تأملی در چرایی تفاوت دیه زن و مرد در نظام حقوقی اسلام

در نظام حقوقی اسلام تفاوت‌های بین زن و مرد وجود دارد که همواره برای اهل اندیشه جای سؤال و پژوهش بوده است و از طرف دیگر برخی نیز از این تفاوت‌ها میان زن و مرد استفاده کرده و به عمد شبهه‌افکنی می‌کنند در حالی که حقیقت و چرایی این تفاوت‌ها را باید با مطالعه و تفکر و پرسش از کار‌شناس یافت.

یکی از تفاوت‌ها در نظام حقوقی اسلام میان زن و مرد بحث دیه است. همانطور که می‌دانید دیه زن در صورت قتل و یا در پاره‌ای از جراحات نصف دیه مرد است و قانون مجازات اسلامی اسلامی کشورمان که برگرفته از فقه است بر این موضوع اشاره دارد. اما سؤال چرایی این تفاوت است.

در گام اول باید تعریف جامعی از دیه داشته باشیم. حقوق‌دانان دیه را اینگونه تعریف کرده‌اند: دیه که در فارسی به آن خون‌بها گویند و از ریشه «ودی» به معنی رد کردن است، در فقه اسلامی عبارت است از مالی است که به عنوان بدل نفس یا طراف (در جراحات و.) به قربانی یا اولیای دم پرداخت می‌شود و به دین ترتیب در کنار قصاص یکی از شیوه‌های مقابله با جنایات و جبران آن است... دکتر حسین میر محمد صادقی/ جرایم علیه اشخاص صفحه ۲۱۲

اما نکته‌ای که اگر می‌خواهیم به سؤال چرایی تفاوت دیه زن و مرد در اسلام برسیم باید پاسخ مسئله دیگری را هم دریابیم و آن ماهیت دیه است. عده‌ای دیه را نوعی جبران خسارت وارده متضررین از جرم می‌دانند و برخی دیگر نیز آن را مجازاتی برای وارد کنند جرم و در واقع جانی بیان کردند و افرادی نیز هر دو جنبه را مدنظر داشته‌اند.

در این زمینه بحث‌های مفصلی از سوی حقوقدانان و فقها صورت گرفته است و هر کدام از فقها و حقوقدانان طرفدار هر نظری که بوده‌اند دلایلی برای آن اقامه کرده‌اند که جای تأمل دارد. اما بسیاری دیه را نوعی جبران خسارت دانسته‌اند از جمله در کتاب مسئولیت مدنی از دکتر سید حسی صفایی و دکتر حبیب‌الله رحیمی ص ۱۴۱ آمده است: دادن دیه به مجنی علیه دلیل بر آن است که دیه برای جبران خسارت و دارای ماهیت مدنی است زیرا اگر دیه فقط یک نوع مجازات باشد باید مانند جزای نقدی به دولت پرداخت شود نه زیان دیده.

حال که دریافتیم که دیه علیرغم ماهیت دوگانه‌ای که دارد تکیه بر جبران خسارت نیز دارد باید به دنیال این نکته باشیم که دیه و میزان آن بتواند خسارت زیان دیده را به طور کامل جبران کند. چرا که دیه‌ای که نتواند زیان مجنی علیه و متضرر از جرم را به طور کامل جبران کند نه مجازات حقیقی خواهد بود و نه جبران خسارت واقعی، را به همراه خواهد داشت.

حال به پرسش اصلی می‌رسیم. چرا دیه زن و مرد در نظام حقوقی اسلام متفاوت است؟ آیا این مسئله به تفاوت ارزش این دو جنس برمی گردد. همه ما این نکته را می‌دانیم که در نظام خانوادگی دین تأمین نیازهای اقتصادی خانواده بر عهده مرد است و اوست که نفقه زن و فرزندانش را موظف است بپردازد.

حال اگر مردی فوت کند یا مصدوم شود بیشتر به لحاظ اقتصادی به خانواده آسیب رسیده می‌شود یا زن (تأکید می‌شود صرفا خسارت مادی مد نظر است) طبیعی است مردی که به لحاظ قانونی تکلیف فراهم کردن مایحتاج اقتصادی خانواده را بر عهده دارد نبودش بیشتر اقتصاد خانواده را تحت الشعاع قرار می‌دهد.

هر ذهن پویا و منصفی تأکید می‌کند که در این شرایط اتفاقا اگر دیه زن و مرد یکسان بود نوعی بی‌عدالتی به حساب می‌آمد. علمای زیادی این مسئله را به عنوان علت تفاوت دیه مطرح کرده آمده از جمله فیلسوف و مفسر بزرگ قرآن آیت‌الله جوادی آملی در این زمینه نکاتی را بیان کرده‌اند.

 ایشان اظهار کرده‌اند کرده: چون مرد‌ها در مسائل اقتصادی معمولا بیشتر از زن‌ها بازدهی اقتصادی دارند و بیشترین هزینه زندگی هم بر دوش آن‌هاست دیه آن‌ها بیشتر است و این به معنای ارزشمند‌تر بودن مردان نیست، زیرا اصل دیه مربوط به ارزیابی روح نیست و نباید در مسائل انسان‌شناسی و عظمت زن و مرد، این عنوان مورد نقد قرار گیرد... کتاب زن در آیینه جلال و جمال الهی ص ۳۴۸

همچنین ایشان در صفحه ۳۴۵ همین کتاب بیان داشتند: معیار ارزیابی انسان در اسلام دیه نیست تا تمایز زن ومرد به آن خلاصه شود و نیز معیار دیه در اسلام ارزش معنوی انسان مقتول نیست، بلکه دیه صرفاً بدلی مادی در برابر بدن مادی است.

از جنبه دیگر مخالفان تفاوت دیه زن و مرد در اسلام از این نکته غافل مانده‌اند که شخص متوفی دیه را که با خود به سرای دیگر نمی‌برد بلکه برای اهل و میراث بران می‌ماند.. به عبارت دیگر وقتی مردی کشته می‌شود دیه او که زیاد‌تر از یک زن است به همسر و فرزندانش می‌رسد و اما اگر زنی کشته شود دیه او که کمتر است به شوهر و فرزندانش می‌رسد.

حال اگر از جنبه اقتصادی نگاه کنیم چه کسی سود بیشتر می‌برد؟ زن فرد متوفی و فرزندانش؟ یا شوهر زن متوفی و فرزندانش؟ آیا این به نفع زنی نیست که همسرش را از دست داده و نگران تأمین هزینه‌های فرزندانش است.

در هر حال امروزه با تغییر برخی شرایط اجتماعی قانون جدید مجازات اسلامی در تبصره ماده ۵۵۱ مواردی را پیش‌بینی کرده است که در مواردی که فرد آسیب دیده مرد نیست تفاوت دیده تا میزان دیه مرد از بیت‌المال پرداخت شود که به عقیده برخی از حقوقدانان پیش‌بینی مناسبی است.

دکتر حسین میرمحمد صادقی در کتاب جرائم علیه اشخاص صفحه ۲۴۲ مطرح می‌کند: یکی از پیش‌بینی‌های خوب قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۹۲ در تبصره ماده ۵۵۱ آمده است که مطابق آن در کلیه جنایاتی که مجنی علیه (متضرر از جرم) مرد نیست، معادل تفاوت دیه تا سقف دیه مرد از صندوق تأمین خسارت‌های بدنی پرداخت می‌شود.

حکیمه بهمن زاده/ خراسان جنوبی