گذشت؛ ضرورت زندگی اجتماعی موفق و دینمحور
کانون خبرنگاران نبأ: هنگام خروج از خانه به تجهیزاتی برای برقراری ارتباطات اجتماعی در سطح وسیعتر نیازمندیم. یکی از مهمترین این تجهیزات و ابزار، گذشت است.
در بخش زندگی اجتماعی از حضور در کنار اعضای خانواده، والدین، همسر یا فرزندان تا حضور در جامعهای وسیعتر با عفو و گذشت دیگران را از خطایشان آگاه کنیم و آنها را اینگونه شرمنده سازیم. تنها با این روش است که کرامت انسانی حفظ خواهد شد و از مجادله و ریختن قبح گناه جلوگیری میشود.
صاحبان حق از خطای دیگران بگذرند و رحمت الهی را جلب کنند
عفو و گذشت از منظر عقل و شريعت اسلام، رفتاري پسنديده و نيکو است. خداوند در آيات بسياري بر ارزش عفو و گذشت, تأکيد کرده است و از صاحبان حق خواسته که بر خلاف حق و حقوق خويش از خطا و اشتباه ديگران درگذرند و رفتار نادرست آنها را ناديده بگيرند.
خداوند در قرآن کريم ميفرمايد: «وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ؛ (1) و نيكى با بدى يكسان نيست. (بدى را) به آنچه خود بهتر است دفع كن.» (سوره فصلت، آیه 34)
همچنین در قرآن کریم به این نکته اشاره شده است که کسي که از خطاي ديگري ميگذرد, رحمت و مهر الهي را به سوي خويش جلب ميکند. در آیه 22 سوره مبارکه نور آمده است: «وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ؛ بايد عفو كنند و گذشت نمايند مگر دوست نداريد كه خدا بر شما ببخشايد؟»
سفارش به عفو و گذشت در تمامی آموزههای دین اسلام
دین اسلام در هیچیک از آموزههایش در ابتدا سفارش به برخورد خشن و انتقامجویی نکرده و نمیکند. خشونت و انتقام مطلوب جایی است که دشمن به هیچیک از قوانین و تعهدات انسانی، اجتماعی و بینالمللی پایبند نباشد و در صدد از بین بردن اساس دین و... برآید.
«وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّه؛ و اگر تمايل به صلح نشان دهند، تو نيز از در صلح درآى و بر خدا توكّل كن، كه او شنوا و دانا است.» (سوره انفال، آیه 61)
«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَ لْيَجِدُوا فيكُمْ غِلْظَةً؛ اى كسانى كه ايمان آوردهايد، با كافرانى كه نزديک شمايند جنگ كنيد تا در شما شدت و درشتى يابند، و بدانيد كه خدا با پرهيزگاران است.» (سوره توبه، آیه 123)
از دیدگاه اسلام باید با افرادی که در مقابلتان رفتار مسالمت آمیز دارند، از سر مهر و وفا برخورد کنید زیرا اینگونه رفتار عین عدالت است. در آیه 8 سوره ممتحنه میفرماید: «لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطين؛ خدا شما را از نيكى كردن و رعايت عدالت نسبت به كسانى كه در راه دين با شما پيكار نكردند و از خانه و ديارتان بيرون نراندند، نهى نمىكند؛ چرا كه خداوند عدالتپيشگان را دوست دارد.»
فلسفه عفو بازگشت دادن شخص خاطی به زمان پیش از خطاست
خداوند در (سوره حجر آيه )85 لزوم به کارگیری عفو و گذشت را با زيبايي و نيكي بيان ميكند و از مردم میخواهد تا در هنگام عفو به گونهاي عمل كنند كه از هر نظر زيبا و پسنديده و نيك جلوه کند.
فلسفه عفو در (آيات 51 و 52 سوره بقره) چنین بيان شده است: فلسفه عفو بازسازي رفتار و بازگشت دادن شخص به زمان پيش از خطاست تا رفتارهايش را بازپروري و بازسازي کند به شکلی که گويي هيچ خطا و گناهي را مرتكب نشده است.
این همان عفوی است که خداوند نسبت به گناهان بندگان روا میدارد. بنده پس از دریافت این بخشش سپاسگزار خداوندي است كه در حقش اين همه مهر و لطف روا داشته است و از کردار زشت او در گذشته، درگذشته است.
در حقیقت هر كس مورد عفو قرار گيرد خود را وامدار و سپاسگزار ميداند و ميكوشد تا با پيروي از تقوا و پرهيز از گناه و خطا، خود را به سوي رفتارهاي درست بكشاند. (سوره بقره، آيه 187)
عفوكنندگان چه ویژگیهایی دارند؟
عفو و گذشت خداوند از لغزشها و گناهان مردم در پرتو حلم الهي است. از این رو كساني كه عفو ميكنند و از خطاي ديگران ميگذرند كساني هستند كه از حلم برخوردارند.
طبق آیات 155 سوره آل عمران و 101 سوره مائده وجود عفو و گذشت در هر فرد بیانگر ظهور و تجلی صفت حلم در ذات اوست، همچنین نماد صفات الهی دیگری است که خداوند از خود در وجود انسان به ودیعه نهاده است از جمله فضل، اراده خیر و غفار بودن.
فردی که عفو و گذشت میکند ولایتپذیر مطلق خداوند است زیرا خداوند منشأ عفو و گذشت است.
آداب عفو
در دین اسلام براي عفو و گذشت آدابي بیان شده است. رعايت این آداب موجب خواهد شد تا شخص عفو کننده از آثار و فوايد عفو، بیشتر بهرهمند شود.
ازجمله اين آداب دوري و پرهيز از سرزنش در هنگام عفو است. شخص عفوکننده در هنگام گذشت باید از هرگونه سرزنش و نكوهش فرد خطاكار پرهيز كند بلکه باید با مدارا او را متنبه سازد. هر چند عمل فرد خاطی زشت و ناپسند بوده اما به سبب كرامت و بزرگواري انساني از آن چشم پوشيده ميشود تا دوباره به سوي آن رفتار باز نگردد.
خداوند در آيه 109 سوره بقره در باب پرهیز از سرزنش هنگام عفو، واژه (صفح) را به کار برده است . فصح به معناي ترك سرزنش است. (معجم فروق اللغويه، ص 362). بخشش به همراه فصح در آيات 13 سوره مائده و 14 سوره تغابن بيان شده و مورد تأكيد قرار گرفته است.
همراه کردن عفو با مغفرت و پوشاندن گناه از ديگر آداب عفو و گذشت است. در این جا مغفرت به اين معناست كه كاري كند تا ديگران از خطا و گناه وي آگاه نشوند و بر آن پرده افكند تا از چشم ديگران پوشيده بماند.
در آيات 99 سوره نساء و 14 سوره تغابن این خطاپوشی با بهرهگيري از واژه غفور بيان داشته است؛ زيرا مغفرت به معناي پوشاندن گناه به وسيله پاداش است. (معجم فروق اللغويه ص 363)
پاداش به این شکل که شخص نه تنها از خطاي خاطی در میگذرد بلكه با نوعي پاداش آن را میپوشاند تا ديگران متوجه ارتکاب خطا نشوند. البته مشروط به آن که شخص از خطاي خويش آگاه شود وگرنه پوشش خطای او حکم تشويق بر گناه را خواهد داشت و پاداش و عفو نیز نتيجه معكوس خواهد داشت.
و اما درگير نشدن با جاهلان از ديگر آداب عفو و گذشت است. به اين صورت که برخي از جاهلان را نميتوان به مسأله آگاه كرد و درگیری با آنها موجبات خفت و خواري را فراهم خواهد کرد بنابراين بهتر است كه با گذشت نسبت به آنها و پرهيز از هرگونه عملي دور شويم و اعراض نماييم. (سوره اعراف، آيه 199)
اگر فرد جاهل خطايي كرد در ابتدا از خطايش بگذريم و نسبت به اهانتهایش كر و كور باشيم و در ادامه حتي با سخنان نرم و دعا و سلام و صلوات از وي دوري كنيم. (سوره زخرف، آيه 89)
* مرضیه محسنی
