عدد چهل؛ پشتوانه تکوینی و تکاملی انسان/ اعتبار اربعین نزد شیعیان

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از گیلان، اعداد نه تنها در زندگی مادی که در زندگی معنوی ما نیز حائز اهمیت فراوانند؛ تعداد رکعات نماز، تعداد تسبیحات اربعه، تعداد تسبیحات حضرت فاطمه(ع) و امثال اینها نشان می‌دهند که زندگی معنوی جدا از اعداد نیست.

منزلت اعداد منحصر به اعدادی نظیر پنج، هفت، دوازده، چهارده و 40 می‌شود که برای هر یک دلیل یا دلایلی را ذکر کرده‌اند؛ مثلا عدد پنج به دلیل 5 تن پیامبر اولوالعزم و 5 تن آل عبا(ع)، عدد هفت به واسطه 7 آسمان و 7 شهر عشق و 7 مرحله سلوک عارفان و 7 دور طواف خانه خدا، عدد دوازده به دلیل 12 معصوم(ع) و 12 چشمه‌ایی که به معجزه حضرت موسی از دل سنگ جوشید و عدد چهارده به دلیل 14 معصوم(ع) تقدس یافته‌اند؛ به همین قیاس برای عدد چهل نیز باید دلایلی موجود باشد:

عقل آدمی در چهل‌سالگی به بالاترین کمال خود در حد استعداد هر فرد می‌رسد، حضرت رسول(ص) در سن چهل‌سالگی به رسالت مبعوث شدند، حضرت موسی چهل‌روز در کوه معتکف بود تا الواح مقدس را دریافت داشت، قوم بنی‌اسرائیل به دلیل کفران نعمت و پرستش گوساله به سرگردانی چهل‌ساله محکوم شدند و تخمیر طینت آدم ابوالبشر در 40 روز به اتمام رسید و عارفان و سالکان طریق حق چله‌نشینی را از همین آفرینش چهل‌روزه حضرت آدم اقتباس کردند. سهروردی بیان می‌کند «خداوند انسان را در چهل‌روز آفرید و هر روز صفتی به او اعطا کرد که هر یک حجابی و مایه تعلق وی به دنیا بود تا اینکه در روز چهلم حجاب‌ها کامل و متراکم شد؛ لذا در چله‌نشینی سالک یک به یک حجاب‌ها را می درد تا در روز چهلم انوار حق در وی تجلی یابد».

هرچند عدد 40 از اعداد و کمیات است ولی در فرهنگ عرفان اسلامی این واژه کمی در ارتباط با کیفیات مطرح می‌شود و لذا تکرار عمل تا چهل مرتبه تکمیل‌کننده ابعاد روحانی و عرفانی انسان است؛ در واقع عدد چهل در فرهنگ دینى و اسلامى در میان سایر اعداد از جایگاهی ویژه و از یک پشتوانه تکوینى و تکاملی روند حرکت انسان در ابعاد مادى و معنوى برخوردار است.

اهمیت چهل‌سالگى انسان قابل انکار نیست، چنانکه در روایات متعددى از پیامبر(ص) و معصومین(ع) آمده است «هنگامى که بنده به چهل‌سالگى مى‌رسد خداوند به دو فرشته مراقب او مى‌گوید از این پس بر او سخت بگیرید و همه کارهاى کوچک و بزرگ و زیاد و کم را ثبت کنید»؛ این روایات همه از این حقیقت خبر مى‌دهند که شخصیت انسان تا چهل‌سالگى شکل گرفته و از آن پس تحولات درونى در او سخت‌تر می‌شود.

دانشمندان مسلمان بویژه آنان که مشرب عرفانى دارند، به عدد چهل در زمینه خودسازى به دیده اهمیت مى‌نگرند و براى این عدد در فعلیت یافتن استعدادهاى انسان و کامل شدن ملکات اخلاقى و پیمودن درجات معرفت تاثیرى ویژه قائل هستند.

اربعین از منظر قرآن 

عدد 40 یا اربعین از موضوعاتى است که در قرآن و روایات از جایگاه خاصی برخوردار بوده و تاکنون کتاب‌هاى فراوانى درباره آن نوشته شده است. در قرآن کریم این واژه در چهار آیه و مرتبط با سه موضوع دیده مى‌شود: اول در آیه 15 سوره احقاف از چهل‌سالگى انسان یاد شده و اینکه خداوند به همه انسان‌ها درباره نیکى به پدر و مادر سفارش کرده است، اما فقط نیکوکاران به این سفارش الهى عمل و به پدر و مادر خود نیکى مى‌کنند و این نیکى را تا رسیدن به رشد کامل خود و رسیدن به چهل‌سالگى ادامه مى‌دهند؛ آنگاه در چهل‌سالگى دعا مى‌کنند و از خداوند توفیق مى‌طلبند تا در برابر نعمت‌هایى که خود و پدر و مادرشان از آن برخوردار بوده‌اند، شکرگزار او باشند «وَوَصَّیْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَیْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهًا وَوَضَعَتْهُ کُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَعَلَى وَالِدَیَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَإِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ».

دوم در آیه 26 سوره مائده از چهل‌سال ممنوعیت ورود بنى اسرائیل به سرزمین مقدس و چهل‌سال سرگردانى آنها در قطعه‌اى از زمین خبر داده است «قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی الأَرْضِ فَلاَ تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِینَ»؛ این ممنوعیت پس از آن بود که موسى(ع) به قومش براى ورود به سرزمین مقدس فرمان داد، اما بنى اسرائیل به این دلیل که در آنجا مردمى جبارند، از اطاعت موسى سر باز زدند و گفتند «تا آنان از آن جا بیرون نروند، ما هرگز وارد آن شهر نمی‌شویم. در تورات نیز داستان سرگردانى بنی اسرائیل ذکر شده است.

آیه 51 سوره بقره نیز از میقات چهل شبه موسى خبر مى‌دهد و می‌فرماید « وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِینَ لَیْلَةً» که در آیه 142 سوره اعراف این مطلب به این صورت تفصیل داده شده است «وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاَثِینَ لَیْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً»؛ مفسران برآنند که آن چهل‌شب در سى شب ذى‌القعده و دهه اول ذى‌الحجه بوده؛ چنان که در روایاتى از امام صادق(ع) نیز بر این تعیین دلالت دارد، اما آلوسى بدون استناد به دلیلی، این احتمال را که میقات در سى روز ذى‌الحجه و دهه اول محرم بوده نیز نقل کرده است؛ با این حال میقات چهل‌روز و چهل‌شبه موسى(ع) در تورات نقل گردیده است.

خاصیت اربعین در ظهور فعلیت و بروز استعداد و حصول صفات ملکه، امرى است انکارناپذیر و در حقیقت عدد چهل سمبل آغازین تکامل، مظهر کمال، جلوه پختگی، اعلام پشت سر گذاشتن مرحله خامی و نادانی، نخستین مرحله هوشیاری و... می‌باشد.

اربعین حسینی

اعتبار اربعین امام حسین(ع) از قدیم‌‏الایام میان شیعیان و در تقویم تاریخی وفاداران به امام حسین(ع) شناخته شده بوده است.

روز 20 صفر یعنی اربعین زمانی است که حرم امام حسین(ع) یعنی کاروان اسرا، از شام به مدینه بازگشتند و روزی است که جابر بن عبدالله انصاری، صحابی رسول خدا(ص) از مدینه به کربلا رسید تا به زیارت قبر امام حسین(ع) بشتابد و او نخستین کسی است که قبر آن حضرت را زیارت کرد؛ در این روز، زیارت امام حسین(ع) مستحب است و این زیارت، همانا خواندن زیارت اربعین است.

طبعا بر اساس اعتباری که این روز میان شیعیان داشته است، از همان آغاز که تاریخش معلوم نیست، شیعیان به حرمت آن، زیارت اربعین می‌خواندند و اگر می‌توانستند مانند جابر بر مزار امام حسین(ع) گرد آمده و آن امام را زیارت می‌کردند؛ این سنت تا به امروز در عراق با قوت برپاست و شاهدیم که میلیون‌ها شیعه عراقی و غیر عراقی در این روز بر مزار امام حسین(ع) جمع می‌شوند.

شاید برگزاری مراسم اربعین برای امام حسین(ع) برای بازبینی و تحلیل واقعه عاشورا و زنده نگاه داشتن آن معمول شده است تا با روشن‌بینی و قدرت تحلیل واقعه عاشورا بررسی و تشریح گردد، واقعه‌ایی که اگر بگوییم همانند قرآن دارای لایه‌های متعدد و بی‌شمار است گزافه نگفته‌ایم و به بیراهه نرفته‌ایم؛ چنانکه به زیارت اربعین نیز سفارشی زیاد شده است.

زیارت اربعین، همچون زیارت عاشورا و زیارت وارث، از مضامین انسان‌ساز و پرمحتوایی برخوردار است. در بخش‌های گوناگون این زیارت والا، ضمن شهادت به بزرگی حضرت، فلسفه نهضت حسینی و اهداف قیام خونین عاشورا بازگو می‌شود. همچنین خواننده زیارت اربعین، همبستگی خود را با امام(ع) و دوستان او و دشمنی‌اش را با دشمنان او تا روز قیامت بیان می‌دارد و از خداوند متعال می‌خواهد حیات و مرگش را در پیروی از حضرت محمد(ص) و آلش قرار دهد. در ادامه زیارت، بر اجرای وظایف بندگی از طرف امام حسین و یاران با وفایش تأکید می‌کند و بر قاتلان ایشان لعنت و نفرین می‌فرستد.

به هر روی اربعین خورشید آسمان شهادت و راه منیر هدایت در راه است، در این روز و ایام بکوشیم تا به دور از تحریفات و احساساتی‌گری‌های افراطی آن امام راستین را بشناسیم و به مدد نفس قدسی‌اش بر هدف انسانی آن بزرگمرد همه دوران‌ها آگاهی یابیم.