مسجد جامع سنندج، شکوه عینی معماری اسلامی
گروه هنر: مسجد جامع سنندج یا دارالاحسان شکوه عینی معماری اسلامی دوره قاجار که با ۲۰۰ سال قدمت از آثار ارزشمند تاریخی و فرهنگی کشور محسوب میشود.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از کردستان، مسجد دارالاحسان که شکوه عینی معماری اسلامی دوره قاجار است، توسط والی وقت این شهر بنا شد و به دلیل ویژگیهای خاص یکی از آثار تاریخی و دیدنی استان کردستان به شمار میرود.
این بنا در ضلع شمالی خیابان امام خمینی(ره) در بافت قدیم شهر سنندج قرار دارد. خیابانی که مسجد اکنون در کنار آن واقع شده، از سال 1310 شمسی به بعد ایجاد شده است، ولی به نظر میرسد که موقعیت مسجد نسبت به گذشته متفاوت بوده است، هر چند که مدخل ورودی مسجد دقیقا در کنار این خیابان قرار دارد، این موضوع نشانگر این امر است که در محل این خیابان احتمالا کوچهای قرار داشته که مسجد را به میدان ارگ در ضلع شرقی مسجد(میدان مقابل ارگ) متصل میکرده است. مسجد اکنون در موقیتی قرار دارد که بر روی یک کرسی چینی(سکو) متصل به خیابان ساخته شده و ورود به آن از طریق چند پله از سمت خیابان امکانپذیر است، در حالیکه معمولا مساجد قدیمی شهرهای دیگر به دلایل ساخت و سازهای شهری جدید عموما در سطح پایینتری از خیابان و کوچههای پیرامونی واقع شدهاند. به هر حال در این جا اهمیت توجه به مکانیابی ساخت مسجد در جایگاهی مناسب مورد نظر بوده و فیزیک و توپوگرافی شهری سنندج این امر را میسر ساخته است که مسجد در نقطهای واقع شود که با گذشت حداقل بیش از دو سده بالاتر از سطح خیابان اصلی مقابل آن قرار گیرد.
این مسجد باشکوهترین و زیباترین مسجد استان کردستان، به لحاظ سبک معماری و تزیینات وابسته به معماری است. مسجد جامع سنندج در بافت قدیم و در مجاورت و نزدیکی قلعه حکومتی قرار داشته است.
استفاده از آیات قرآنی در سطح وسیعی از نماها، ستونها و دیوارهای داخلی و خارجی مسجد به وفور دیده میشود.
در بنای دارالاحسان شاعرانی همچون میرزا فتحالله کردستانی متخلص به خرّم، میرزا صادق اصفهانی متخلص به ناطق، مجدالممالک متخلص فرهی و جوهری اشعار نغزی سرودهاند که در شعرشان تمجید از والی، شکوه و عظمت، وجه تسمیه و کارکرد بنا در دو نقش مدرسه و مسجد مورد توجه است.
بر اساس تاریخهای موجود در کتیبهها و اشعار فارسی، مسجد طی سالهای 1226 تا 1232 هجری قمری ساخته شده است.
مسجد جامع دارای یک حیاط، شبستان ستوندار و دو ایوان است که یکی رو به شرق و دیگری رو به سمت قبله، حجرهها، مدرسهها، مدخل ورودی، راهروهای جانبی، فضای مردهشوی خانه و دو مناره این بنا روی ایوان رو به شرق ضلع غربی حیاط مدرسه ساخته شده است.
آیات قرآنی در مسجد دارالاحسان سنندج
نحو استفاده از آیات و احادیث در این بنا به صورت بسیار ساده تا به شکل تزئینات بوده است موقعیت سورههای قرآنی در مسجد مدرسه دارالاحسان اگر چه تابع دستورالعمل خاصی نبوده است ولی با توجه به بررسیهای به عمل آمده قرارگیری آیات و نوشتهها نشانگر هوشمندی حامی، بانی، معمار، کاشیکار و خوشنویس است به عنوان مثال تحریر سوره جمعه در نمای بیرونی مسجد در ایوان شرقی برای دعوت کردن مردم به نماز نوشته شده است. سوره انسان در نمای بیرونی ایوان جنوبی و در مکانی که نمازگزاران هنگام خروج از مسجد با آن مواجه هستند نوشته شده است.
باید به این نکته توجه کرد که در بیشتر مساجد بنا به دلایل فوق سورهها و آیات فراوانی در انواع و اقسام خطوط به رشته تحریر در آمده است . در این بنا از آیات قرآنی هم به عنوان تزئین و هم به لحاظ تناسب کاربردی به حد قابل توجهی بهره برده شده است.
بدون اغراق این بنا از جمله مساجدی است که در آن آیات قرآنی بر سایر تزئینات فزونی یافته است لذا علاوه بر نمای بیرونی در نمای داخلی و سر ستونها نیز به صورت گستردهای از سورهها و آیات قرآنی استفاده شده است و هنرمندان کاشیکار و سفارش دهنده به فراخور فضاهای موجود و اوضاع سیاسی و اجتماعی و با توجه به ترجمه و تفسیر آیات قرآنی از این آیات با خط بسیار عالی ثلث در زمینه کاشیکاری هفت رنگ استفاده نمودهاند.
در نمای بیرونی مسجد ایوان شرقی و جنوبی مسجد آیات بسیاری به کار برده شده است که توجه سفارش دهنده، خطاط و کاشی کار است.
داخل ایوان شرقی سوره جمعه نوشته شده است این کتیبه به صورت نواری از سمت راست آغاز و هر سه ضلع7 ایوان را دور زده است و در انتهای سمت چپ پایان مییابد این کتیبه با خط سفید و در زمینه کاشی آبی رنگ نوشته شده است .
به کارگیری آیات قرآنی در این مسجد بیانگر توجه خاص به قرآن است
آیاتی از سورههای مختلف قرآن در نمای داخلی و بیرونی ایوان جنوبی ( ایوان روبه قبله ) نوشته شده است. ایوان جنوبی از نظر شکوه و عظمت در حد و اندازه ایوان شرقی است مهمترین کتیبهای که در این بخش استفاده شده سوره انسان است که به صورت نواری به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی آبی هفت رنگ نقش بسته است.
همانطور که اشاره شد به کارگیری گسترده آیات قرآنی در این مسجد بیانگر توجه خاص بانی این بنا است این مسئله در داخل بنا مضاعف شده است. دیوارها، پایهها و سر ستونها فضای داخلی مسجد تا ارتفاع خاصی با آیات قرآنی تزئین شده است آیات قرآنی موجود در فضای داخلی مسجد را میتوان به دو بخش عمده تقسیم کرد: آیات قرآنی روی سر ستونها آیات قرآنی روی دیوارها(کتیبه نواری داخل مسجد)
کتیبههای روی دیوارهای داخلی شبستان
پس از کتیبههای روی سر ستونهای شبستان با مضمون سورهها و آیات قرآنی، کتیبه نواری کاشیکاری آبی رنگ است که بر زمینه آن به خط ثلث سفید بسیاری از آیات سورههای مختلف قرآن نوشته شده و در نوع خود شاید کم نظیر است. این کتیبه به صورت کمربندی دور تا دور شبستان را فرا گرفته است این کتیبه به موازات کتیبههای سر ستونها نوشته شده و ترکیب خط و قرار دادن آیات بسیار در این کتیبه حاوی نکات ارزندهای است. این کتیبه از سمت قبله و از بالای محراب آغاز میشود.
از دیگر تزئینات زیبای این مسجد ـ مدرسه میتوان به آجرهای لعاب داده شده این مجموعه اشاره کرد که با تبحر خاصی در کنار کاشیها قرار داده شدهاند و در قسمت حیاط این مجموعه به صورت گرهچینی نمونههایی از تزئینات این بنا را میتوان به وفور دید همچنین استفاده از چوبهای تزیینی در پنجرهها که به صورت فخر و مدین در حجرهها اجرا شده است نمونههایی از تزئینات این مسجد ـ مدرسه است.
در کاشیکاریهای هفت رنگ نمای ایوانهای مسجد، طرحهای گل و بوته و اسلیمی به صورت ترنج و نیم ترنج و کاشیهای با طرحهای هندسی به صورت ستارههای هشت پر ایرانی و یا گلهای هندسی کار شدهاند.
