وظايف سازمانها و نهادها در توسعه فرهنگ عمومی دينی در جامعه/
بررسی تطبيقی حج از منظر فرهنگ عمومی و اسلام
گروه اجتماعی: نويسنده كتاب «بررسی تطبيقی جامعه اسلامی و جامعه مدنی» عنوان كرد: حج يكی از فروع دين است و بايد در متون درسی ما مطرح شده و برنامه منسجمی برای تبديل حج ابراهيمی به دغدغه زندگی طراحی شود.
حجتالاسلام والمسلمين محمد خطيبی كوشكك، روحانی كاروانهای حج، پژوهشگر و نويسنده در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) به بررسی تطبيقی حج از منظر فرهنگ عمومی و اسلام ناب محمدی(ص) پرداخت و گفت: برای اين كار ابتدا بايد اهداف اسلام برای وجوب حج را بيان كرده و سپس با بررسی فرهنگ عمومی جامعه در خصوص حج تشابهات و تناقضها را پيدا كنيم.
وی به آيه 27 و 28 سوره حج كه میفرمايد: «وَأَذِّن فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ؛ و در ميان مردم براى [اداى] حج بانگ برآور تا [زايران] پياده و [سوار] بر هر شتر لاغرى كه از هر راه دورى مىآيند به سوى تو روى آورند﴿۲۷﴾ لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَیَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَّعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُم مِّن بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِير (27) تا شاهد منافع خويش باشند و نام خدا را در روزهاى معلومى بر دامهاى زبان بسته اى كه روزى آنان كرده است ببرند پس از آنها بخوريد و به درمانده مستمند بخورانيد» اشاره كرد و گفت: حج به عنوان يك فرع از فروع دين امتيازات ويژهای نسبت به ساير فروعات دارد و بر اساس اين آيات حج دارای منافع فراوانی برای انسانهاست.
نويسنده كتاب «بررسی تطبيقی جامعه اسلامی و جامعه مدنی»، در خوص منافع حج، گفت: خداوند میخواهد انسان گرفتار شده در طبيعت را عروج دهد به سوی قابليتهای الهی كه در وی وجود هست.
وی به طور اجمالی چهار بعد از منافع حج را برشمرد و گفت: بعد اول بعد ديانت است كه شامل باورها، اخلاق و تعبد در احكام است؛ مهمترين اثر حج در اين بعد توحيد است و يكی از آثار پربركت حج، توحيد محوری است. وقتی فرد عازم حج میشود، هجرتی را از خود و از زندگی كه برای خود ايجاد كرده است آغاز میكند.
حجتالاسلام خطيبی افزود: خداوند خواسته انسان در حج هجرت معنوی از خوديت خود به سوی خدا پيدا كند و به تعبير آيه 100 سوره نساء «وَمَن یَخْرُجْ مِن بَیْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلى اللّهِ؛ و هر كس [به قصد] مهاجرت در راه خدا و پيامبر او از خانه اش به درآيد سپس مرگش دررسد پاداش او قطعا بر خداست».
وی ادامه داد: فرد وقتی وارد سرزمين وحی و ميقات میشود از لباس ظاهری خارج شده شخصت كذايی را كه برای خود ايجاد كرده است را میشكند و احرام حج همين از خود بريدن، به خدا پيوستن، معادباوری و يكی شدن با همنوعان است.
اين روحانی كاروانهای حج، حج را دارای ظرفيت عظيمی برای ايجاد تحول اساسی در اعتقادات، باورها و تعبد به احكام برای مسلمانان دانست و در خصوص بعد دوم منافع حج، گفت: بعد سياسی حج يعنی روح توجه به خلق خدا كه عامل مهمی در وحدت مسلمانان است. وحدت از نيازهای ضروری دوران ما است و حج میتواند عامل مقابله با تعصبات قومی، ملی و نژآد پرستانه باشد.
وی بُعد سوم حج را بعُد فرهنگی دانست و در تشريح آن اظهار كرد: در حج اقشار مختلف مسلمانان میتوانند در كنار هم قرار گرفته مبادلات فرهنگی با يكديگر داشته و فرهنگ جامعه اسلامی را به سمت يكپارچگی ببرند. در روايات داريم كه يكی از فوايد حج نشر اخبار رسول خدا(ص) يعنی همان فرهنگ دينی است كه بايد در ميان تمام مسلمانان يكپارچه شود.
نويسنده كتاب «اسرار حج در نهج البلاغه» به حديثی از امام صادق(ع) كه میفرمايد: اگر مسلمانان در مرزهای جغرافيايی خود میماندند، به زبان خودشان حرف میزدند و همايش سالانه حج نبود، نابود میشدند و اخبارشان در پشت پرده قرار میگرفت.
وی در خصوص بعد اقتصادی حج با ابراز تأسف از اينكه اكنون اين بخش چندان تحقق پيدا نمیكند و حتی قربانی صورت گرفته نيز بيشتر نابود و به هدر میرود، بيان كرد: در آيات و رواياتها بعد اقتصادی حج مطرح و حتی عنوان شده است كه وقتی حاجی از احرام خارج میشود بايد برود و كالايی در موسم حج خريد و فروش كند تا از منظر اقتصادی هم بازار مشترك جهان اسلام تقويت شود. اين نمايی از حجی است كه خدا خواسته است.
حجتالاسلام خطيبی در ادامه سخنان خود سؤال كرد: اما آيا تحقق اين ابعاد را در حج شاهد هستيم؟ اكنون آنچه از حج ديده میشود انجام تكليفی از روی اجبار است و در انجام حج هم بر احكام و ضوابط تأكيد میشود و كمتر بر روی آثار، اسرار، حكمت ها و معارف حج كار شده بيشتر اصرار بر احكام و انجام اعمال است.
وی به عنوان مثال گفت: حتی مديران كاروانها سعی میكنند حجاج به سرعت محرم شده و از احرام خارج شوند حال آنكه فلسفه حج اين است كه كمی رياضت بكشيم و تربيت نفس پيدا كنيم. محرمات احرام و حلالياتی كه برای ما حرام شده است برای تمرين و تربيت نفس است اما چون ما به مناسك ظاهری اصرار داريم خيلی نمیخواهيم با فرصت و حوصله در احرام بمانيم تا احرام در جانمان بنشيند و درك كنيم چرا حلاليات برای ما حرام میشود لذا با عجله مناسك انجام میشود و به نظر میرسد آثار واقعی خود را ندارد.
اين روحانی كاروانهای حج كشورمان افزود: اكنون آفاتی مانند فخر فروشی، عنوان حاجی گرفتن، سوغات آوردنهای آنچنانی، مراسمها و وليمههای هنگفت و ... وارد حج شده است كه همه به دليل عدم شناخت صحيح از حج است و به نظر میرسد فقط مشتاقان حج و عمره به دنبال يافتن معارف حج دست به مطالعه میزنند.
وی تصريح كرد: نظام اسلامی اگر میخواهد اسلام را به عنوان عامل سعادت دنيا و آخرت معرفی كند بايد عناصر آن را به مردم بياموزد و حج يكی از عناصر اسلام است. بعثه، سازمان حج و به طور كلی نظام اسلامی بايد برنامهای طولانی مدت برای معرفی حج ابراهيمی برای همه مردم داشته باشد چرا كه حج يكی از فروع دين است و بايد در متون درسی ما مطرح شده برنامه منسجمی بايد تبديل حج ابراهيمی به دغدغه زندگی افراد طراحی شود.
وی به آيه 27 و 28 سوره حج كه میفرمايد: «وَأَذِّن فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ؛ و در ميان مردم براى [اداى] حج بانگ برآور تا [زايران] پياده و [سوار] بر هر شتر لاغرى كه از هر راه دورى مىآيند به سوى تو روى آورند﴿۲۷﴾ لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَیَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَّعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُم مِّن بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِير (27) تا شاهد منافع خويش باشند و نام خدا را در روزهاى معلومى بر دامهاى زبان بسته اى كه روزى آنان كرده است ببرند پس از آنها بخوريد و به درمانده مستمند بخورانيد» اشاره كرد و گفت: حج به عنوان يك فرع از فروع دين امتيازات ويژهای نسبت به ساير فروعات دارد و بر اساس اين آيات حج دارای منافع فراوانی برای انسانهاست.
نويسنده كتاب «بررسی تطبيقی جامعه اسلامی و جامعه مدنی»، در خوص منافع حج، گفت: خداوند میخواهد انسان گرفتار شده در طبيعت را عروج دهد به سوی قابليتهای الهی كه در وی وجود هست.
وی به طور اجمالی چهار بعد از منافع حج را برشمرد و گفت: بعد اول بعد ديانت است كه شامل باورها، اخلاق و تعبد در احكام است؛ مهمترين اثر حج در اين بعد توحيد است و يكی از آثار پربركت حج، توحيد محوری است. وقتی فرد عازم حج میشود، هجرتی را از خود و از زندگی كه برای خود ايجاد كرده است آغاز میكند.
حجتالاسلام خطيبی افزود: خداوند خواسته انسان در حج هجرت معنوی از خوديت خود به سوی خدا پيدا كند و به تعبير آيه 100 سوره نساء «وَمَن یَخْرُجْ مِن بَیْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلى اللّهِ؛ و هر كس [به قصد] مهاجرت در راه خدا و پيامبر او از خانه اش به درآيد سپس مرگش دررسد پاداش او قطعا بر خداست».
وی ادامه داد: فرد وقتی وارد سرزمين وحی و ميقات میشود از لباس ظاهری خارج شده شخصت كذايی را كه برای خود ايجاد كرده است را میشكند و احرام حج همين از خود بريدن، به خدا پيوستن، معادباوری و يكی شدن با همنوعان است.
اين روحانی كاروانهای حج، حج را دارای ظرفيت عظيمی برای ايجاد تحول اساسی در اعتقادات، باورها و تعبد به احكام برای مسلمانان دانست و در خصوص بعد دوم منافع حج، گفت: بعد سياسی حج يعنی روح توجه به خلق خدا كه عامل مهمی در وحدت مسلمانان است. وحدت از نيازهای ضروری دوران ما است و حج میتواند عامل مقابله با تعصبات قومی، ملی و نژآد پرستانه باشد.
وی بُعد سوم حج را بعُد فرهنگی دانست و در تشريح آن اظهار كرد: در حج اقشار مختلف مسلمانان میتوانند در كنار هم قرار گرفته مبادلات فرهنگی با يكديگر داشته و فرهنگ جامعه اسلامی را به سمت يكپارچگی ببرند. در روايات داريم كه يكی از فوايد حج نشر اخبار رسول خدا(ص) يعنی همان فرهنگ دينی است كه بايد در ميان تمام مسلمانان يكپارچه شود.
نويسنده كتاب «اسرار حج در نهج البلاغه» به حديثی از امام صادق(ع) كه میفرمايد: اگر مسلمانان در مرزهای جغرافيايی خود میماندند، به زبان خودشان حرف میزدند و همايش سالانه حج نبود، نابود میشدند و اخبارشان در پشت پرده قرار میگرفت.
وی در خصوص بعد اقتصادی حج با ابراز تأسف از اينكه اكنون اين بخش چندان تحقق پيدا نمیكند و حتی قربانی صورت گرفته نيز بيشتر نابود و به هدر میرود، بيان كرد: در آيات و رواياتها بعد اقتصادی حج مطرح و حتی عنوان شده است كه وقتی حاجی از احرام خارج میشود بايد برود و كالايی در موسم حج خريد و فروش كند تا از منظر اقتصادی هم بازار مشترك جهان اسلام تقويت شود. اين نمايی از حجی است كه خدا خواسته است.
حجتالاسلام خطيبی در ادامه سخنان خود سؤال كرد: اما آيا تحقق اين ابعاد را در حج شاهد هستيم؟ اكنون آنچه از حج ديده میشود انجام تكليفی از روی اجبار است و در انجام حج هم بر احكام و ضوابط تأكيد میشود و كمتر بر روی آثار، اسرار، حكمت ها و معارف حج كار شده بيشتر اصرار بر احكام و انجام اعمال است.
وی به عنوان مثال گفت: حتی مديران كاروانها سعی میكنند حجاج به سرعت محرم شده و از احرام خارج شوند حال آنكه فلسفه حج اين است كه كمی رياضت بكشيم و تربيت نفس پيدا كنيم. محرمات احرام و حلالياتی كه برای ما حرام شده است برای تمرين و تربيت نفس است اما چون ما به مناسك ظاهری اصرار داريم خيلی نمیخواهيم با فرصت و حوصله در احرام بمانيم تا احرام در جانمان بنشيند و درك كنيم چرا حلاليات برای ما حرام میشود لذا با عجله مناسك انجام میشود و به نظر میرسد آثار واقعی خود را ندارد.
اين روحانی كاروانهای حج كشورمان افزود: اكنون آفاتی مانند فخر فروشی، عنوان حاجی گرفتن، سوغات آوردنهای آنچنانی، مراسمها و وليمههای هنگفت و ... وارد حج شده است كه همه به دليل عدم شناخت صحيح از حج است و به نظر میرسد فقط مشتاقان حج و عمره به دنبال يافتن معارف حج دست به مطالعه میزنند.
وی تصريح كرد: نظام اسلامی اگر میخواهد اسلام را به عنوان عامل سعادت دنيا و آخرت معرفی كند بايد عناصر آن را به مردم بياموزد و حج يكی از عناصر اسلام است. بعثه، سازمان حج و به طور كلی نظام اسلامی بايد برنامهای طولانی مدت برای معرفی حج ابراهيمی برای همه مردم داشته باشد چرا كه حج يكی از فروع دين است و بايد در متون درسی ما مطرح شده برنامه منسجمی بايد تبديل حج ابراهيمی به دغدغه زندگی افراد طراحی شود.
