بیماری روانی ناشی از جنگ چیست؟

دکتر لیلا مقتدر، استادیار گروه روان‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت در گفت وگو با خبرگزاری بین المللی قرآن(ایکنا) از گیلان، در مورد استرس پس از سانحه ناشی از جنگ، اظهار کرد: استرس در جنگ پیدایش علائم و نشانه‌ های خاصی است که ممکن است پس از ضربه یا ضربه ‌های روانی غیر عادی که خارج از ظرفیت انسان است پدید آید و پذیرش آن شرایط جنگ برای انسان سخت می ‌باشد که در زمره روان‌شناسی جنگ مورد مطالعه قرار می‌گیرد.

وی با بیان اینکه یکی از مسائل و مشکلاتی که در طول جنگ و پس از جنگ و حتی سال های بعد از آن می تواند ادامه یابد مسئله بیماری روانی ناشی از جنگ است، افزود: چنین بیمارانی مجروحانی هستند که دچار صدمات جسمی، روانی و عاطفی شده اند و سخت نیاز به حمایت دارند. 

مقتدر با بیان اینکه جانبازان اعصاب و روان فرصت های زندگی را از دست داده اند، تصریح کرد: این افراد جوانی و سلامت جسمی و روانی خود را بدون هیچ چشم داشتی در راه وطن تقدیم کردند و امروزه شایسته است که به خوبی مورد احترام واقع شوند و افراد جامعه در مقابل آن‌ها احساس مسئولیت داشته باشند و سازمان مربوطه هم به خوبی از آن‌ها حمایت کند.

وی در مورد میزان آمار استرس پس از سانحه ناشی از جنگ در ایران، گفت: در کشور ما بیش از تعداد 40 هزار جانباز اعصاب و روان وجود دارد که البته این رقم با احتساب افراد خانواده این جانبازان بیش از هزاران نفر خواهند بود چرا که اعضای خانواده به‌طور مستقیم با این مشکلات درگیر هستند و نیاز به حمایت دارند. اما شایع ترین اختلال در این گروه از جانبازان، اختلال استرس پس از سانحه است و تقریباً تمام جانبازان اعصاب و روان دچار این عارضه هستند.

این استادیار دانشگاه در مورد عمده مشکلات جانبازان اجتماعی در معرض این اختلال، عنوان کرد: یافته های پژوهش حاکی از آن است که این جانبازان به ترتیب اهمیت با مشکلات شغلی و مالی، عاطفی، بهداشتی و درمانی مواجه هستند. این تحقیق نشان می دهد که در رأس همه مشکلات این مشکل مادی و شغلی است که این جانبازان و خانواده ‌های آنان با آن دست به گریبانند. جانبازان اعصاب و روان، خانواده خود را در تنگنا قرار می دهند، خانواده به شدت در فشار مریضی جانباز و عوارض ناشی از آن هستند. اکثر این جانبازان زندگی مطلوبی ندارند و امکان بهره مندی از مواهب جامعه برای فرزندان و خانواده آن‌ها همچون سایر قشرهای جامعه موجود نیست.

مقتدر اضافه کرد: بر اساس نتایج به دست آمده از جمله عوامل تأثیرگذار بر مشکلات این دسته از جانبازان تحصیلات آن‌هاست که این امر با مشکلات عاطفی، شغلی و مالی  آنها در ارتباط است. البته به دلیل وضعیت خاص این دسته از جانبازان شاید تحصیلات آن‌ها در سطح بالاتر ممکن نباشد و یا به دلایلی امکان این مهم فراهم نباشد به هر حال این تحقیق نشان داد هرچه این گروه از جانبازان سواد بیشتری داشته باشند از میزان مشکلات آنها کاسته می شود.

شغل؛ یکی از دغدغه های اصلی جانبازان

وی افزود: از جمله دیگر عوامل تأثیرگذار بر مشکلات آنان سن و شغل آنهاست مسلما چنین جانبازانی که از سنین بالاتری برخوردارند مشکلات بیشتری دارند چرا که نه تنها امکانات متناسب با آن‌ها در حد پائینی است بلکه نحوه تعامل با آنها هم از پیچیدگی خاصی برخوردار است. شغل یکی از مولفه های مهم هویت بخشی به فرد است، تحقیقات دیگر در زمینه آسیب های اجتماعی بیانگر آن است که هر چه فرد در تعامل با سایراعضای جامعه باشد و به نوعی درگیر در تعاملات اجتماعی باشد کمتر احساس انزوا می کند.

این استادیار دانشگاه با بیان اینکه شغل عامل مهمی است که فرد را با جامعه پیوند می زند و برای او تعهداتی ایجاد می کند که این خود مانعی بر سر راه ورود  و گرایش فرد به آسیب های اجتماعی است، ادامه داد: برای جانبازان اعصاب و روان شغل و یا تعامل با مجموعه ای که در آن زندگی می کند از اهمیت خاصی برخوردار است و نتایج این تحقیق نشان داد که بین شاغل بودن چنین جانبازانی و میزان مشکلات آنان رابطه معنی داری وجود دارد یعنی هر چه از افراد مورد مطالعه شاغل بودند به مراتب مشکلات کمتری درباره آنها گزارش شده است بنابراین جوهره انسان در تحرک است و با حرکت و تحرک از درصد جانبازی کاسته می شود و جانباز هم به شادابی بدن خود دست می یابد.

استادیار گروه روان‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت در خصوص شایع ترین مشکلات روانشناختی ناشی از استرس پس از جنگ، یادآور شد: تحقیقات نشان می دهند شایعترین مشکلات و اختلالات روانشناختی در بین جانبازان و سربازان جنگی عبارتند از افسردگی، اختلالات خلقی، اضطراب، پرخاشگری، رفتارهای ناسازگارانه، سوء ظن و بدبینی، جسمی سازی وسواساجباری و اعتیاد می باشد.

وی درباره اختلال جسمی سازی عنوان کرد: تحقیقات نشان داده اند یکی از شایع ترین مشکلات روانشناختی جانبازان جسمی سازی است. که ناراحتی ناشی از ادراک عملکرد ناسالم بدن را بیان می کند و شکایات جسمی متعدد از قبیل شکایات دستگاه عصبی، قلبی عروقی، گوارشی و تنفسی داشته و با جستجوی افراطی برای کمک طبی همراه است. این اختلال با سابقه افسردگی و مشکلات فیزیکی نیز همایندی دارد.

این استادیار دانشگاه درمورد اختلال وسواس اجباری، گفت: این اختلال نیز در مرتبه دوم از اختلالات روانشناختی در جانبازان بوده و دربرگیرنده افکار، تکانه ها و تصورات عود کننده و دایمی است که مزاحم و نابجا می باشند و اضطراب و رنج شدیدی برای فرد به همراه دارند. در این اختلال فرد مجبور است رفتارها یا اعمال ذهنی تکراری به منظور خنثی کردن این وسواس ها انجام دهد.

کاهش علایم و اختلالات روان‌شناختی در جانبازان

مقتدر درمورد راهکارهای برای مقابله و کاهش علایم و اختلالات روانشناختی در جانبازان توصیه کرد: درمان های دارویی به طبع در برطرف کردن بسیاری از علایم و شکایات این عزیزان نقش مهمی دارند. اما این درمان ها لازم است با درمان های روانشناختی تلفیق شده و به این ترتیب هم اثربخشی داروها افزایش و از عوارض جانبی و مصرف بی رویه آنها خودداری گردد و هم عود شکایات و علایم اختلالات کاهش یابد.

وی با بیان اینکه از بین درمان های روا‌ن‌شناختی می توان به انواع روان درمانی، درمان های فراشناخت، درمان های شناختی درمانی، معنا درمانی و ... اشاره نمود، اضافه کرد: گروه درمانی و خانواده درمانی از بهترین درمان های روانشناختی در این اختلال به شمار می روند که با توجه به نقش مهم و حمایتی که خانواده های این عزیزان در پیشگیری از عود علایم دارند، می تواند مفید واقع گردد، چرا که استرس تنها بر جانبازان تأثیر نداشته و مجموعه خانواده جانبازان را تحت تأثیر قرار می دهد و در نتیجه بسیاری از روابط خانوادگی و عناصر و قوای درون خانواده را مختل می سازد و متعاقبا در شدت استرس ها و ایجاد استرس های جدید نقش بسزایی دارد. به علاوه همانطور که همه اعضاء خانواده خود را موقع رفتن به جبهه در فرد جانباز آماده کرده بودند، در بهبود جانباز و رفع مسائل مختلف در خانواده، نیز خود را سهیم دانسته و لذا همگی تلاش خراهند کرد علاوه بر این وقتی خانواه از وضعیت جانباز شناخت بیشتری پیدا کند با آرامش بیشتری خود را آماده حمایت های سازنده خواهد کرد.

این استادیار دانشگاه شیوه درمانی رفتارشناختی را یکی از مؤثرترین روش‌ های درمانی دانست که باعث می‌شود فرد مبتلا جنبه‌های نادرست تفکرش درباره حادثه پیش آمده را تشخیص داده و برای تغییر آنها اقدام کند، همچنین برای از بین بردن ترس و وحشت این افراد می‌توان از روش مواجهه مجدد استفاده کردکه در آن فرد مبتلا در یک محیط امن و کنترل شده با عوامل برانگیزاننده اضطرابش مواجه می‌شود.