کرامت و انحطاط اخلاقی از دیدگاه قرآن/ گوهر آدمى کریم است
گروه اندیشه: از نگاه قرآن کریم و روایات، انحطاط و سقوط اخلاقی که در حقیقت موجب سقوط انسان از جایگاه و کرامت انسانی میشود، به عوامل مختلفی بستگی دارد که آدمی میتواند با شناخت و آگاهی از این عوامل نسبت به بهبود اوضاع دنیوی و اخروی خویش گام بردارد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از آذربایجان شرقی، بدون تردید یکی از مهمترین موضوعات قرآنی، حول محور انسان و ویژگیهای او سیر میکند. در واقع آنگونه که قرآن انسان را ترسیم کرده، در هیچ جایی به چنین نحوی، جنبههای متفاوت و کرامت انسانی در نظر گرفته نشده است. در حقیقت در بین مخلوقات، انسان از ویژگیهای بسیار متمایزی برخوردار است که به احسنالخالقین لقب یافته است.
قرآن کریم به عنوان آخرین کتاب الهی جامع همه علوم، معارف و حکم به منظور هدایت انسان به سعادت حقیقی است و در واقع حکمت نزول قرآن کریم نیز که در پی حوادث گوناگون و یا پرسشهای مردم مطرح میشود، بر اساس همین اصلاح و تربیت جوامع بشری و رفع نابسامانیها و ناهنجاریهای رفتاری آنها بوده است.
وسعت فقر زمینهساز لگدمال شدن عزت نفس انسانها میشود
حجتالاسلام صمد بهروز، استادیار دانشکده الهیات و علوم اسلامی دانشگاه تبریز در گفتوگو با ایکنا در این راستا اظهار کرد: کرامت انسانی یکی از مهمترین شاخصههای حقیقت انسان به شمار میرود و به همین دلیل است که خداوند به فرشتگان امر فرمود تا در مقابلش به خاک بیفتند. انسان موجودی است که خلقتش در زیباترین شکل و هیئت صورت پذیرفت و به همین جهت تاج کرامت بر سر وی نهاده شد و برتری او بر بسیاری از موجودات جهان هستی اعلام شد.
وی ادامه داد: قرآن کریم از یک طرف درباره جایگاه انسان در عالم هستی در آیه 70 سور اسراء میفرماید: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى کَثیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضیلا؛ به تحقیق ما فرزندان آدم را گرامى داشتیم و مورد لطف و کرامت قرار دادیم. در خشکى و دریا براى آنها وسایل حمل و نقل فراهم کردیم و براى آنها روزىهاى حلال و پاکیزه نصیب کردیم و آنها را بر بسیارى از مخلوقات خویش برترى دادیم» که این آیه برتری بیچون و چرای انسان را بر بسیاری از مخلوقات میرساند و از طرف دیگر آیاتی وجود دارد که این برتری را به چالش کشیده و به آدمی تذکر میدهد که برای رسیدن به این مقام باید بکوشد، وگرنه به پستترین مراتب سقوط خواهد کرد.
حجتالاسلام بهروز فقر را عاملی برای مخدوش شدن حرمت انسان دانست و گفت: شاید هیچ پدیدهای به اندازه فقر زمینهساز لگدمال شدن عزت نفس انسانها نباشد. این مسئله واقعیتی انکارناپذیر است؛ چراکه به واسطه تنگدستی و فقر، کرامت نفس و حرمت انسانها مخدوش خواهد شد.
وی با اشاره به فرموده مولا علی(ع) مبنی براینکه «اللهم صن وجهی بالیسار، ولاتبذل جاهی بالاقتار؛ خدایا آبرویم را با بینیازی حفظ کن و با تنگدستی منزلت اجتماعی مرا کاهش مده»، تأکید کرد: این سخن امام به این نکته صراحت دارد که فقر آبروی انسان را از بین میبرد و باعث میشود حرمت و کرامت او ضایع شود. انسان فقیر مجبور میشود گوهر عزت و مناعت خود را زیر پا نهد و به بندگان خدا چشم بدوزد و از آنها لطف و مرحمت انتظار داشته باشد و از همین جا است که زمینههای ستایش و تملق افراد فراهم میشود و با تملق و چاپلوسی، عزت نفس و کرامت انسانی تا حد زیادی سقوط میکند.
استادیار دانشکده الهیات و علوم اسلامی دانشگاه تبریز از فقر اولیای خدا گفت و یادآور شد: البته باید گفت که فقر برای اولیای خدا و انسانهای وارسته فخر و موجب تکامل آنها است، اما شاید بیشتر افراد جامعه نتوانند همانند اولیای الهی با این غول سرسخت مبارزه کرده و اخلاق انسانی را حفظ کنند.
اطاعت و صعود مناسب با گوهر اصلى انسان است
حجتالاسلام بهروز خاطرنشان کرد: قرآن کریم گوهر اصلى انسان را به عنوان یک موجود شریف و کریم معرفى میکند که اگر انسان کریم بشود راه طبیعى خویش را پیموده و گوهر اصیل خود را بازیافته است و چون اطاعت و صعود، مناسب با گوهر اصلى انسان است، عصیان و سقوط بر انسان تحمیل است، اما کرامت چنین نیست؛ زیرا گوهر آدمى کریم بوده و خداى بزرگ میفرماید: «ما انسان را گرامى داشتیم.»
وی با اشاره به ارتباط کرامت و بزرگواری افزود: کرامت، بزرگوارى و دورى از هر پستى و فرومایگى است؛ چراکه وصفى ارزشى بوده و از اسمای حضرت حق است، اما در مقابل هر چه انسان را از بزرگمنشى و قرب الهی دور سازد ریشه در دنائت و پستى و زشتى دارد.
وی با اشاره به آیه 13 سوره حجرات ادامه داد: «یا أیُّهَا النّاسُ إِنَّا خَلَقناکُم مَن ذَکَرٍ وَ أُنثَی وَ جَعَنَاکُم شُعُوباً و قَبَائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکرَمَکُم عِندَاللّهِ أَتقَاکُم إِنَّ اللهَ عَلیم خبیر؛ اى مردم ما شما را از مرد و زنى آفریدیم و شما را ملت ملت و قبیله قبیله گردانیدیم تا با یکدیگر شناسایى متقابل حاصل کنید در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست بىتردید خداوند داناى آگاه است. فلذا به فرموده خدای تعالی، با کرامتترین (گرامیترین) آدمیان نزد خداوند با تقواترین آنهاست.
انحطاط اخلاقی، سقوط از مقام و جایگاه انسانی است
حجتالاسلام یعقوب قاسمی خویی، استادیار دانشکده الهیات و علوم اسلامی دانشگاه تبریز نیز در گفتوگو با خبرنگار ایکنا اظهار کرد: از نگاه قرآن کریم و روایات، انحطاط و سقوط اخلاقی که در حقیقت موجب سقوط انسان از جایگاه و کرامت انسانی میشود، به عوامل مختلفی بستگی دارد. تعدادی از آیات قرآن بیانگر این است که انسانها به جهت غفلت و به کار نگرفتن عقل و اندیشه و عمل نکردن به مقتضای آن، کرامت انسانی خویش را از دست دادهاند و برخی دیگر از آیات قرآن هوای نفس و دنیا پرستی را عامل سقوط از جایگاه رفیع انسانی معرفی کردهاند.
استادیار دانشکده الهیات و علوم اسلامی دانشگاه تبریز یادآور شد: قرآن از شیطان به عنوان دشمن آشکار انسان یاد میکند و به وی سفارش میکند تا او را دشمن خود بداند چرا که او دشمن قسم خورده انسان است تا او را از مسیر سعادت دور کرده و به حضیض ذلت بکشاند.
وی با اشاره به آیه 179 سوره اعراف خاطرنشان کرد: قرآن کریم درباره غفلت و از خودبیگانگی میفرماید: «وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ؛ به تحقیق تعداد بسیاری از جنّ و انس را براى جهنّم آفریدیم، آنها دلهایى دارند که حقیقت را نمىتوانند درک کنند، دیدگانى دارند که [حقایق را] نمىتوانند ببینند و گوشهایى دارند که از شنیدن کلام حقّ ناتوانند، آنها مانند چهارپایاناند، بلکه گمراهتر، اینان به واقع افراد غافل و بىتوجّه به هشدارهاى الهى هستند.»
هوای نفس؛ عامل اصلی سقوط از جایگاه رفیع انسانی
حجتالاسلام قاسمی خویی هوای نفس را عاملی در سقوط جایگاه رفیع انسانی دانست و ادامه داد: برخی دیگر از آیات قرآن هوای نفس را عامل سقوط از جایگاه رفیع انسانی معرفی کردهاند، در آیه 28 سوره کهف میخوانیم: «وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَیْنَاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِکْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَکَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا؛ و پیروی مکن از آنکس که دلش را از یاد خویش غافل ساختهایم و از هوای نفس خود فرمان میبرد و کار او از حد گذشته است.»
وی اضافه کرد: علایق شدید مادی و دنیاپرستی انسان را به هر انحراف و گناهی میکشاند، زیرا سوءاستفاده انسان از دنیا و دلبستگی به آن، فریب خوردن، مغرور شدن و غافل شدن از آخرت را به دنبال دارد. خدای متعال در آیه 7 سوره یونس براین امر تأکید ویژه داشته و آدمیان را به توجه جدی به ذات اقدس الهی و غفلت نورزیدن از او سفارش فرموده است.
وی تاکید کرد: یکی از موانع عمده دستیابی به کرامت انسانی طمع است. ای بسا که انسان طمعکار برای دستیابی به خواستههایش، خود را در برابر هر چیزی خوار و ذلیل کند؛ از اینرو است که امام علی(ع) میفرماید: «طمعکار بیشک ذلیل خواهد شد.»
استادیار دانشکده الهیات و علوم اسلامی دانشگاه تبریز همچنین گفت: انسان از دیدگاه قرآن کریم از کرامتی ویژه برخوردار است، تا آنجا که مسجود فرشتگان قرار گرفته و در این میان کرامت انسان به عنوان یک اصل آفرینش در نظر گرفته میشود و کرامت در سرشت انسان تنیده شده است. با توجه به اینکه اساس زندگی انسان را حفظ کرامت و عزت نفس تشکیل میدهد، انجام هرگونه کاری که این موهبت الهی را خدشه دار سازد از نظر اسلام ممنوع و نکوهیده است.
