آزمایش؛ سنتی الهی با ابزارهای از نعمت تا محرومیت
گروه فعالیتهای قرآنی: آزمایش از سنتهای جهان شمول الهی است که تمام بشریت را در برمیگیرد و راهی است برای نمایان ساختن زوایای پنهان شخصیت آدمی، اما ابزارهایی که برای این سنت استفاده میشود گاهی از راه فزونی نعمات است و گاهی نیز از راه محرومیت و البته هر دو یک هدف را دنبال میکنند.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) از استان مركزی، در جهانبينی قرآن و عترت يكی از قوانين جهان آفرينش «سنت آزمايش» است، انسان به حكم برخورداری از ابزارهای شناختی و عملی و قدرت كسب ملكات اخلاقی خوب و بد میتواند مسير خويش را تعيين كند اما اين امور به تنهایی در زندگي انسان دخالت ندارند؛ زيرا هوای نفس و القائات شياطين نيز بر تصميمات او تاثير میگذارند، برای اينكه روشن شود انسان بيشتر به كدام سوی تمايل دارد خداوند او را میآزمايد، در آيه 155 سوره بقره خداوند تأكيد كرده حتماً مؤمنان را مورد آزمايش قرار خواهد داد و خداوند هر كس را به طريقی میآزمايد؛ «وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوفْ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ: و قطعاً شما را به چيزى از [قبيل] ترس و گرسنگى و كاهشى در اموال و جانها و محصولات مىآزماييم و مژده ده شكيبايان را».
سنت آزمایش در روایات ائمه(ع)
امام علي(ع) در نهجالبلاغه، خطبه 103 در خصوص سنت آزمايش میفرمايند: «ای مردم؛خداوند اطمينان داده كه هرگز بر شما ستم روا نمیدارد، اما تضمينی نداده كه شما را مورد آزمايش قرار ندهد خدا فرموده: ...ما حتماً شما را آزمايش خواهيم كرد».
به فرموده حضرت علی(ع) با آزمایش خداوند، درون مردمان آشكار میشود: «بدانيد كه خداوند به وسيله امتحان درون مردمان را آشكار ساخت، نه اينكه از رازهای نهفته و اعماق پوشيده درونشان آگاه نبود؛ بلكه برای آنكه روشن شود كدام يك بهتر عمل میكنند، آنگاه ثواب، سزای نيكی است و عقاب، كيفر بدی».(نهجالبلاغه خطبه 144)
خداوند به همه چيز آگاه است و سودی از این امتحان به او نمیرسد، امام رضا(ع) میفرمايد: «خدای بزرگ بندگان خود را آفريد تا ايشان را با تكليف به طاعت و عبادتش بيازمايد و اين را برای امتحان و تجربه نكرد؛ زيرا او همواره به همه چيز آگاه است».(بحارالانوار ،ج4،ص80)
آزمايش با نعمت و محروميت
آزمايش كردن انسانها به ويژه محبوبان بارگاه الهي، سنت تغيير ناپذير خداست؛ ليكن امتحان انسانها يكسان نيست بلكه بر اساس آيات 15 و 16 سوره فجر خداوند گروهی را با بهرهمندی از نعمتها میآزمايد و گروه ديگر را با محروميت و هيچ كدام از اين دو حالت، نشانه مهر يا قهر خداوند نيست؛ «فَأَمَّا الْإِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ: اما انسان هنگامى كه پروردگارش وى را مىآزمايد و عزيزش مىدارد و نعمت فراوان به او مىدهد مىگويد پروردگارم مرا گرامى داشته است(15)،«وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ: و اما چون وى را مىآزمايد و روزىاش را بر او تنگ مىگرداند مىگويد پروردگارم مرا خوار كرده است»(16)
تنها كسی میتواند اطمينان داشته باشد كه مورد قهر خداوند است كه خدا او را دچار آزمايش نمیكند، انسانها با شر و خير آزمايش میشوند، در اين رابطه از امام صادق(ع) نقل شده است كه: «اميرالمؤمنان بيمار شد، گروهي به عيادت ايشان رفتند و عرض كردند: يا اميرالمؤمنين در چه حالي هستيد؟ حضرت فرمود: در حالت شر و بدی، گفتند: سبحانالله چنين سخنی از شما هم سر میزند؟! حضرت فرمودند:خداوند میفرمايد: ما شما را با شر و خير میآزماييم، منظور از خير همان تندرستی و توانگری است و منظور از شر همان بيماری و فقر است، خير و شر هر دو برای آزمايش و امتحان است».(بحارلانوار ،ج78،ص209)
شيطان؛ ابزار آزمايش الهی
برای آزمايش انسان وجود يك عامل بيرونی برای وسوسه و فريب كافی است و آن عامل بيروني شيطان است، در آيات 119و120 سوره نساء ابزارهای وسوسه شيطان چنين ذكر شده است:«وَلأُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللّهِ وَمَن يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِّن دُونِ اللّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُّبِينًا: و آنان را سخت گمراه و دچار آرزوهاى دور و دراز خواهم كرد و وادارشان مىكنم تا گوشهاى دامها را شكاف دهند و وادارشان مىكنم تا آفريده خدا را دگرگون سازند و[لى] هر كس به جاى خدا شيطان را دوست [خدا] گيرد قطعاً دستخوش زيان آشكارى شده است» (119)،«يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلاَّ غُرُورًا: (آرى) شيطان به آنان وعده مىدهد و ايشان را در آرزوها مىافكند و جز فريب به آنان وعده نمىدهد»(۱۲۰)
در اين رابطه امام علی(ع) در خطبه يكم نهجالبلاغه میفرمايد: «...خدای سبحان آدم را در سرايي پر نعمت و امن سكونت داد و او را از ابليس و دشمني او بر حذر داشت، دشمن آدم چون او را در سرای جاودانی و همدم نيكوكاران ديد به او حسد برد و او را فريفت و آدم يقين را به شكش فروخت».
خداوند شيطان را دشمن آشكار انسانها بيان كرده و از ما میخواهد كه از گامهای او پيروی نكنيم، شيطان سينه را از وسوسه آكنده میكند و القائاتش قلب را فرا گرفته و به گمراهی میكشاند.
فوائد آزمایش الهی
امام علي(ع) در نهجالبلاغه خطبه192 میفرمايند:«هرچقدر امتحانها و آزمايش بزرگتر باشد، پاداشش فراوانتر است...خداوند بندگانش را با انواع سختیها میآزمايد و با رنج و كوششهای گوناگون به بندگی وادارشان میكند و با انواع ناخوشايندها امتحانشان میكند تا خود بزرگبينی را از دلهايشان بيرون كند و فروتنی را در جانهايشان جای بدهد و اين را درهايی گشوده به سوی فضل و بخشش خود و وسايلی آماده برای گذشت و آمرزش خويش قرار بدهد».
مسير زندگي انسان همواره پر از پستی و بلندی است و نبايد با ثروت و رفاه، بيهوده خوشحال شد و از تهيدستی و گرفتاری، اندوه به دل راه داد زيرا طلا با آتش، گداخته و ناب میشود و مؤمن با بلا و گرفتاری، مانند فرش دستباف نخنما و قيمتی خواهد شد، خداوند در ابتلا به گرفتاریها راه استقامت را هم به انسان نشان داده و در آیه 153 سوره بقره میفرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اسْتَعِينُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ: اى كسانى كه ايمان آوردهايد از شكيبايى و نماز يارى جوييد زيرا خدا با شكيبايان است».
در امتحان الهی مومنان ممكن است به هر بلايی گرفتار شوند و يا از هر نعمتی برخوردار شوند اما مؤمن بايد در آزمایشی که از راه فزونی نعمت بر او عارض شده كفر نعمات را نگويد بلكه بايد شكرگزار باشد و نعمات را در راه الهی صرف كند و در حالت آزمایش از طریق محروميتها نيز، باید راه صبر و نماز را پیشه کند چنانچه در آیه 153 سوره بقره آمده؛«... إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ».
سنت آزمایش در روایات ائمه(ع)
امام علي(ع) در نهجالبلاغه، خطبه 103 در خصوص سنت آزمايش میفرمايند: «ای مردم؛خداوند اطمينان داده كه هرگز بر شما ستم روا نمیدارد، اما تضمينی نداده كه شما را مورد آزمايش قرار ندهد خدا فرموده: ...ما حتماً شما را آزمايش خواهيم كرد».
به فرموده حضرت علی(ع) با آزمایش خداوند، درون مردمان آشكار میشود: «بدانيد كه خداوند به وسيله امتحان درون مردمان را آشكار ساخت، نه اينكه از رازهای نهفته و اعماق پوشيده درونشان آگاه نبود؛ بلكه برای آنكه روشن شود كدام يك بهتر عمل میكنند، آنگاه ثواب، سزای نيكی است و عقاب، كيفر بدی».(نهجالبلاغه خطبه 144)
خداوند به همه چيز آگاه است و سودی از این امتحان به او نمیرسد، امام رضا(ع) میفرمايد: «خدای بزرگ بندگان خود را آفريد تا ايشان را با تكليف به طاعت و عبادتش بيازمايد و اين را برای امتحان و تجربه نكرد؛ زيرا او همواره به همه چيز آگاه است».(بحارالانوار ،ج4،ص80)
آزمايش با نعمت و محروميت
آزمايش كردن انسانها به ويژه محبوبان بارگاه الهي، سنت تغيير ناپذير خداست؛ ليكن امتحان انسانها يكسان نيست بلكه بر اساس آيات 15 و 16 سوره فجر خداوند گروهی را با بهرهمندی از نعمتها میآزمايد و گروه ديگر را با محروميت و هيچ كدام از اين دو حالت، نشانه مهر يا قهر خداوند نيست؛ «فَأَمَّا الْإِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ: اما انسان هنگامى كه پروردگارش وى را مىآزمايد و عزيزش مىدارد و نعمت فراوان به او مىدهد مىگويد پروردگارم مرا گرامى داشته است(15)،«وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ: و اما چون وى را مىآزمايد و روزىاش را بر او تنگ مىگرداند مىگويد پروردگارم مرا خوار كرده است»(16)
تنها كسی میتواند اطمينان داشته باشد كه مورد قهر خداوند است كه خدا او را دچار آزمايش نمیكند، انسانها با شر و خير آزمايش میشوند، در اين رابطه از امام صادق(ع) نقل شده است كه: «اميرالمؤمنان بيمار شد، گروهي به عيادت ايشان رفتند و عرض كردند: يا اميرالمؤمنين در چه حالي هستيد؟ حضرت فرمود: در حالت شر و بدی، گفتند: سبحانالله چنين سخنی از شما هم سر میزند؟! حضرت فرمودند:خداوند میفرمايد: ما شما را با شر و خير میآزماييم، منظور از خير همان تندرستی و توانگری است و منظور از شر همان بيماری و فقر است، خير و شر هر دو برای آزمايش و امتحان است».(بحارلانوار ،ج78،ص209)
شيطان؛ ابزار آزمايش الهی
برای آزمايش انسان وجود يك عامل بيرونی برای وسوسه و فريب كافی است و آن عامل بيروني شيطان است، در آيات 119و120 سوره نساء ابزارهای وسوسه شيطان چنين ذكر شده است:«وَلأُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللّهِ وَمَن يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِّن دُونِ اللّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُّبِينًا: و آنان را سخت گمراه و دچار آرزوهاى دور و دراز خواهم كرد و وادارشان مىكنم تا گوشهاى دامها را شكاف دهند و وادارشان مىكنم تا آفريده خدا را دگرگون سازند و[لى] هر كس به جاى خدا شيطان را دوست [خدا] گيرد قطعاً دستخوش زيان آشكارى شده است» (119)،«يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلاَّ غُرُورًا: (آرى) شيطان به آنان وعده مىدهد و ايشان را در آرزوها مىافكند و جز فريب به آنان وعده نمىدهد»(۱۲۰)
در اين رابطه امام علی(ع) در خطبه يكم نهجالبلاغه میفرمايد: «...خدای سبحان آدم را در سرايي پر نعمت و امن سكونت داد و او را از ابليس و دشمني او بر حذر داشت، دشمن آدم چون او را در سرای جاودانی و همدم نيكوكاران ديد به او حسد برد و او را فريفت و آدم يقين را به شكش فروخت».
خداوند شيطان را دشمن آشكار انسانها بيان كرده و از ما میخواهد كه از گامهای او پيروی نكنيم، شيطان سينه را از وسوسه آكنده میكند و القائاتش قلب را فرا گرفته و به گمراهی میكشاند.
فوائد آزمایش الهی
امام علي(ع) در نهجالبلاغه خطبه192 میفرمايند:«هرچقدر امتحانها و آزمايش بزرگتر باشد، پاداشش فراوانتر است...خداوند بندگانش را با انواع سختیها میآزمايد و با رنج و كوششهای گوناگون به بندگی وادارشان میكند و با انواع ناخوشايندها امتحانشان میكند تا خود بزرگبينی را از دلهايشان بيرون كند و فروتنی را در جانهايشان جای بدهد و اين را درهايی گشوده به سوی فضل و بخشش خود و وسايلی آماده برای گذشت و آمرزش خويش قرار بدهد».
مسير زندگي انسان همواره پر از پستی و بلندی است و نبايد با ثروت و رفاه، بيهوده خوشحال شد و از تهيدستی و گرفتاری، اندوه به دل راه داد زيرا طلا با آتش، گداخته و ناب میشود و مؤمن با بلا و گرفتاری، مانند فرش دستباف نخنما و قيمتی خواهد شد، خداوند در ابتلا به گرفتاریها راه استقامت را هم به انسان نشان داده و در آیه 153 سوره بقره میفرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اسْتَعِينُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ: اى كسانى كه ايمان آوردهايد از شكيبايى و نماز يارى جوييد زيرا خدا با شكيبايان است».
در امتحان الهی مومنان ممكن است به هر بلايی گرفتار شوند و يا از هر نعمتی برخوردار شوند اما مؤمن بايد در آزمایشی که از راه فزونی نعمت بر او عارض شده كفر نعمات را نگويد بلكه بايد شكرگزار باشد و نعمات را در راه الهی صرف كند و در حالت آزمایش از طریق محروميتها نيز، باید راه صبر و نماز را پیشه کند چنانچه در آیه 153 سوره بقره آمده؛«... إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ».
