تقوای تلاوت در سایه معنامحوری/ تلاش برخی قاریان مصری برای تشویق مستمعین + فیلم
کانون خبرنگاران نبأ: عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی(ص) عنوان کرد: برخی از قاریان به آیاتی که میخوانند مسلط نیستند؛ تنها سعی میکنند یک تلاوت را تقلید و بازخوانی کنند؛ این کار مانند مقالهخوانی است؛ قرائت مفهومی به واسطه ارتباط با مستمع مانند خطابهخوانی مؤثر است.
حجتالاسلام والمسلمین محمدرضا شهیدیپور، عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی(ص) العالمیه در گفتوگو با کانون خبرنگاران نبأ وابسته به خبرگزاری ایکنا، از فعالیتهای خود به عنوان به عنوان مدیر گروه علوم وفنون قرائات میگوید. وی که سالها به ضبط و نگهداری تلاوتهای ماندگار قاریان ایرانی و مسلمان جهان پرداخته است، در حال حاضر نیز به انجام فعالیتهای کارشناسی در زمینه ضبط و گزینش تلاوتهای قرآن میپردازد.
این استاد و داور بینالمللی قرآن در ابتدا ضمن بیان فعالیتهای خود و گروه علوم و فنون قرائات، به پیشینه آغاز این فعالیتهای اشاره کرده و میگوید: بنده به عنوان مدیر گروه علوم و فنون قرائات جامعةالمصطفی(ص) العالمیه، یک خادم قرآن و عترت هستم و چند سالی است در رابطه با قرائت میان طلاب غیر ایرانی به فعالیت میپردازم؛در این زمینه توانستیم از مرحله آکادمیک به مقطع ارشد و دکتری طلبه و دانشجو بپذیریم و نهایتا بتوانیم استاد و کارشناس قرائت قرآن تربیت کرده و برای مراکز قرآنی تأمین استاد متخصص را داشته باشیم، در کنار این کارهای آکادمیک کارشناسی قرائت هم بر عهده بنده است.
ضبط تلاوتهای ماندگار با قدمت 40 ساله
وی ادامه میدهد: بنده از سال 1348 تلاوت قاریان برتر قرآن را در کاستهایی ضبط کردم؛ عمر بعضی از این کاستها به 40 سال میرسد؛ البته آثار ضبطشده را بعد از 20 سال به فایلهای دیجیتالی تبدیل کرده و ازآنها کپیبرداری کردیم؛ برخی از این آثار از جمله صداهای ماندگاری است که سالها پیش ضبط شد.
این استاد قرآن ضمن بیان سختیهای فراوان این کار و حلاوت نتیجهای که در پایان برای وی حاصل میشود، عنوان میکند: برای ضبط این تلاوتها سختیهای بسیاری کشیدم؛ در حال حاضر نیز این فایلهای در رادیو قرآن و گاهی نیز شبکه قرآن سیما مورد استفاده قرار میگیرد؛ گاهی نیز اساتید قرآن از این فایلها استفاده میکنند؛ برخی از این فایلها تلاوتهایی منحصر بهفرد است که تمام آنها را را به اهل آن تقدیم کرده و برای خودم چیزی نگه نداشتم، به شرط اینکه آنها قدر بدانند و جنبه تجاری به آن ندهند و بیشتر بتوانند با آن فعالیت قرآنی کنند و آموزش دهند و در فراگیری مباحث قرآن استفاده کنند.
ضبط و نگهداری 10 هزار ساعت تلاوت ماندگار
حجتالاسلام شهیدیپور در رابطه با دیگر فعالیتهای انجام شده در زمینه ضبط و نگهداری تلاوتهای ماندگار اضافه میکند: در حال حاضر 10 هزار ساعت تلاوت موجود است که حدود 7 هزار ساعت آن تا کنون به دیجیتال تبدیل شده است؛ علاوه بر این تبدیل، همزمان ضبط تلاوتهای رادیو قرآن قاهره و کویت نیز انجام میشود؛ این تلاوتها ابتدا ضبط شده و سپس قسمتهایی برای استفاده در برنامههای قرآنی انتخاب میشوند. این یک بخش کار ماست.
وی در ادامه در رابطه با کارشناسی صورتگرفته بر روی تلاوتهای قاریان میگوید: بخش دیگر کار ما کارشناسی تلاوتهای قاریان ایرانی و مصری است که از صدا و سیما پخش می شود که باید مجوز پخش نیز بگیرد؛ بنابراین ابتدا این تلاوتها به کارشناسان ارائه میشود تا پس از بازنمایی و اعلام اشکالات، به رفع آنان بپردازیم که در واقع این نیز بخشی از کار ماست.
استاد شهیدیپور که از کودکی تلاوتهای ماندگار را ضبط میکرده است در رابطه با هدف بزرگ خود میگوید: به خاطر علاقه ذاتی که از کودکی به شنیدن تلاوتهای قاریان قرآن داشتم از همان دوران، این تلاوتها را جمع کردم اما به این قانع نیستیم؛ این یک خدمت کوچک به اهالی قرآن است و در این راستا بیشتر سعیمان بر این است که بتوانیم انس با قرآن را در جامعه ترویج کنیم و اینها همه مقدمه رسیدن به هدف بزرگ یعنی قرآنی کردن فضای جامعه است.
تقوای در تلاوت و معنامحوری
حجتالاسلام شهیدیپور در ادامه به مبحث تقوای در تلاوت پرداخته و میافزاید: یک قاری قرآن با داشتن صفا و صمیمیت و ایجاد فضای معنوی روحی برای خود، با رعایت تقوای الهی، اخلاق قرآنی، مطالعات قرآنی، که در برخی از قاریان کمتر مشاهده میشود، میتواند به تقوای در تلاوت برسد. در توضیح باید گفت، فرض کنید یک قاری قرآن آیاتی را تلاوت میکند اما معنای آیات را بهخوبی درک نکرده است، فضای آیات و معنا و مفهوم آیات را که میخواهد بخواند خوب درک نکرده است. القای معنا و مفهوم جزء تکنیک است؛ یعنی ما از چه وسیلهای استفاده کنیم که معنا را القا کنیم. همان آکسانها، تکیهها و این نبرهایی که وجود دارد؛ این هم جزء تکنیک است اما تکنیکی که به معنا بیشتر ارتباط دارد تا موسیقی تلاوت.
وی با اشاره به بخشهایی که مورد غفلت واقع شده است، بیان میکند: در این مقوله باید توجه شود که به جای بها دادن به بخش موسیقی تلاوت، توجه بیشتر خود را به بخش لحن بیانی در جنبه مفهومی منعطف کنیم؛ قاریان ما باید سعی کنند در کنار مطالعات قرآنی، مطالعات تفسیری و آشنایی با مفاهیم آیات را که یک مسئله مهم است در خود ایجاد کنند.
تفاوت تلاوت معنا محور و موسیقی محور؛ مقالهخوانی و خطابهخوانی
این داور بینالمللی قرآن کریم با تأکید بر لزوم تسلط قاریان بر مفاهمی آیات تصریح میکند: نکته مهم دیگر این است که برخی از قاریان به آیاتی که میخوانند مسلط نیستند، به عبارت دیگر این آیات برایشان ملکه نشده و سعی میکنند یک تلاوت را بهصورت تقلیدی بخوانند و بازخوانی کنند که این کار مانند مقالهخوانی میماند. اما اگر کسی روی سوره و آیاتی که میخواهد بخواند مسلط باشد، قرائتش همانند خطابهخوانی میشود؛ این خطابه در قرائت قرآن مؤثر است.
تلاوت اثرگذار مانند خطابهخوانی است
وی با بیان روایتی در زمینه توجه به مفاهیم در هنگام تلاوت قرآن ادامه میدهد: حفص میگوید، «ما رَأَیْتُ أَحَداً أَشَدَّ خَوْفاً عَلى نَفْسِهِ مِنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ(علیه السلام) وَ لَا أَرْجَى النَّاسِ مِنْهُ، وَ کَانَتْ قِرَاءَتُهُ حُزْناً، فَإِذَا قَرَأَ فَکَأَنَّهُ یُخَاطِبُ إِنْسَانا؛ کسی را مثل موسی بن جعفر(علیه السلام) در شدت خوف و رجا، امید به رحمت خدا و خوف از عذاب ندیدم، موسی بن جعفر(علیه السلام) قرآن را با حُزن میخواند، گویا کسی را مورد خطاب قرار داده است». حدیث داریم وقتی امام هفتم حضرت امام کاظم(ع) قرآن میخواندند «کَأَنَّهُ یُخَاطِبُ إِنْسَانا»؛ گویا انسانی را مورد خطاب قرار میدادند.
حجتالاسلام شهیدیپور میافزاید: قرائت مفهومی قرائتی تأثیرگذار، قرائت مجلسگردانی است به این معنا که قاری وقتی برای جمعی قرآن تلاوت میکند به واسطه تلاوت خود ارتباطی با مستمع پیدا میکند، این تأثیر و تأثر دوطرفه است، یعنی هم قاری روی مستمع تأثیر میگذارد و هم نتیجه تأثیر مستمع روی قاری اثر میگذارد. این تشویقهایی که در تلاوت قاریان مرسوم است و گاهی به حد افراط میرسد و از حد اعتدال خارج میشود، نیز به همین خاطر است؛ وقتی که حضار و مستمعان یک حسنی در قرائت قاری میبینند، باید تشویق کنند، نه اینکه ما از اول قاری را تشویق کنیم چه خوب بخواند و چه بد بخواند.
تلاش قاریان برای جذب تشویق مستعمین
حجتالاسلام شهیدیپور در ادامه با اشاره به اینکه روند تشویقها برای یک قاری میتواند مهم تلقی شود، میگوید: قاری بر اساس تلاوتی که ارائه میدهد باید تشویق شود، اگر مدام و به صورت مستمر یک قاری تشویق شود، با خود میگوید من دارم میخوانم و تشویق هم میشوم؛ پس دلیل ندارد که خوب بخوانم؛ در حالی که میبینیم در مستمعین قرائت در زمان قدیم و عصر طلایی قرائتهای مصری، یک قاری برای اینکه تشویق بگیرد خیلی زحمت میکشید.
وی میافزاید: یک قاری در زمان قدیم تلاش می کرد تا بتواند این تشویق را ایجاد کند یعنی تا در مستمع عطش ایجاد نمیشد وپس از آن تا به اشباع نمیرسید، تشویق نمیکردند؛ ولی الان اینگونه نیست، الان یک عده تشویقگر حرفهای هستند، از آنها دعوت میکنند بیایند قاری را تشویق کنند و مجلسگرمی شود، مثل بعضی از مداحان که این کارها را می کنند، البته در ایرانیها این موارد وجود ندارد و بیشتر روی سخن ما قاریان غیر ایرانی است که در سالهای اخیر یک عدهای را با خودشان به محافل مختلف میبرند تا آنها را تشویق کنند.
این داور بینالمللی قرآن کریم اذعان میکند: قاریان ما هم یاد گرفتند و این کارها را ناخواسته انجام میدهند. میخواهم بگویم که تأثیر قاری بر مستمع نتیجهاش تشویق مستمع است. یک تشویق خوب موجب میشود که قاری هم قرائتش خوب شده و اوج داشته باشد. یعنی قرائت قاری، تشویق مستمع را در پی خواهد داشت و به سبب این تشویق تلاوت وی ارتقا پیدا میکند و قرائت کاملتر میشود. حال این نکته زمانی اتفاق میافتد که قرائت قاری تأثیرگزار باشد و از قلب قاری سرچشمه بگیرد، از اعماق وجودش قرآن را تلاوت کند و واقعا قرآن تلاوت کند.
موسیقیمحوری یا معنامحوری!
حجتالاسلام شهیدیپور با انتقاد از عملکرد برخی از قاریان قرآن به جهت موسیقیمحوری در تلاوت قرآن میافزاید: امروزه برخی قاریان ما به جای اینکه قرآن بخوانند، آهنگ مینوازند؛ آیات قرآن وسیلهای است برای بروز صوت خوب و لحن قاری؛ قاری میخواهد این آهنگ را اجرا کند حالا یک بار میآید در موسیقی بدون کلام اجرا میکند و یک بار در اشعار عربی اجرا میکند و حالا میآید در قرائت قرآن اجرا میکند از این جهت که این شخص آیات قرآن را محور قرار داده خوب است اما هدف چیست؟ هدف این است که ما برای مستمع قرآن بخوانیم یا هدف این است که آهنگ اجرا کنیم؟
وی در پایان اظهار میکند: هدف نهایی از تلاوت این است که قرآن بخوانیم؛ آهنگ و نغمه در خدمت قرائت قرآن هست؛ به همین خاطر گاهی احساس میشود، خود مستمعین قاری را از این فضا دور میکنند، تشویقهای نابجا و خارج از اصول، باعث میشود که قرائت قاری به سمتوسوی دیگری سوق پیدا کند و از هدف اصلی و بزرگ خود که همنان تلاوت بر مبنا و محور معنا و مفهوم است، دور شوند.
