دانستنی‌های مفید برای مبلّغان جوان

آشنایی با مسائل اعتقادی
آشنایی و مطالعه یک دوره کامل مسائل اعتقادی همچون خداشناسی، نبوت، معاد، امامت و عدالت و همچنین مسائل و پرسش‌های مربوط به آنها ـ که «اصول دین» نام دارند و تقلیدی نیستند؛ بلکه باید از روی دلیل و برهان درک شوند ـ لازم است، به نحوی که آموزش آنها برای عامه مردم قابل فهم باشد.
آشنایی با مسائل عبادی
همچنین آشنایی و مطالعه یک دوره کامل از مسائل عبادی همچون احکام نماز، روزه، زکات، خمس، حج، جهاد، امر به معروف، نهی از منکر، تولّی و تبرّی و مسائل و پرسش‌های مهم مربوط به آنها ـ که همان «فروع دین» است ـ و در میان آنها مسائل مربوط به نماز و روزه از همه مهم‌تر و از اولویت بیشتری برخوردار بوده، لازم است؛ زیرا اولاً از همه بیشتر مورد ابتلا هستند و ثانیاً نسبت به بقیه مسائل فروع دین از اهمیت بیشتری برخوردارند، تا جایی که امام صادق(ع) فرموده‌اند «أَوَّلُ مَا یُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ الصَّلَاةُ فَإِنْ قُبِلَتْ قُبِلَ سَائِرُ عَمَلِهِ وَ إِذَا رُدَّتْ رُدَّ عَلَیْهِ سَائِرُ عَمَلِه؛‌[1] اول چیزی که از بنده محاسبه می‌شود نماز است، اگر نماز پذیرفته درگاه الهی شود، سایر اعمال نیز پذیرفته می‌شود، و اگر نماز پذیرفته نشود، سایر اعمال نیز پذیرفته نمی‌شوند».
بعد از نماز، روزه نیز از اهمیت زیادی برخوردار است که برای نوع افراد، سالی یک ماه واجب می‌شود و ماه رمضان یکی از بهترین موقعیت‌های تبلیغی است که تمام موارد گفته شده را در برمی‌گیرد و تقلیدی هستند.
چه‌بسا از اولین وظایف یک مبلّغ بعد از ورود به محل تبلیغ، مسئله تقلید است که بداند مردم آن محل از چه مرجعی تقلید می‌کنند تا ضمن احترام گذاشتن به تمام مراجع بزرگوار تقلید، به‌ویژه مراجعی که مقلدان آنها جزء شنوندگان آن مبلّغ هستند، فتاوای همان مرجع را بگوید، و اگر بعضی از شنوندگان مسائل تقلید را خوب نمی‌دانند، راه‌های اثبات مرجعیت و شناخت اعلم و مسائل دیگر تقلید را با بیان خوب و ساده برای آنها بگوید.
آشنایی با مسائل اخلاقی
آشنایی کامل و مطالعه یک دوره مباحث اخلاقی و داشتن اطلاعات کافی درباره اخلاق و واژه‌های آن، همچون مطالعه یک دوره کتاب «جامع‌السعادات» و یا حداقل مطالعه یک دوره کتاب شریف اخلاقی «معراج‌السعادات» و مانند آن.
آشنایی با واژه‌های قرآنی
آشنایی نسبی با واژه‌های قرآن و بعضی از مباحث تفسیری و نیز استفاده از قرآن کریم و تفاسیر آن در محل تبلیغ، یکی دیگر از مواردی است که یک مبلّغ باید به آن توجه داشته باشد.
آشنایی با کتب حدیثی
آشنایی نسبی با کتب حدیثی و همراه داشتن کتاب جامع و مستقل حدیثی مانند «تحف‌العقول» لازم است تا به مناسبت شهادت یا ولادت هر معصوم، از فرمایشات استفاده کند.
آشنایی با مسائل تاریخی
آشنایی نسبی با مسائل تاریخی، به‌ویژه تاریخ اسلام و ائمه معصومین(ع) برای ملبغان امری لازم است.
آشنایی با داستان‌ها و ضرب‌المثل‌ها
کتاب‌های داستانی در موضوعات مختلف به‌ویژه در اقشار کم‌سواد و روستایی، شیفتگان و علاقه‌مندان خاص خود را دارد، مثل «داستان راستان» مرحوم شهید آیت‌الله مطهری و «داستان دوستان» و «پند تاریخ» مرحوم آیت‌الله محمدی اشتهاردی.
آشنایی با مسائل اجتماعی و سیاسی
آشنایی نسبی با مسائل سیاسی و اجتماعی،‌ بدون وارد شدن در جزئیات و تعیین مصادیق برای مبلغان لازم است. وارد شدن در جزئیات یا تعیین مصادیق خوب و بد افراد سیاسی یا اجتماعی، کاری بسیار مشکل است و چه‌بسا برای یک مبلّغ ـ که حکم یک پدر را برای عموم مردم دارد و باید اقشار مختلف را زیر چتر پدرانه خود داشته باشد تا کلامش نافذ باشد ـ مسئله‌ساز خواهد شد؛ زیرا تمام افراد دارای یک سلیقه و بینش نیستند و ممکن است موجب متفرق شدن عده‌ای از افراد شود،‌ و در نتیجه زحمات آن مبلّغ کم‌تر فایده بدهد.
آشنایی با موارد جزئی
توجه به موارد جزئی که در عین جزئی بودن، از اهمیت بالایی برخوردار هستند و دانستن آنها از مقدمات تبلیغ و ترویج دین بوده؛ ضروری است،‌ مثل موارد زیر:
الف) داشتن سابقه سخنوری
دیدن دوره‌های تمرین منبر و سخنرانی در جلسات محدود با هم‌حجره‌ای‌ها و هم مباحثه‌ای‌های دوران طلبگی، در حدی که یک مبلّغ بتواند بدون رعب و ترس از جمعیت، کلام خود را به خوبی بیان کند.
ب) داشتن روحیه کارهای فرهنگی
یک مبلّغ باید از چنان روحیه‌ای برخوردار باشد که از انجام هیچ کار فرهنگی ابایی نداشته باشد، مثل اینکه اگر در جایی احیاناً وقت اذان شد و مؤذنی نبود،‌ خودش اذان بگوید و آن را کسر شأن خود نداند، و یا اینکه اگر پس از نماز جماعت کسی که تعقیبات نماز را بخواند، نیست. در اینجا خود مبلّغ دعاهای مناسبی را بخواند و مأمومین بهره‌مند شوند.
آشنایی با احکام اموات
اگر در مدتی که یک مبلّغ در محل تبلیغی خود، به‌ویژه روستاها حضور دارد، کسی از دنیا رفت و شخصی برای تجهیز او نبود، آمادگی آن را داشته باشد تا این واجب کفایی را انجام دهد و علاوه بر آن اطلاعات کافی راجع به واجبات کفن و دفن میت داشته باشد، و با روحیه‌ای مناسب این کارها را به بهترین وجه ممکن انجام دهد، یا دیگران را راهنمایی کند تا آن واجب دینی را انجام دهند. به ویژه نماز و تلقین میت که باید صحیح خوانده شود.
توجه به نافله‌ها
در بعضی از مساجد طبق آداب و رسومی خاص به نمازهای مستحب همچون نماز غفیله و نماز دهه ذی حجه و... پرداخته می‌شود و لازم است در این زمینه نیز یک مبلّغ توجه داشته باشد و در زمینه استمرار این سنت حسنه نقش خوبی را ایفا کند.
آشنایی با آداب و رسوم محل تبلیغ
در بعضی شهرها و روستاها رسم و رسومی خاص وجود دارد که چه‌بسا مستند و ریشه شرعی ندارد اما با آموزه‌های شرعی و دینی هم تعارضی ندارد. چه خوب است که مبلّغ اطلاعات لازم را نسبت به این‌گونه رسومات به دست آورد و حتی‌الامکان در چارچوب مسائل شرعی با آنها همراه باشد.‌
لازم است یک مبلّغ گویش‌ها و اصطلاحات مخصوص محل تبلیغ را نیز بداند تا از به‌کار بردن بعضی از ضرب‌المثل‌ها و یا سخنان نامناسب اجتناب کند.
برخورد یکسان با مخاطبان
مبلّغ باید با تمام مردم برخورد مناسب و خوب داشته باشد، و به آنها احترام کند؛‌ چه در مجالس عمومی و چه خصوصی، و چه در کوچه و بازار و خلاصه طوری وانمود کند که روحانی نسبت به میزبان یا صاحب مجلس و تمام کسانی که با او به نحوی مرتبط هستند، برخورد خوب، یکنواخت و مناسب شأن آنها دارد، نه اینکه به نحوی باشد که با بعضی افراد، به ویژه صاحب مجلس و افراد متشخص برخورد خوب و مخلصانه داشته باشد و دیگران را آن‌چنان که باید احترام نگذارد و چه‌بسا به جای پیش‌قدم شدن در سلام، حتی به جوان‌ها و بچه‌ها و خانم‌های مسن و احترام به آنها، منتظر باشد که آنان به او سلام کنند؛ چراکه این کار ناپسند و شاید نوعی از تکبر مذموم است.
باید به نحوی عمل کند که غیر مستقیم مردم را به دین و آموزه‌های معصومین(ع) و روحانیت خوش‌بین و علاقه‌مند کند، و مصداق این فرمایش امام صادق(ع) شود که فرمودند «کُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ به غیر أَلْسِنَتِکُمْ لِیَرَوْا مِنْکُمُ الْوَرَعَ وَ الِاجْتِهَادَ وَ الصَّلَاةَ وَ الْخَیْرَ فَإِنَّ ذَلِکَ دَاعِیَةٌ؛[2] مردم را با غیر زبان‌هایتان به راه درست دعوت کنید، تا مردم پرهیزکاری و تلاش در راه حق و اقامه نماز و اهل خیر بودن را در شما ببینند. به درستی که این،‌ راه دعوت کردن به خوبی‌ها است».
برخورد مناسب با اهل گناه
اگر به مبلّغی خبر دادند که در این محل افرادی آلوده به فلان گناه هستند، یا فلان کار حرام یا شبهه‌ناک را انجام می‌دهند، یا مثلاً کار واجبی مثل نماز یا روزه را ترک می‌کنند، مبلّغ نباید با شنیدن این مطالب و بدون هیچ تحقیق یا مقدمه‌ای و بدون در نظر گرفتن تمام جوانب، آن را موضوع سخنرانی و منبر خود قرار دهد. این مطلب به معنای بی‌تفاوت بودن در برابر گناه یا گناه‌کار نیست؛ بلکه چه‌بسا گفته‌های افراد نسبت به دیگران نوعی بدگمانی باشد و چه‌بسا گفته آنها درست نباشد.
علاوه بر این، شتاب‌زدگی در این‌گونه موارد موجب پراکنده ساختن افراد و دفع آنها از اطراف یک مبلّغ می‌شود و تبلیغ معارف دین برای آنها و بر حذر داشتن‌شان از انجام گناهان به راحتی انجام نمی‌شود.
در این‌گونه مسائل باید با برنامه‌ریزی و مقدمه‌سازی‌های حساب‌شده و با اخلاق پیامبرگونه آنها را ارشاد کرد.
پرهیز از مواضع اتهام
یک مبلّغ باید در رفتار و کردار و حتی سخنرانی خود از پرداختن به موضوعاتی که شائبه اتهام را به دنبال دارد، پرهیز کند و این امر باید در طول دوره تبلیغی رعایت شود؛ حتی در محافل و مجالس خصوصی.
عدم درخواست اجرت برای امر تبلیغ
مبلّغ نباید برای تبلیغ و خواندن نماز جماعت، منبر و حتی سخنرانی درخواست اجرت کند؛ زیرا این عمل تبعات منفی دارد، به‌علاوه اعتقاد به رزاق بودن خداوند باید سرلوحه عمل و رفتار یک مبلّغ باشد؛ چنانچه خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید «وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ؛ و هر کسی که از خدا بترسد، خدا برای او راهی [برای بیرون شدن از بن‌بست] قرار خواهد داد و از جایی که گمانش را ندارد، روزیش خواهد رساند».[3]
رفتار مناسب با میزبان و خانواده او
برخی از مراکز تبلیغی فاقد منزلی برای مبلّغ هستند، و ناچاراً عده‌ای از مردم با علاقه خاصی که نسبت به میهمان و به‌ویژه میزبانی روحانیون دارند و به قصد کسب ثواب مبلّغ را در منزل خود اسکان می‌دهند، حال این مبلّغ باید کم‌ترین زحمت و تکلف را برای اهل آن خانه داشته باشد و از درخواست‌های غیر ضروری و خارج از توان میزبان پرهیز کند.
در این راستا توجه به آداب معاشرت و نیز آداب ورود و خروج به منزل و... ضروری است؛ به‌ویژه در خانه‌ای که نامحرم حضور دارد.پرهیز از چاپلوسی و تملق
از چاپلوسی و تملق به طور کلی باید اجتناب کرد؛ زیرا این امر در آموزه‌های دینی نهی شده و دراین‌باره،‌ روایات و داستان‌های فراوانی وجود دارد که از باب اختصار به نقل یک روایت اکتفا می‌کنیم:
پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «اُحْثُوا فِی وُجُوهِ الْمَدَّاحِینَ التُّرَاب؛ بر صورت مدیحه‌سرایان که از شما تعریف می‌کنند، خاک بپاشید».[4]‌
احترام گذاشتن به روحانیون و ملاهای محلی
اگر در محل تبلیغ، روحانی، روضه‌خوان یا ملای محلی حضور دارد، باید با کمال احترام با آنها برخورد کرد، هر چند از جهت علمی از آن مبلّغ پایین‌تر باشند؛ زیرا احترام به آنها آثار و برکات زیادی به دنبال دارد؛ از جمله «ترویج یکی از آموزه‌های دینی(احترام به دیگران)»، «تکریم اهل علم و فضل»، « بهره‌مندی از احترام متقابل» و... .
علاوه بر این‌گونه برخوردهای احترام‌آمیز از برخی برداشت‌های احتمالی(همچون حسادت) جلوگیری خواهد کرد.

---