روش تدریس عاملی مهم در اثرگذاری دروس معارف اسلامی است
گروه اجتماعی: ضرورت آسیبشناسی محتواهای آموزشی، نوع مدیریت برخی از مراکز علمی، ضعف اساتید و یا عدم توانمندی آنها در ارائه مهارتها، روشهای تدریس، تربیت خانوادگی، سبک زندگی و سایر موارد از جمله عواملی هستند که در میزگرد تخصصی تاثیرگذاری دروس الهیات و معارف اسلامی در دانشگاهها در اثربخشی این دروس بر دانشجو مورد بررسی قرار گرفتند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی
قرآن(ایکنا) از ایلام، سیدرحمتالله موسویمقدم، مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه
علوم پزشکی ایلام در میزگرد تخصصی بررسی تأثیرگذاری دروس الهیات و معارف اسلامی در
دانشگاهها اظهار کرد: امیدواریم این جلسه در راستای آسیبشناسی دروس معارف اسلامی
و هدایت دانشجویان برای حرکت به سمت فرهنگ دینی و اسلامی در جامعه شود.
ضرورت آسیبشناسی محتواهای آموزشی
وی با بیان اینکه طبیعی است که هر سیستم، فرآیند و محتوای آموزشی باید آسیبشناسی شود افزود: دورههای آسیبشناسی باید نزدیک به هم باشند، شاید اگر قبلا دورههای آسیبشناسی 6 ماهه و یا یک ساله جواب میداد ولی الان نظر به وجود عوامل مخل فرهنگی، مسایل ضدفرهنگی و ضد ارزشی در جامعه ما از قبیل ماهواره که در سمت و سوی این دروس تاثیرگذار هستند اقتضا دارند که ما هم، کمی و کیفی نگاه آسیبشناسانه را نسبت به این دروس، دقیقتر افزایش دهیم.
مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی ایلام اضافه کرد: در خصوص موضوع جلسه این سوال پیش میآید که آیا نگاه دانشجویان به این دروس به اندازه دروس تخصصی است؟ باید گفت که جواب این مسئله بسیار مهم از وظایف و رسالتهای اساتید و مدیران گروه معارف در مجموعه معاونت امور اساتید و آموزشی پژوهشی نهاد رهبری است که متولی ساختاری ساماندهی و ارزشگذاری این دروس است.
موسویمقدم خاطرنشان کرد: بر اساس تجاربی که بنده و سایر دوستان در گروههای معارف اسلامی طی 15 سال گذشته داریم کلیت سوال را میپذیرم و شاهد هستیم در نگاه و ارزشگذاری دانشجو نسبت به این دروس در قیاس با دروس تخصصی آسیب وجود دارد اما آن را ملموستر از اینکه این گونه نیست نمیپذیرم، چرا که میزان تاثیرگذاری که یک مقوله اخلاقی است متاثر از عوامل متعددی است که اگر آن عوامل را لحاظ کنیم طبیعتا فرایندی که ما تحویل دانشجو میدهیم قطعا با میزان تاثیرگذاری و ارزشدهی بالاتری مواجه خواهد شد، ممکن است یک عامل یا رویدار فرهنگی در یک شرایط خاص عرضه یک تاثیرگذاری داشته باشد (ضعیف و یا حتی منفی باشد) اما آن رویدار و رویکرد فرهنگی در شرایط عرضه، محتوا و کارشناسی دیگری، بسیار متفاوت و موثرتر از شرایط قبلی باشد و روی مخاطب اثر دیگری داشته باشد.
تأثیر نوع مدیریت مراکز آموزشی بر اثرگذاری دروس معارف
وی با اشاره به اینکه بر اساس نگاه و تجاربی که دارم معتقدم، آسیب عمده در این حوزه یعنی عرصه تاثیرگذاری دروس معارف به نوع مدیریت مراکز آموزشی و نوع نگاه حتی جهانی که در خصوص دانشگاهها چه در سطح ملی، منطقهای و چه در سطح فراملی وجود دارد برمیگردد ادامه داد: اخیرا در تیپبندی که از دانشگاهها میکنند ما اگر تلاش کنیم خودمان را در جایگاه یک گروه آموزشی علمی دانشگاهی یعنی آکادمیک جا بیندازیم قطعا در میزان تاثیرگذاری ما در مخاطب و حتی در تثبیت جایگاهمان موثر خواهد بود.
مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی ایلام تاکید کرد: این نگاه که گروههای معارف، گروههای غیرآموزشی و غیرعلمی و در واقع جنبی در دانشگاه که حتی بعضیها ممکن است چنین فکر کنند که بشود آنها را به دروس اختیاری تبدیل کرد که نهایتا منجر به حذف آنها شود وقتی که دانشجو این برداشت و این نگاه را از سیستم آموزشی داشته باشد طبیعتا این دروس برای او اولویت یک را ندارد، چون جانبی هستند، فیزیک، شیمی و ریاضی نیستند بلکه جنبه فوق برنامه و غیرضروری پیدا میکنند این نگاه را ما چه زمانی میتوانیم اصلاح کنیم؟ وقتی به رویکرد و فضای حاکم بر نظامهای آموزشی نگاه دقیقی داشته باشیم.
موسویمقدم با بیان اینکه اخیرا در تیببندی دانشگاهها آنها را به 4 تیپ تقسیم میکنند عنوان کرد: دانشگاههای آموزش محور، دانشگاه پژوهش محور، دانشگاههای ثروت و سرمایه محور که علم در اینجا جنبه قدرت پیدا میکند و با نگاه اخلاق و فضیلت فاصله دارد، وقتی رقابت انسانها سرمایه پول و قدرت است اخلاق به درد نمیخورد، تیپ چهارم دانشگاه اخلاقمدار است، مجموعه بحرانها و آسیبهای ناشی از نگاههای مادی به دانشگاه، منجر به بروز آسیبهای اجتماعی شده است، مجبور شدند که یک عقبگرد به اصالت انسان و هویت و کرامت انسان داشته باشند.
اخلاق؛ مؤلفه اول زندگی اجتماعی است
وی یادآور شد: مولفه اول فرهنگ شهروندی و زندگی اجتماعی، اخلاق است باید همدیگر را بپذیریم و صبر و حوصله زندگی اجتماعی را داشته باشیم، فقدان این نگاه در دانشگاهها باعث شده این دروس نه در دید نظام آموزشی دانشگاه اولویت اول را داشته باشد و نه در نگاه دانشجو، باید این نگاه از بالا به پایین باشد، اول، جایگاه این دروس را بر اساس فرهنگ و ارزشهای خودمان نهادینه کنیم، وقتی نهادینه شد دانشجو به همان میزان که تلاش برای زندگی دنیوی میکند برای زندگی اخروی نیز تلاش خواهد کرد، وقتی خدا را در زندگی پیدا کرد در واقع اخلاق در اولویت اول قرار میگیرد. ما باید یک پایش از بالا به پایین داشته باشیم وقتی این نگاه اتفاق افتاد فضای آموزشی رقابتی مبتنی بر اخلاق میشود.
مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی ایلام خاطرنشان کرد: در حال حاضر برندهای زیادی وجود دارد، ما نتوانستهایم اخلاق را به عنوان یک برند نشان بدهیم. مثلا فلان بانک و یا فلان شرکت اخلاقمدار است. در نظامهای آموزشی، اخلاق باید حرف اول را بزند، در نگاه تخصصی به این آسیب باید وقتی ما به خودمان زوم کنیم ببینیم علت چیست؟ ببینیم چرا این نگاه فشل کننده در دانشگاه، دروس ما را هم تراز سایر دروس، از ما نمیپذیرد؟ چندین عامل در این زمینه دخیل هستند که یکی از آنها ضعف محتوای آموزشی یا متون درسی است.
متون ما جوابگوی نیاز دانشجوی جدید نیست
موسویمقدم بیان کرد: متون ما جوابگوی نیاز دانشجوی جدید نیست، به لحاظ احساس تنوع طلبی زیادی که در دانشجوی ما هست به لحاظ وجود عوامل مخل ارزشها، فرهنگ و دین که در جامعه ما وجود دارد انتظار دانشجو از دروس معارف اسلامی و الهیات انتظار دیگری است یعنی ما نتوانستهایم همپای تولید تنوع و اشتهای جدید دانشجو به آن میزان تنوع، جوابگو باشیم.
وی با اشاره به اینکه عامل دوم به ضعف اساتید یعنی عدم توانمندی آنها در مهارتهای لازم برمیگردد گفت: این ضعف به ارتباطات کلامی، روش تدریس جدید، مهارتهای ارتباطی، استفاده از تکنولوزی جدید، جذاب بودن خود استاد، عرضه استاد به دانشجو برمیگردد، دانشجو از استاد معارف و اخلاق انتظارات خاصی دارد.
روش تدریس عاملی مهم در اثرگذاری دروس معارف اسلامی
مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی ایلام اظهار کرد: ضعف و یا عامل سوم، روش تدریس است روشهای تدریس نوین، بالغ بر 50 روش تدریس نوین وجود دارد، معاونت امور اساتید روشی توصیفه کرده که در حقیقت یک رویکرد است که تحت عنوان روش تدریس «نیازمحور» ارائه شده؛ اینکه گروهها و اساتید معارف اسلامی باید اول نیازسنجی کنند؛ سوالات دانشجویان را دستهبندی کنند و کلاس را بر اساس آن نیازها و سوالات اداره کنند و محتوای آموزشی در آن راستا باشد، در دانشگاهها استادی که این روش را اجرا کند نداریم چرا که استاد به میزان وقتی که این روش میبرد تن نمیدهد چون به اندازه 3 جلسه روش سنتی وقت میخواهد و همچنین ممکن است دانشجو از طرح سوال ابا داشته باشد، ممکن است ما هم نتوانیم این امنیت را تضمین کنیم لذا ما نمیتوانیم این نگاه را ایجاد کنیم، نبود فرصتهای آزاد اندیشی که مقام معظم رهبری چندین سال است این مطالبه را دارند و میفرمایند کرسیهای آزاد اندیشی بگذارید این اصل و منشور فکری زیبا از زبان مقام معظم رهبری صادر شده چرا شکل نگرفته است.
موسویمقدم اضافه کرد: اگر ما آسیبها را تشخیص دهیم و در راه حل کردن آنها تلاش کنیم میزان جذابیت بیشتر خواهد شد؛ باید به اثبات برسانیم دانشگاه جای تضارب آرا است، اینجا مچ گیری نیست وقتی این سازوکارها فراهم نشود دروس ما آسیب میبیند چون دروس ما دروس تجربی و کاربردی نیستند که شغل و منافع مالی برای فرد داشته باشد، اخلاق کاربرد دیگری دارد نگاه اخروی است، دانشجویی که تجربی و مادی و زیر نظام آموزشی متاثر از غرب بار آمده نگاهش به دروس ما نگاه تجربی است دروس ما نگاه معنوی میخواهد نگاه قیامتمدار میخواهد .
دین؛ تحولی درونی است
وی با اشاره به اینکه خانوادهها اولویت اول و انتظاراتشان از فرزندشان اخلاق نیست گفت: مسئله دینی قبل از اینکه رخداد بیرونی باشد یک تحول درونی است، عوامل مخل درونی مثل هوای نفس داریم که در رابطه با فیزیک فعال نیست، در مقابله با پول فعال نیست ولی وقتی نام خدا میآورید از درون فعال میشوید.
مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی ایلام در پایان تصریح کرد: باید بپذیریم چالش در دروس معارف اسلامی امری طبیعی است و ریشه در نهاد ما دارد، ما موجودی دو سرشتی هستیم فرشته جوی و حیوان خوی که مولوی شعر زیبایی دارد که گفته:
در حدیث آمد که یزدان مجید // خلق عالم را سه گونه آفرید
یک گروه را جمله عقل و علم و جود // آن فرشته است نداند جز سجود
نیست اندر آن سرش حرص و هوا // نور مطلع زنده از عشق خدا
یک گروه دیگر از دانش تهی // همچون یابو از علف در فربهی است
او نبیند جز که اسطبل و علف // از شقاوت غافل است و از شرف
وین سوم هست آدمیزاد و بشر // نیمی او ز فرشته و نیمش ز خر
نیم خر خود مایل سفلی بود // نیم دیگر مایل علیا بود
احسان میرزاحسینی، مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام نیز در این میزگرد اظهار کرد: این مسئله در منشا برمیگردد به عوامل متعددی که در دو بخش مهم تقسیمبندی میشوند، یکی عوامل ظاهری و مادی و دیگری عوامل درونی و معنوی که هر دو این عوامل میتوانند پنهان و آشکار باشند.
وی با بیان اینکه در بحث عوامل ظاهری و مادی میتوانیم به عواملی همچون اقتصاد، سیاست، فرهنگ، آموزش و تربیت اشاره کرد گفت: در بحث عوامل درونی و معنوی نیز اعتقادات، تفکر دینی و علمی و عمل بر اساس اعتقاد در یک جامعه اسلامی مطرح است، هر چند که این عوامل معنوی در این قضیه مهمتر هستند اما در واقع تاثیر و تاثر این دو عامل روی هم امری انکار ناپذیر هستند.
میرزاحسینی ادامه داد: یکی از عوامل موثر بر تاثیرگذاری دروس معارف اسلامی، امید به آینده است هر چه که بیشتر به آینده امیدوار باشیم قطعا جوان مفیدتر خواهد بود، متاسفانه معظلی که الان در جامعه داریم این است که جوانان ممتنع الرای شدهاند، در کنار بسیاری از مسایل بیتفاوت گذشته و حتی نسبت به مسایل مهم زندگی بیتفاوت شدهاند؛ برای دوری از این مسئله تنها راه حل ممکن، بالا بردن امید در این جوانان است که این هم خودش راهکارهایی را میطلبد.
آموزشها با سن مخاطبین همخوانی داشته باشد
مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام خاطرنشان کرد: یکی دیگر از عوامل ممکن و مهم در این زمینه، تناسب آموزشهای مختلف با سن مخاطبین است، ما این مهم را در دروس معارف از همان ابتدا نداشتیم، به یک فرد از مهدکودک و مدرسه مسایلی را یاد میدهند که جایگاه آنها در دانشگاه است و در دانشگاه نیز مسایلی رها میشود و به آنها پرداخته نمیشود که در دوران مدرسه از آنها گذشتهاند در حالی که نیاز به آن احساس میشود؛ مباحث باید متناسب با سن مخاطب آموزش داده شوند.
وی با بیان اینکه بحث بعدی در عوامل تاثیرگذاری دروس معارف اسلامی در دانشگاهها اقتصاد اسلامی است تاکید کرد: لقمه و نان حرام باعث بسیاری از مشکلات است، من اگر از همان ابتدا با نان حلال تربیت شوم از خیلی از مشکلات جلوگیری میشود.
میرزاحسینی پرهیز از شعار بدون عمل در جامعه را از دیگر عوامل مهم در این تاثیرگذاری اعلام و عنوان کرد: متاسفانه عالمان بدون عمل ضربه میزنند، اساتید دروس ما خودشان باید متعهدتر از دانشجو باشند، ما در جامعه، شعار بدون عمل زیاد داریم .
تاثیر تربیت خانوادگی بر اثرگذاری دروس معارف در دانشگاهها
مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام یادآور شد: تربیت خانوادگی نیز تاثیرگذار است بخشی از تربیت را دروس معارف ایفا میکنند بخش عمده به خانواده برمیگردد، ما اگر ببینیم تربیت خانوادگی بر خلاف چیزی است که ما آموزش میدهیم نتیجه مطلوب نخواهیم دید.
وی آخرین عامل مهم و موثر را سیاستگذاری درست و همخوان بودن این سیاستها دانست و گفت: دانشجو زمانی که یادگرفتههای خود را در جامعه با شرایط مقایسه میکند اگر تضاد را ببیند سرخورده خواهد شد و این عدم تاثیرگذاری دروس را میرساند.
فرهاد عمو رضایی، مدرس الهیات و معارف اسلامی دانشگاههای ایلام در این میزگرد گفت: راجب دروس معارف اسلامی و تاثیرگذاری آنها یا عدم تاثیرگذاری و به عبارت دیگر تاثیرگذاری کم آنها تا الان جلسات و همایشهای زیادی داشتیم، واقعیت قضیه این است که بحث معارف اسلامی و تدریس آن یک بحث مجزا از مسایل جامعه نیست، هر کاری یک زمینه میخواهد مثلا بذری در یک شوره زار بکاریم اگر بهترین بذر هم باشد رشد نمیکند؛ کشاورز و وسیله کارش هم اگر بهترین باشد جوابگو نیست .
حرکت مباحث اسلامی
از بینش به کنش است
وی با اشاره به اینکه مباحث اسلامی از نگرشها و بینشها شروع میشود به سمت کنشها میرود افزود: یک پارامتر مهم که در جامعه هست و خیلی وقتها به آن توجه نمیکنیم سبک زندگی است؛ در جامعه ما در کل دنیا و کل ایران و همه طیفهای مردم؛ سبک زندگی حاکم است این سبک زندگی مثل یک ظرف یا فضایی است که در آن نفس میکشیم این ظرف هر جوری باشد ما ناچارآ به آن شکل هستیم؛ واقعیت این است که سبک زندگی که ما داریم سبک زندگی غربی است، ژاپن مظهر زندگی شرق کاملا غربی زندگی می کنند.
عمو رضایی یادآور شد: باید بدانیم که سبک زندگی چی میخواهد؟ سعادت چیست؟ نهایت هر مکتب سعادت است، سبک زندگی غربی فقط برای این است که لذت ببرند، در غرب فقط به دنبال مانی و فانی هستند (پول و لذت)، اگر فوتبال در آنجا صنعت است برای این است که میخواهند مردم لذت ببرند. فوتبال در جامعه ما چیز دیگر است این تاثیرگذاری متفاوت است یک عده نگاه ستیزهجویانه دارند یک عدهای نسبتا تعاملی فکر میکنند و یک عده پذیرشی فکر میکنند، مردم نیز در جامعه نسبت به معارف اسلامی همین جور هستند؛ در یک کلاس هم همین طیفها وجود دارند، یک عده نگاه دینی و سنتی دارند یک عده تقریبا مذهبی هستند یک عده خنثی هستند و یک عده منفی هستند. باید بدانیم روی کدام گروه سرمایهگذاری کنیم؛ ما باید برای همه صحبت کنیم و بر روی همه تاثیر بگذاریم ولی باید در کلاس سوال ایجاد کنیم؛ باید دانشجویان را به سمت مسئله دار کردن بکشانیم سئوال برای آنها ایجاد کنیم.
باید دانشجو را درگیر مباحث دینی کرد
وی با بیان اینکه باید دانشجو را در کلاس درگیر کنیم تا سوال برایش پیش آید اظهار کرد: باید به این جا برسیم که دانشجویان ما برایشان سوال ایجاد شود نه فقط در دروس الهیات و معارف اسلامی بلکه در همه دروس، دروس معارف اسلامی جزء مهمترین دروس دانشگاهی هستند چون با زندگی افراد رابطه مستقیم دارد و با همه شئون زندگی افراد در ارتباط است. مباحث الهیات و معارف اسلامی مباحث زندگی هستند، دین با همه زندگی ما در ارتباط است .
عمو رضایی با اشاره به اینکه دانشجو را درگیر سوال کردن هنر استاد است که بسیار اهمیت دارد تصریح کرد: غربیها سبک زندگی را سازماندهی کردهاند و پیش میبرند.
عبدالحسین حقجو، مدرس معارف اسلامی و الهیات دانشگاههای ایلام در میزگرد تخصصی بررسی تاثیرگذاری دروس الهیات و معارف اسلامی در دانشگاهها اظهار کرد: در مباحثی این چنینی کلینگری، حلال مشکلات نیست بلکه باید خروجی کار را در نظر گرفت، موضوع ما باید محدود باشد تا بتوانیم راهکار ارائه دهیم. این مشکلات باید از سوی مسئولان جدی گرفته شود.
وی افزود: بخش عمدهای از مشکلات استان توسعه نیافتگی فرهنگی است که کاملا مشهود است در بعضی جاها عصبانیت مردم حق است، توقف یک خودرو در جایی که منع قانونی ندارد ولی جریمه شود حق دارد عصبانی شود. توسعه نیافتگی فرهنگی دامنگیر نخبگان هم شده است.
حقجو با اشاره به اینکه در دانشگاهها طی چند سال گذشته لیبرالیسم و سکولاریسم خیلی به ما ضربه زده است عنوان کرد: خیلیها به دانشگاه آمدهاند که مدرک بگیرند نه اینکه تعالی پیدا بکنند، دین در سبد زندگی برخیها کمتر تاثیر دارد.
اساتید سهلانگار نباشند
مدرس الهیات و معارف اسلامی دانشگاههای ایلام خاطرنشان کرد: در جهان امرور دو دیدگاه وجود دارد یکی معنویت و دیگری دیدگاه نفس است. متاسفاته برخی از اساتید ما سهل انگار هستند و دروس معارف اسلامی را به شربت مولتیویتامین تبدیل کردهاند .
مرتضی اکبری، مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه ایلام نیز در این نشست گفت: دو پیشنهاد دارم یکی اینکه این میزان تاثیرگذاری در قالب یک طرح اجرا شود نه تنها در استان بلکه در سطح دانشگاههای کشور و اینکه اگر تاثیر دارند در چه قسمتهایی دارد و اگر ندارند چه آسیبهایی دارند، دیگری این است که برای اینکه این دروس مانند دروس تخصصی تاثیر بگذارند پیشنهاد میکنم این دروس از عمومی بودن و گروه معارف برداشته شود و شورای عالی انقلاب فرهنگی در این زمینه تصمیمگیری کند اعلام کند 136 واحد دانشگاهی اینها را پاس کنند، دانشجو خواهد فهمید که این هم درس است.
نقش اساتید با اهمیتتر از متون درسی است
اکبری ادامه داد: آیا دروس گروه معارف بر روی دانشجویات تاثیر میگذارند؟ در جواب باید گفت که بله تاثیر دارند. کم یا زیاد نیازمند خروجی طرح دارد. هر کتابی بر خوانندهاش تاثیر دارد که کتب گروه معارف نیز بدون تاثیر نخواهند بود.
مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه ایلام یادآور شد: نقش استاد از همه لحاظ بسیار مهم بوده و احترام گذاشتن به دانشجو نیز بسیار با اهمیتتر است، نقش استاد در تاثیرگذاری دروس گروه معارف بیشتر از نقش کتاب و دروس این گروه است.
وی با طرح این سوال که چرا امروزه برخی از دانشجویان، دروس معارف را کمک نمره دروس تخصصی در نظر میگیرند عنوان کرد: در سنوات گذشته این گونه نبود ما بیشتر از دروس عمومی میترسیدیم تا درسهای تخصصی چرا که دروس تخصصی زنجیرهای بودند ولی دروس عمومی زنجیرهای نبودند و ما باید بیشتر میخواندیم، برای تغییر این فرهنگ، شورای عالی انقلاب فرهنگی باید تصمیمگیری کنند و اساتید هم باید کمک کنند.
اکبری در پایان پیشنهاد داد: برای تاثیرگذاری بیشتر این دروس، میزان سقف تدریس اساتید گروه معارف کم شود و استاد هم میتواند بهتر کار کند و نباید فراموش کرد که تاثیرگذراری دروس معارف به مهارت استاد بستگی دارد.
گزارشگر: رضا نجفی
