تسلط بی‌بدیل بر روی الحان/ توجه رهبر معظم انقلاب به تلاوت‌های مصطفی اسماعیل

به گزارش کانون خبرنگاران نبأ وابسته به خبرگزاری ایکنا، پنجم دی‌ماه سال 1357 مصطفی اسماعیل قاری صاحب سبک مصری دار فانی را وداع گفت، او کسی است که بسیاری از قاریان از نحوه قرائت او تقلید می‌کنند، مصطفی اسماعیل که در ناحیه طنطا در کشور مصر به‌دنیا آمد. آموزش‌های اولیه قرائت قرآن را زیر نظر استاد سید‌البدوی فرا گرفت؛ سپس در مؤسسه الأحدی(در طنطا) به همراه استاد محمود خلیل الحصری در پیشگاه شیخ ابراهیم سلام که از بزرگان اساتید آن زمان در کشور مصر بود به تحصیل علوم عالی قرائت پرداخت و از کار و تمرین بر روی اصول فنّی قرائت قرآن و اختلاف قرائات، غافل نشد.

در میان قاریان مصری، مصطفی اسماعیل از جمله کسانی است که تجوید و اختلاف قرائات را به خوبی فرا گرفت و اگر چه گاهی به اقتضای صوت و لحن، قواعد تجویدی را به نحو کم‌رنگ‌تری رعایت می‌کند ولی قطعاً یکی از قاریانی است که زیاد از اختلاف قرائات استفاده کرده است و به ویژه آیاتی را که از نظر قوانین تجوید و یا «فرش الحروف» 2 توسط راویان و مطابق با قرائت‌های مختلف نقل شده است را با تسلط هر چه تمام‌تر تلاوت می‌کند.

مهم‌ترین و درخشان‌ترین نکته در باب قرائت مصطفی اسماعیل، تسلط بی‌بدیل او بر روی الحان است که به مدد تسلّط عالی، توانسته است سبکی ممتاز و بسیار فنّی بنا نهد و مشتاقان قرائت قرآن را از هر سو به طرف سبک خویش جذب کند.

این استاد گرانقدر ضمن مطلبی که در سال (1972م) در مجله المصوّر چاپ قاهره (شماره 21) از وی به چاپ رسیده است، می‌گوید: «قرائت قرآن کریم بر هجده مقام استوار است که بعضی از آن مقامات عبارتند از بیات و مشتقات آن، صبا، شور، جوجاز، رصد، سه گاه، عجم، مرمل، نهاوند، عشاق و…» در دیدگاه وی، هر قاری قرآن که دارای صدای زیبا است، ناگزیر باید با موسیقی قرآن نیز آشنا باشد.

قرائت‌های شیخ مصطفی اسماعیل، گنجینه الحان قرآنی است و اکثر نغمات رایج در قرائت قرآن و دستگاهی موجود را، خوانده است. سبک مصطفی اسماعیل اگر چه به ظاهر، کمی خشک به نظر می‌رسد، ولی با دقایق و ظرافت‌های فنّی که در قرائت وی وجود دارد، سبک او یکی از پر طرفدارترین سبک‌های قرآنی است.

از دیگر نکاتی که باید بدان اشاره کرد استخدام بسیار خوب «صوت و لحن» در القای معانی و مضامین قرآنی به شنوده است تا آنجا که شاید هیچ قاری به اندازه ایشان در القای عالی مفاهیم آیات الهی و تجسّم معانی قرآن، موفقیت کسب نکرده باشد.

رهبر معظم انقلاب هم یکی از طرفداران مصطفی اسماعیل است و در خاطرات خود اینگونه از او یاد می‌کند: «در تهران، هیچ‌کس غیر از عبدالباسط را نمى‌شناخت. من یک وقت که به تهران آمده بودم، فقط عبدالباسط مطرح بود. جاهاى دیگر هم که مى‌رفتیم، فقط عبدالباسط را مى‌شناختند. ما در مشهد، نوار شیخ مصطفی اسماعیل را داشتیم. یکى از دوستانم مى‌خواست به مسافرت برود، من گفتم که هر چه توانستى، نوار شیخ مصطفى اسماعیل پیدا کن و بیاور. او هم رفت و چند نوار از نوارهاى بسیار خوب شیخ مصطفی اسماعیل را آورد. من آنها را به آقاى مرتضى فاطمى ـ که در آن وقت نوارهاى ما را تکثیر مى‌کرد ـ دادم، تا تکثیرشان کند. او هم همین کار را کرد و نوارها را به این چند نفرى که از تهران آمده بودند، داد. در نتیجه، همه‌ نوارها به طرف تهران سرازیر شد و شیخ مصطفى اسماعیل شایع شد. انصافاً هم چیز عجیبى بود. نمى‌دانم شما با صداى شیخ مصطفى اسماعیل آشنا هستید؟ خیلى فوق‌العاده است. او سوره‌ هود، سوره‌ بقره و آیات داود و جالوت را خوانده بود که انصافاً خیلى عالى و فوق‌العاده بود».

علت تأکید استاد تفسیر مشهد بر ترویج تلاوت‌های مصطفی اسماعیل هم ریشه در هدف‌گذاری تفسیری‌اش داشت. مصطفی اسماعیل اولین قاری قرآنی بود که ابداع‌کننده‌ هماهنگی بین قرائت و معنی آیات بود و ترویج تقلید از سبک او به فهم بهتر قرآن کمک می‌کرد؛ مسأله‌ای که سال‌ها بعد نیز آیت‌الله خامنه‌ای با تأکید بر آن می‌گویند: «فرق است بین قارى‌اى که وقتى تلاوت مى‌کند خودش متوجه معنا و تحت تأثیر معناست و آن قارى‌اى که متوجه معنا نیست. بین قراء مصرى دو، سه نفر هستند که وقتى مى‌خوانند، تحت تأثیر معنایند. این‌که شما مى‌بینید مصطفی اسماعیل خواندنش تأثیر دارد، به خاطر همین است؛ چون خود او تحت تأثیر آیاتى است که مى‌خواند. اما بعضى قراء دیگر، نه. فقط صنعت اجرا مى‌کنند و مى‌خواهند کار زیبایى از آب درآورند.

محمدعلی نادعلی