساماندهی روابط موجب میشود تا انسان بتواند توان فردی خود را به توانی جمعی تبديل كند و توان جمعی خود را نيز به توان ملائكه متصل كند.
إِذْ تَسْتَغيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّی مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفين (به خاطر بياوريد) زمانى را (كه از شدت ناراحتى در ميدان بدر) از پروردگارتان كمك مىخواستيد و او خواسته شما را پذيرفت (و گفت): من شما را با يكهزار از فرشتگان، كه پشت سر هم فرود مىآيند، يارى مىكنم.
آنچه از ساماندهی روابط در عين و خارج قابل مشاهده است همان چيزی است كه در درون انسان با عنوان تفكر از آن ياد میشود. زيرا تفكر نيز با ساماندهی روابط در ذهن موجب پديداری علمی جديد و توانی شگرف میشود، توانی كه تنها در اختيار انسان است و تنها با عقل و خرد ميزان میشود.
به همين دليل اين كتاب همانند دو كتاب ديگر ساختار وجودی ناس و تدبر در ساحت جامعه اين ساماندهی روابط را با عنوان «تفكر اجتماعی» معرفی كرده است. علاوه بر اين به دليل اينكه همه آنچه در تفكر اجتماعی رخ میدهد در خارج و عين نيز قابل مشاهده است در اين كتاب نام ديگر «تفكر عينی» دلالت دهنده ما به نوع ديگری از تفكر است.
تفكر عينی همان تفكر اجتماعی است كه ضرورت حيات و زندگی انسان و شرط بلوغ او و راه كمال و رسيدن به غايت و نهايتش میباشد.
وجود اين نوع تفكر در زندگی انسان موجب میشود تا بتواند با ديگران به نحو مطلوب زندگی كند و زندگی او با ديگران راه كمال و تعالی را برايش رقم بزند. به همين دليل میتوان تفكر اجتماعی يا تفكر عينی را تفكری برای «خوب زيستن با ديگران» نامگذاری كرد. و اين تفكر را موجب رسيدن به اين مهم دانست.
مطالعه و بررسی پيرامون اين تفكر در واقع كند و كاو پيرامون همنشينی و همزيستی با ملائكه الهی است. تفكری كه با تقويت آن قدرت اتصال مومنين با غيب فزونی يافته و با ضعف ايمان توان اجتماعی به شدت كاهش میيابد.
الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ یَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرينَ؛ هم اكنون خداوند به شما تخفيف داد، و دانست كه در شما ضعفى است بنا بر اين، هر گاه يكصد نفر با استقامت از شما باشند، بر دويست نفر پيروز مىشوند و اگر يكهزار نفر باشند، بر دو هزار نفر به فرمان خدا غلبه خواهند كرد! و خدا با صابران است!
به طور مسلم حقيقتِ تفكر اجتماعی يا تفكر عينی در افراد و جمعهايی ظهور پيدا كرده است، اين افراد حجتهای الهی بر خلق هستند. زيرا به واسطه ايشان عذری در نداشتن اين تفكر برای كسی باقی نمیماند، علاوه بر اين از ايشان میتوان به معيارها و روشهای تفكر عينی پیبرد. در قرآن و روايات از اين افراد با نام «ابرار» ياد شده است و شأنی بس رفيع و عالی در دنيا و آخرت برای آنها در نظر گرفته شده است.
محبت اين افراد بذر تفكر را در دل انسانهای مؤمن شكوفا میكند و به واسطه قرب به ايشان نهال تفكر اجتماعی ميوههای متنوع اخلاق و فضيلت، الفت و قدرت، علم و ايمان و ... را ثمر میدهد. اين كتاب تفكر اجتماعی را معادل تفكر عينی و نيز تفكر ابرار معرفی كرده است و مطالب خود را در يك فاتحه و پنج فصل و يك خاتمه تدوين كرده است.
در فاتحه كتاب به معناشناسی تفكر اجتماعی و عينی از منظر قرآن و روايات پرداخته شده است. در فصول بعدی به بررسی مؤلفههای تفكر اجتماعی از منظر قرآن و روايات پرداخته است.
فصل اول كتاب اولين مؤلفه يعنی بستر اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است و انواع بستر در آن بحث شده است.
در فصل دوم در رابطه با نيازها و مقاصد اجتماعی و نحوه جهتدهی آنها مباحثی مطرح شده است.
در فصل سوم سومين و مهمترين مؤلفه تفكر اجتماعی يعنی روابط و تعاملاتی كه باعث حركتهای اجتماعی و تفكر اجتماعی میشود تبيين شده است.
فصل چهارم به كار اصلی تفكر اجتماعی كه ساماندهی حركتهای اجتماعی است میپردازد و مطالبی كه مربوط به حركت و تدبير حركتهای اجتماعی است را مورد بحث قرار میدهد.
در فصل پنجم منافع تفكر اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است و به نحوه مديريت اين منافع اشاره شده است. در اين منافع به مبحث مهم تأليف و نيز فضيلتهای الهی اشاره شده است.
در خاتمه به موضوع مهم و اساسی تفكر ابرار اشاره شده و به دليل نامگذاری ابرار و ويژگیهای ايشان و طريق محبت ايشان اشارههای جالب و جذابی شده است. البته بسياری از مطالب ديگر در رابطه با ابرار به پژوهشهای بعدی واگذار شده است.
لازم به ذكر است كه برخی از آيات قرآن به دليل اهميت آن و نيز برای باز شدن محتوای آن در فصول مربوطه بيش از يك مرتبه مورد استفاده قرار گرفته است. همچنين با مطالعه اين كتاب، بيش از چهارصد روايت از معصومين عليهم السلام مورد نظر قرار خواهد گرفت.
يكی از نكات بسيار مهم در خصوص تفكر اجتماعی كه غفلت از آن تبعات فراوانی دارد اينست كه اين مبحث به عنوان پايه همه مباحث اجتماعی، سياسی و اقتصادی است. لذا هر مطالعه ديگری در زمينه اين مباحث لازم است بر پايه تفكر اجتماعی صورت گيرد. لذا عدم شناخت در جوانب مختلف آن موجب جهل و يا شناخت نادرست از ساير موضوعات در حوزههای اجتماعی میگردد. دقت در مطالب فوق بديهی مینمايد كه مطالب مربوط به تفكر اجتماعی مطالبی عميق، دقيق و گسترده باشد كه برای راهيابی به آن نياز به مستندات و استدلالها و فرضهای فراوانی است. اين كتاب سعی و تلاشی است برای طرح بحث و بيان اهميت آن، تا ساير انگيزه پژوهش را برای ساير محققين در اين عرصه باز كند.
اميد است پس از پايان مطالعه كتاب به الگو و روش زندگی انسانهای الهی، برخی از محورهای مهم حكومت امام عصر(عج) به ويژه در رابطه با نقشها، روابط، حركتها و جريانات اجتماعی، ضرورت وجود تفكر عينی، تفكر اجتماعی، تفكر ابرار در ساختار انسان و در حيات معنوی، برخی از راههای دستيابی و تقويت تفكر اجتماعی، چگونگی حل مشكلات جامعه به وسيله تفكر اجتماعی، چگونگی لذتبخش و جهتدار شدن زندگی و نقش غير قابل كتمان نظام ولايی و دينی در به وجود آمدن تفكر اجتماعی آشنايی يابيم.
