تحکیم بنیادهای فکری شیعه و تربیت نخبگان در عصر امام باقر(ع)

حجت‌الاسلام رمضان محمدی، مدیر گروه تاریخ اسلام در پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در گفت‌وگو با خبرنگار کانون خبرنگاران نبأ وابسته به خبرگزاری ایکنا، درباره آغاز امامت امام باقر(ع) گفت: بعد از شهادت امام سجاد(ع) رهبری جامعه شیعه به دست امام باقر(ع) افتاد. امام باقر(ع) در اولین روزهای امامت خود با یک جریان انقلابی سیاسی که منشعب از شیعه نیز بود روبرو می‌شوند؛ در واقع یکی از بزرگترین دشواری‌های هم شیعیان و هم حضرت امام باقر(ع) این جریان بود که مشکلاتی را در نخستین روزهای امامت حضرت(ع) به وجود آورد.

جریان زیدیه و غلات اولین گروه مقابل امام باقر(ع)

وی ادامه داد: جدای از این جریان انشعابی که زیدیه و دیگران بودند، یک جریان دیگر نیز در ابتدای امامت امام باقر(ع) به نام غلو بود که دشواری‌هایی برای امامت حضرت ایجاد کردند. غالیان افرادی بودند که روایتی از امام علی(ع) نقل می‌کردند و به امام نسبت می‌د‌ادند و سعی آن‌ها این بود که شیعیان ساده‌لوحی که اطلاعات دینی عمیقی ندارند را به دنبال خود بکشند؛ مثل بیان «ابن سمعان» که حتی توسط امام باقر(ع) تکفیر شدند و این هم یکی دیگر از مشکلات عمده امام باقر(ع) بود.

محمدی با اشاره به راهکارهای امام باقر(ع) در برابر فرقه‌های انحرافی تصریح کرد: حضرت برای این که جامعه شیعه را انسجام دهد، شروع کردند به نفی مواضع غلات؛ یعنی شیعیان فاسدی که غلات داشتند. امام در نخستین روزهای امامت خود سعی کرد که موضع آنها و اندیشه‌های فاسد آنها را نفی کند. بیشترین راهکاری که امام در این دوره دارد در عمل صالح است. حتی در روایات زیادی از امام باقر(ع) آمده است که شیعیان ما کسانی هستند که از خداوند اطاعت می‌کنند و روایاتی زیاد دیگری که امام بر تقوای شیعیان بسیار تأکید کرده‌اند. حتی روایت از ایشان هست که فرمود: «در یک روستای 10 هزار نفری، یک شیعه‌ باشد که از همه آنها باتقواتر نباشد، شیعه ما نیست».

تحکیم بنیادهای فکری شیعه

مدیر گروه تاریخ اسلام با اشاره به دیگر مسائل دوران امامت حضرت عنوان کرد: امام باقر(ع) بعد از اینکه به امامت رسید به این شیوه دشواری‌های خود را حل کرد و جامعه شیعه را انسجام بخشید و بعد از آن به سراغ مسائل دیگر رفت. مسائلی مانند تحکیم بنیادهای فکری شیعه و یا پرورش نخبگان و دانشوران پخته در شیعه. دوران امامت امام باقر(ع) نزدیک به 19 سال است و امام ویژگی‌های خاصی دارد و حوادث مهمی در زمان ایشان اتفاق افتاده است.

وی در ادامه اضافه کرد: از نظر سیاسی دوران انقراض امویان و آمدن بنی‌عباس و مشاجرات سیاسی بین خود عباسیان و مشاجرات سیاسی بین فرماندهان بنی‌عباس مانند ابومسلم خراسانی است؛ همچنین مشاجرات درون گروهی بین شیعیان وجود دارد و امام باقر(ع) در این شرایط کارهای بسیار بزرگی هم از نظر علمی و هم از نظر سیاسی انجام می‌دهد.

عصر ترجمه و فضای باز علمی

محمدی در بیان دیگر مشکلات امام باقر(ع) گفت: از نظر علمی مشکلاتی که وجود دارد این است که ابتدای دوران عباسیان عصر ترجمه کتاب‌های فلسفی است و عصر مجادلات کلامی است که بعد از ازبین رفتن بنی‌امیه و باز شدن فضای سیاسی و علمی مشاجرات کلامی در این دوران بسیار زیاد می‌شود.

وی ادامه داد: خود دستگاه بنی‌عباس هم به این مجادلات کلامی رونق می‌دهد و مشایخ صوفیه که وابسته به دستگاه عباسی بودند را تشویق می‌کند. آنها نیز برای مشغول کردن مردم شبهات زیادی در باورها و مسائل دینی ایجاد می‌کنند. امام باقر(ع) با توجه به فضای سیاسی به‌وجود آمده با زمینه‌هایی که برای نشر معارف دینی محیا شده بود، شروع به ترویج مذهب تشیع کرد.

تحکیم بنیادهای فکری شیعه و تربیت نخبگان

محمدی با بیان اینکه امام(ع) دو کار در این زمینه انجام می‌دهد، تصریح کرد: اولین کار طرح بنیادی مذهب که همان تحکیم بنیادهای فکری شیعه است. دومی نیز تربیت نیروهای دینی و مهره‌های مناسب است که همان پرورش فرهیختگان و دانشوران است.

این مدرس دانشگاه با اشاره به دوران پیش از امام باقر(ع) عنوان کرد: باید توجه داشته باشیم که در دوره امام حسن مجتبی(ع) اوضاع بسیار بسیار وخیم است، لذا امام حسن مجتبی(ع) با صبر و حوصله شیعیان را از این تنگنا عبور می‌دهد و به دست امام حسین(ع) می‌سپارد. سپس حضرت شهید می‌شوند و امامت به امام سجاد(ع) سپرده می‌شود و در این زمان جامعه به قدری دچار خفقان شده و خوفناک است که امام(ع) به صورت مستقیم با مسلمانان روبرو نمی‌شود و از ناخودآگاه و درون آنها وارد می‌شود و به نیایش و دعا و صحبت با خدا می‌پردازد. امام خطاب به مردم و هسته‌ای را با این دعاها در شیعه درست می‌کند.

شکل‌گیری کمیت مستقل شیعیان

وی ادامه داد: امام باقر(ع) که به امامت رسیدند این هسته اولیه را در شیعه توسعه دادند و لذا در دوره امام سجاد(ع) شیعیان بسیار محدودند اما در دوران امام باقر(ع) گرچه باز هم محدودیتی وجود دارد اما شیعیان در حجاز و عراق حضور پررنگی دارند. این کمیت یک کمیت مستقلی می‌شود و قادر است عنوان آئینی خود را حفظ کند و ادبیات و مکتب مستقلی داشته باشد که همه برکت زحمات امام باقر(ع) است.

محمدی با اشاره به دیگر زحمات امام باقر(ع) گفت: قبل از امامت امام باقر(ع) در حجاز در مسائل حلال و حرام خیلی تفاوتی با اهل سنت ندارند و در حد احکامی که در جامعه شایع بود می‌دانستند، اما امام باقر(ع) حلال و حرام را به جامعه شیعه آموخت و شاگردانی پرورش داد که علم حلال و حرام را به جامعه شیعه آموختند و لذا در این دوره طرح بنیادین مذهب است؛ چه به لحاظ سیاسی و چه به لحاظ فقهی و چه به لحاظ علمی.

تعابیر عالی فقهای اهل سنت درباره امام باقر(ع)

وی افزود: پیش از زمان امام باقر(ع) به‌ندرت تفاوتی میان اعمال شرعی اهل حدیث و شیعه مشاهده می‌کنیم اما بعد امامت امام باقر(ع) مسائل به‌خوبی در بین شیعیان تبیین می‌شود. تأثیر علمی حضرت هم بسیار فراوان بوده و جامعه را تحت تأثیر علم بی‌کران و الهی خود قرار داد و رسالت انسان‌سازی خود را تداوم بخشید و ما در کتب چه اهل سنت و چه شیعه هنگامی که در مورد امام باقر(ع) صحبت می‌کنیم، می‌گوییم «عالم‌ترین»، «متدبرترین» و «فاضل‌ترین» و این‌ها تعابیری است که در سخنان فقهای اهل سنت آمده.

محمدی همچنین در بیان مقام علمی امام گفت: امام باقر را به جهت فضل و دانش بیکرانی که داشت لقب باقر دادند و این یعنی که امام باقر(ع) عمق دین و علم را درک کرده و وقتی که علمای اهل سنت آوازه علمی امام باقر(ع) را شنیدند از مناطق مختلف آمدند و معضلات علمی خود را طرح کردند و از امام پرسیدند. افرادی مانند ابوحنیفه و بسیاری از علمای اهل سنت جز این دسته هستند.

بنیان‌گذاری اجتهاد صحیح

وی تصریح کرد: در شیعه هم همین طور است و راویان مهمی که روایت‌های مهم فقهی را نقل کردند مانند ابوبصیر و دیگران همه از شاگردان امام باقر(ع) هستند. در دوره امام باقر همچنین تبیین حدیث و بنیان‌گذاری اجتهاد و مبارزه با شیوه‌های غلط اجتهاد اتفاق افتاد. امام باقر(ع) به لحاظ شخصیتی در نگاه اهل سنت و شیعه بسیار تعریف شده و امتیازات فوق‌العاده‌ای برای حضرت نقل شده است. ارزش‌های متعالی امام در سخنان اهل سنت و شیعه بسیار است، از جمله اینکه حضرت بسیار سخی بودند و اموال خود را وقف می‌کردند.

محمدی با اشاره به مهم‌ترین تأثیر امام باقر(ع) بر شیعیان عنوان کرد: اما از همه مهم‌تر تأثیر امام باقر(ع) بر تقوای شیعیان است که امروز هم می‌تواند ما را از بسیاری از مسائل نجات دهد. گروه‌هایی مانند داعش که امروز هستند در زمان امام باقر(ع) هم بوند، کسانی که حلال‌های الهی را حرام می‌شمارند و حرام‌های الهی را حلال می‌کنند مانند همین نکاح جهادی. امام باقر(ع) این گونه مسائل را نیز تبیین کرده و آنها را خلاف رضایت خداوند برشمرده.

وی یادآور شد: محبوبیت امام بسیار زیاد بوده به حدی که برای شهادت ایشان مردم مدینه هفت روز عزا گرفتند و این نشانه از سلوک حقیقی و محبوبیت امام است که چه در جامعه شیعه و چه در جامعه اهل سنت جایگاهی خاص و ویژه داشتند و از خود اهل بیت(ع) هم نقل شده که ارگ مردم معانی کلام الله را بفهمند از هر قشری که باشند راه حق را پیدا می‌کنند اما متأسفانه امروز سانسورهای خبری باعث شده که پیام اهل بیت(ع) به تمام جوامع نرسد. بنده ولادت امام باقر(ع) را تبریک عرض می‌کنم و امیدوارم که امروز هم ما از پیروان واقعی امام باقر(ع) باشیم.