جایگاه مناجات در ادبیات غنایی فارسی

مرادعلی واعظی، پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی در بیرجند در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، گفت: مناجات به معنای نجوا کردن و آهسته سخن گفتن است و از این منظر مناجات با خدا حرف‌ها و صحبت‌هایی است که افراد با خداوند دارند و نوعی پوشیدگی در مناجات می‌بینیم.

وی اظهار کرد: اما برخی از مناجات‌ها که درون مایه سیاسی ـ اجتماعی دارند و بسیاری از آنها از ائمه(ع) مانده است در ادبیات ما تأثیر گذاشته است و تا به امروز باقی مانده و بسیاری از آنها حتی به صورت دسته جمعی توسط مردم خوانده می‌شود.

نویسنده کتاب اندیشه و بیان ابن حسام خوسفی بیان کرد: برخی از مناجات هم از میان توده‌های مردم برخاسته و ممکن است شاعر شناخته شده‌ای هم نداشته باشد ولی برخی از دوبیتی‌ها مناجات‌گونه در میان مردم شناخته شده و باقی مانده است.

واعظی ادامه داد: بعضی از مناجات‌ها هم در داستان‌های رسمی ما آمده است که از آن نمونه می‌توان به مناجات شیرین در داستان خسرو و شیرین و یا مناجات وحشی بافقی اشاره کرد که بیشتر برای درک زبان حال شخصیت قصه بیان شده است.

وی افزود: برخی از مناجات‌های در ادبیات فارسی که بیشتر از سوی عرفا نوشته شده آنقدر جالب و شیرین است که به عنوان یک مجموعه در قالب کتاب گردآوری شده که نمونه شاخص آن مناجات‌های خواجه عبدالله انصاری است.

نویسنده کتاب شمیم نرگس گفت: مناجات در ادبیات معاصر به صورت هدف‌دار برای زمان‌های خاصی مانند ماه رمضان قبل از سحر و یا هنگامی که شاعر به زیارت عتبات می‌رود و در یک فضای معنوی شعری در حوزه مناجات می‌سراید.

واعظی اظهار کرد: بخشی از مناجات‌ها را نیز نویسندگان صدا و سیما برای قبل یا بعد از اذان و یا برای ماه مبارک رمضان می‌نویسند که بخشی از آن ممکن است برگرفته از مناجات‌های شاعران کهن فارسی و برخی نوشته خودشان است و در شرایطی ممکن است ماندگار شود.

وی بیان کرد: مناجات‌های نویسندگان امروزی قوت و کیفیت مناجات شاعرانی چون سعدی یا نظامی را ندارد که این امر به دلایل عدیده‌ای برمی‌گردد از جمله اینکه مناجات‌های عرفانی ما به علت صفای دل عارف حرف دل همه انسان‌ها بود اما مناجات‌های امروزی مخاطب خاص ندارد.

این پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی یادآور شد: از طرف دیگر آن شاعران و عارفان با قرآن، احادیث و زبان عربی آشنایی داشتند که بر کیفیت شعر و مناجات آنان تأثیر داشت اما شاعران امروزی ممکن است آشنایی کافی با زبان قرآن و احادیث یعنی عربی نداشته باشند.