برنامههای فرهنگی ـ آموزشی؛ مهمترین کارکرد وقف در جامعه اسلامی
گروه اندیشه: برنامههای فرهنگی و آموزشی مهمترین کارکرد وقف در جامعه اسلامی از گذشتههای دور تاکنون بوده است. وقف بهعنوان یک منبع مالی مستمر مراکز علمی، پشتوانه مردمی داشته است و تأسیس مدارس و حوزههای علمیه و تأمین هزینهها از جمله مهمترین کارکردهای وقف است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اردبیل، با فرارسیدن هفته گرامیداشت وقف(29 آذرماه لغایت 5 دیماه 93) و ارج نهادن به جایگاه وقف در اسلام و آشنایی با این سنت حسنه و فرهنگ غنی، مطالبی در قالب گزارشی کوتاه ارائه میگردد.
مفهوم وقف
وقف در اصطلاح فقهای امامیه عبارتند از حبس کردن عین ملک و مصرف کردن آن در راه خداست.
وقف در اصطلاح قانون مدنی حبس عین ملک شیء، زمین؛ ساختمان و غیره و جاری کردن منفعت آن بر حسب نیت واقف تعریف شده است.
انواع و ارکان وقف
بنا بر مشهور، وقف دو نوع است. وقف عام ؛ یعنی وقفی که راجع به جهات عامه است و وقف خاص یعنی وقفی که به افراد معینی یا جهت معین اختصاص یافته باشد.
به طور نمونه مدارس، مساجد و معابر که به عموم مردم تعلق دارد وقف عام بوده و وقفی که شخص برای تقرب به خداوند متعال و کسب رضایت او برای اولاد خود وقف کرده باشد وقف خاص نامیده میشود.
اقسام وقف از نظر اقتصادی
وقف انتفاع: وقفی است که از عین موقوفه در امور مورد نظر استفاده می شود مانند اینکه شخصی منزل خود را وقف کند که به عنوان حسینیه از آن استفاده شود.
وقف منفعت: وقفی است که عین موقوفه مورد استفاده قرار نمی گیرد بلکه منافع آن در امور خیریه هزینه میشود. مثلاً شخصی باغ یا ساختمانی را وقف مینماید تا متولی درآمد آن را صرف ایتام و فقرا کند.
آثار و مزایای وقف
رسیدن به نیکی و رستگاری، کاهش فاصله طبقاتی بین افراد جامعه و توزیع ثروت بین همه، تقویت روحیه ایثار و فداکاری و ترویج روحیه تعاون در جامعه، جهت دادن به انفاق، تقلیل شائبه منت و ریا، استمرار جریان ثواب به سوی واقف از دیگر آثار وقف در جامعه است.
سیر تاریخی وقف در ایران
انگیزه وقف در ایران جدای از ریشههای تاریخی و انسانی، علاقه ویژه مردم به اسلام و عمل به توصیههای آن در گسترش احسان و نیکی و بر جای گذاشتن صدقه جاری بوده است. دوره سلجوقی یکی از دوران های باشکوه در تاریخ وقف در ایران در قرن 5 و 6 تا پیش از حمله مغولها است. در این فاصله هزاران روستا و قنات و غیره وقف مدارس، رباط ها، کاروان سراها و بیمارستانها شده است.
تنها نگاهی به موقوفات مدارس نظامیه در شهرهای مختلف انسان را شگفتزده میکند.
در طول دوره ایلخانان هم کم و بیش وقف مطرح بوده است. قازانخان سخت مراقب اوقاف بود و خود املاک وقفی زیادی را ایجاد کرد که سرپرست آن رشید الدین فضل الله بود.(موقوفات ربع رشیدی).
دوره صفویه دوران رشد وقف در ایران است. از شاه طهماسب تا شاه عباس اول هزاران مورد وقف در سراسر ایران ایجاد شده است و بزرگان و درباریان در این امر پیشگام بودهاند. تصرف مال وقف در این دوره بسیار ناممکن بود و شاه صفوی خود نظارت خاصی بر این امور داشت و دستگاه عریض و طویل اداری برای اینکار در ساختار دولت صفوی برای موقوفات خاصه و عامه پیش بینی شده بود.
در دوره قاجاریه بهدلیل ثبات نسبی و تقلید عمومی از دوره صفوی وقف رواج بیشتری یافت. در این دوره بخش عمده مخارج مدارس، مساجد، حسینیه ها، کاروانسراها، آب انبارها و غسال خانه ها از اموال وقفی تهیه می شد.
در دوران پهلوی مخصوصا با تصویب قانون اصلاحات عرضی بسیاری از موقوفات از بین رفت و اموال موقوفه به بسیاری از درباریان و نزدیکان آنها واگذار شد.
با پیروزی انقلاب اسلامی روح تازهای در کالبد موقوفات کشور به خصوص با فتوای تاریخی امام خمینی که فرمودند:«موقوفات باید به حال وقفیت باقی و عمل به وقف شود»، دمیده شد و بسیاری از زمینهای وقف شده دوباره به وضعیت وقفی خود برگشت.
امروزه در جمهوری اسلامی ایران عواملی از قبیل تغییر سازمان تشکیلات اوقاف و اداره آن تحت نظر ولی فقیه، رعایت احکام وقف و مسائل شرعی آن و عمل دقیق به مفاد وقفنامهها باعث شده است تا افراد خیر با اطمینان بیشتری در این امر مهم به صورت گسترده مشارکت نمایند.
آثار و کارکردهای وقف
کارکردهای فرهنگی و آموزشی مهمترین کارکرد وقف در جامعه اسلامی از گذشتههای دور تاکنون بوده است. وقف به عنوان یک منبع مالی مستمر مراکز علمی، پشتوانه مردمی داشته است و تاسیس مدارس و حوزههای علمیه و تأمین هزینهها از جمله مهمترین کارکردهای وقف است.
استفاده از درآمدهای وقف برای ساخت مساجد و اماکن مذهبی، دانشگاهها، خوابگاههای دانشجویی، کتابخانههای تخصصی و عمومی، برگزاری کنگرههای علمی و پژوهشی، برگزاری مراسمهای بزرگداشت ائمه اطهار(ع) و فعالیتهای علمی و تبلیغی در جهت ترویج سیره معصومین، اعزام مبلغ به مناطق محروم، برگزاری مسابقات قرآن کریم در سطح شهرستان، استان، کشور و سطح بینالمللی و برگزاری کلاسهای آموزش قرآن و تفسیر و مفاهیم قرآن کریم، چاپ قرآن و کتابهای مذهبی و ..از کارکردهای فرهنگی و آموزشی وقف است.
از کارکردهای اجتماعی وقف نیز می توان به رفع نیاز نیازمندان، محرومان، فقرا، جلوگیری از مفاسد اجتماعی و اخلاقی و سستی در ارکان دین، حمایت از کودکان و زنان بی سرپرست، ایجاد خانه های سالمندان، تاسیس و تجهیز بیمارستان ها و مراکز بهداشتی، کمک برای آزادی زندانیان و مساعدت برای امر ازدواج جوانان اشاره کرد.
کارکرد اقتصادی وقف
سیاست اسلام کنترل و تعدیل ثروت جامعه است.با تشویق مردم و ثروتمندان به وقف و تقویت افراد ضعیف در برابر آنها فاصله طبقاتی بسیار کم شده و در جامعه تعدیل ایجاد می شود.در واقع وقف تبدیل مالکیت خصوصی به نوعی از مالکیت عمومی است.
