شاگردپروری و نهضت نرمافزاری؛ دو پایه اساسی تمدن/ امام صادق(ع) نقش مؤثری در شکلگیری تمدن اسلامی داشت
گروه اندیشه: مدیر مرکز تخصصی شیعهشناسی قم تصریح کرد: اگر شاگردپروری و نهضت نرمافزاری را از پایههای تمدن بدانیم، امام صادق(ع) هم نیروهای با استعداد را بهخوبی به طرف تمدن حق جذب کرد و هم نهضت نرمافزاری ایجاد کرد.
حجتالاسلام و المسلمین محمدعلی داعینژاد، مدیر مرکز تخصصی شیعهشناسی قم در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، پیرامون جایگاه علمی امام صادق(ع) و نقش ایشان در تمدن اسلامی اظهار کرد: امام صادق(ع) بین ائمه اطهار(ع)، امام و شخصیتی بودند که تجلیگر علوم اهل بیت(ع) بودند؛ یعنی همانطور که قیام امام حسین(ع) تجلیگر مبارزه با جور و ستم بود، امام صادق(ع) نیز جایگاه علم ائمه(ع) و وسعت آن را به عرضه ظهور رساندند.
جایگاه امام صادق(ع) در باروری علم میان ائمه(ع)
وی ادامه داد: لذا مکتب ما شیعیان به مکتب جعفری معروف است و این نشان میدهد امام صادق(ع) چه جایگاهی در باروری و عرضه علم در بین ائمه(ع) برای شیعیان داشتند. گرچه همه ائمه(ع) چنین هستند و اگر زمینه برای آنها فراهم میشد میتوانستند علوم خود را نشر دهند؛ اما این موقعیت برای امام صادق(ع) فراهم شد؛ ایشان و امام باقر(ع) در اواخر دوره حکومت بنیامیه و تلاشهای بنیعباس برای گرفتن حاکمیت زندگی کردند و فضایی فراهم شده بود که فشار به شیعه و امام شیعیان کمتر شد و امام از این فضا جهت نشر علوم اهل بیت(ع) استفاده کردند.
داعینژاد با بیان اینکه معروف است که چهارهزار و به گفته برخی هفتهزار شاگرد نزد امام صادق(ع) تلمذ میکردند، گفت: شخصیت و مدرسه علمی امام صادق(ع) از اینجا آشکار میشود. اگر بین این شاگردان، 60 عالم صاحبنظر پرورش یافت و در عرصه موقعیت دنیای آن وقت آن علوم را پرورش دهند، نقش امام صادق(ع) در این زمینه آشکار میشود.
مدیر مرکز تخصصی شیعهشناسی قم اظهار کرد: نمونهای از شاگردان امام صادق(ع) جابر بن حیان است که از مردم خراسان بود و چنان تأثیری در علوم روزگار خود داشت که نقل میکنند ایشان تقریباً در علوم و فنون زمان خود خصوصاً علم شیمی تبحر زیادی داشت. این شخصیت نشان میدهد عرصه علمی امام صادق(ع) و بالاتر از آن عرصه علمی امام تنها منحصر به مباحث احکام دینی نیست گرچه اینها نیز بسیار مباحث مهمی هستند ولی توسعه علوم اهلبیت(ع) گستره بسیار وسیعی دارد که شامل علوم آخرتی و دنیوی میشود و این مطلب دور از ذهن نیست؛ چرا که روایات زیادی داریم که مسلمان باید علم نافع را فرا گیرد؛ چنانکه رسول اکرم(ص) نیز فرمود «العلم علمان، علم الادیان و علم الأبدان».
این محقق علوم دینی افزود: امام صادق(ع) در زمینه کلام، فقه، علوم جدید از قبیل ریاضی و شیمی و .. شاگردانی داشتند و معمولاً یک مکتب را شاگردان آن مکتب رونق و گسترش میدهند. مدرسه علمی امام صادق(ع) با علم گسترده ایشان و نزدیک به چهارهزار شاگرد به وجود آمد و طبعا این شاگردان در دورههای بعد و علمایی که در طول تاریخ داشتیم مؤثر بودند؛ اگر کسی در باب تمدن اسلامی تحقیق کند ملاحظه خواهد کرد مسلمانان زیادی داشتیم که در رشتههای مختلفی از علوم روز تأثیرگذار و بلکه مؤسس بودهاند.
داعینژاد در ادامه کتاب «تأثیر اسلام بر اروپای قرون وسطی» نوشته ویلیاممونتگمری ترجمه عبدالمحمدی را در این زمینه معرفی کرد و گفت: در این کتاب نقل شده است شاگردان امام صادق(ع) در تاریخ جهان چه نقش مؤثری داشتند. از باب نمونه به نقل از دکتر هونکه چنین بیان شده است که تمدن اسلامی که به وسیله مسلمانان آغاز شد نه تنها میراث یونان را از انهدام نجات داد بلکه آن را اسلوب و نظم بخشید و به اروپا داد. آنان پایهگذار علومی همچون شیمی آزمایشی، جبر، حساب، مثلثات، جامعهشناسی هستند. تمدن اسلامی امروز کشفیات گرانبهایی به مغرب زمین هدیه کرده است.
شاگردپروری یکی از پایههای تمدن است
وی ادامه داد: بنابراین نقش امام صادق(ع) در تمدن اسلامی آشکار میشود. یکی از پایههای مهم تمدن، منابع انسانی است؛ چنانکه یکی از موفقیتهای جمهوری اسلامی منابع بسیار ارزشمند است یعنی انسانها پابهکار، هوشیار و با استعداد. کاری که امام صادق(ع) انجام داد شاگردپروری است؛ نه تنها از میان شیعیان بلکه از اهل سنت نیز افرادی مانند ابوحنیفه و مالک بن انس نیز در مکتب ایشان تلمذ کردند. یکی از پایههای تمدن شاگردپروری است؛ از این رو یکی از کارهای امام صادق(ع) تربیت نیرو و جذب استعدادها بود.
مدیر مرکز تخصصی شیعهشناسی قم یکی دیگر از پایههای تمدن را نرمافزار و داشتن برنامه مناسب عنوان کرد و توضیح داد: پایه تمدن معرفت است. جامعهای میتواند تمدن بیافریند که بتواند معرفت تولید کند و امام صادق(ع) معرفت آفرید. یعنی وقتی فضا در دوره ایشان فراهم شد معرفت را به دنیا عرضه کردند و این معرفت یکی از پایههای تمدن شد. البته معرفت اسلامی از پیامبر(ص) آغاز شد اما این معرفت در مکتب جعفری توسعه بیشتری یافت.
این محقق علوم دینی بیان کرد: اگر شاگردپروری و نهضت نرمافزاری را از پایههای تمدن بدانیم امام صادق(ع) هم نیروهای با استعداد را به خوبی جذب کرد و هم نهضت نرمافزاری ایجاد کرد.
وی با اشاره به آیه «إِنَّ اللّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ»(رعد، 11) گفت: این آیه ناظر بر نیروی انسانی است؛ یعنی قومی تحول نمییابد و ترقی نمیکند و صاحب تمدن نمیشود مگر اینکه تک تک افراد آن تغییر پیدا کنند و یکی از کارهای امام صادق(ع) این بود که انسانهایی را به طرف تمدن صحیح و حق جذب کرد و یکی از پایههای تمدن حق، انسانها هستند.
داعینژاد ادامه داد: آیه «کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَى شَاکِلَتِهِ؛ هر کس بر حسب ساختار [روانى و بدنى] خود عمل مىکند»(اسراء، 84) آیهای است ناظر بر نهضت نرمافزاری است. هر کس بر اساس شاکله خود عمل میکند؛ یعنی اساس عمل را شاکله ایجاد میکند که به معنی انگیزه است. پشت انگیزه علم است و این علم است که شوق میآورد و انگیزه ایجاد میکند.
حرف خوب داشتن، قدم اول است
مدیر مرکز تخصصی شیعهشناسی قم در ادامه سخنان خود گفت: حرف خوب داشتن قدم اول است. بنابراین نهضت نرمافزاری مقدم بر نیروی انسانی است. امام صادق(ع) اصول معرفتی و بسیاری از فروعات را ارائه دادند. چنانکه از معصوم نقل شده است: «علینا القاء الاصول الیکم و علیکم التفریع»: بر ماست بیان اصول و بر شماست استخراج فروعات.
وی با اینکه تحول امام صادق(ع) از طریق تربیت شاگردان و نهضت نرمافزاری شکل گرفت، اظهار کرد: اگر این تمدن اسلامی به طور خالص تحت نظارت اهلبیت(ع) رخ میداد و به طور خالص از معارف ایشان استفاده میشد خیلی درخشانتر و خالصتر از اکنون بود.
نقش حوزههای علمیه در حفظ و توسعه علوم اهل بیت(ع)
این محقق علوم دینی در مورد نقش حوزههای علمیه در توسعه این علوم گفت: نقش اول آنها حفظ این علوم بود. علمای ما معارف اهلبیت(ع) را برابر جاعلان و واضعان حدیث حفظ کردند و در طول تاریخ علومی همچون روایه، درایه و رجال را به وجود آوردند، احادیث را در مسانید خود گنجاندند. بنابراین اولین همت آنها این است که احادیث را حفظ کردند. نقش دوم آنها نیز تبیین این احادیث بود. ما روایات فقهی و کلامی داریم و در کنار آنها کتب فقهی و کلامی نیز داریم. علمای ما در این کتب روایات را تبیین کردند و این تبیین باعث توسعه علوم میشود.
داعینژاد در خصوص نقش امروز حوزههای علمیه در توسعه بیشتر این علوم در جامعه امروز اظهار کرد: در طول تاریخ حاکمیت چندان در دست یاران و پیراوان اهل بیت(ع) نبود؛ امروزه خوشبختانه در پرتو حاکمیت اسلامی حوزههای علمیه شروع به توسعه کردند. امروز با توسعه حوزههای مختلف علمی همچون اقتصاد، جامعه شناسی، روانشناسی و .. نیاز است که طلاب در علوم جدید مورد نیاز جامعه اسلامی بیش از گذشته کار کنند. گرچه بحمدالله کار میشود اما چون نیاز زیاد است به نظر میرسد این حرکت باید سریعتر و سرمایهگذاری در آن بیشتر شود.
