میراث جهانی در قلب کویر خراسان جنوبی

باغ و عمارت اکبریه یکی از بناهای زیبا و تاریخی بیرجند است که درجنوب این شهر واقع شده وتفاوت ویژگی‌های معماری در بخش‌های مختلف این بنا نشان‌دهندهٔ ساخت بنا طی چند دوره است به نحوی که ساخت این مجموعه از اوایل دوره قاجار تا اواخر این دوره و در چند مرحله انجام شده است.

این مجموعه شامل چند عمارت است که هرعمارت شامل طبقات متعددی است که به‌وسیله دالان‌های متعدد به یکدیگر راه دارد. در بخش‌هایی از این اتاق‌ها، تزئینات گچی دیده می‌شود و بخش‌هایی از آن نیز فاقد هرگونه تزئین است.

هم‌چنین درهای موجود در این عمارت چوبی بوده که با شیشه‌های رنگی تزئین شده‌اند. وجود درختان بلندقامت کاج در دو طرف خیابان اصلی عمارت مرکزی این مجموعه، بر زیبایی و طراوت باغ و نمای آن افزوده است.

در طبقهٔ هم‌کف عمارت مرکزی، تالار زیبا با تزئینات گچی با طرح‌های اسلیمی و درب‌های چوبی وجود دارد هم‌چنین میانهٔ خانه این عمارت در قسمت ساختمان مرکزی آن قرار دارد.

بخش اداری این عمارت که جدید‌ترین قسمت آن است، در اوایل دورهٔ پهلوی احداث شده، درختان و گیاهان استفاده شده در این باغ به دو نوع کلی تزئینی و میوه‌دار تقسیم می‌‌شوند که شامل درختان کاج، بوته‌های شمشاد هم‌چنین درختان زردآلو، پسته، انار و توت است.

وجود درختان بلند قامت کاج در دو طرف خیابان و نیز خیابانهای منتهی به خیابان اصلی عمارت مرکزی بر‌ زیبایی و طراوات باغ و نمای آن افزوده است. باغ جنوبی واقع در جبهة جنوبی و کوچک‌تر از باغ شمالی است.

این باغ بوسیلة فضاهایی چون فضاهای خدماتی، عمارت مرکزی و دیواره غربی اصطبل احاطه شده است. یکی از عناصر مهم، استخر نسبتا بزرگ با طرح مربع است که بخش عمده فضای باغ را به خود اختصاص داده است. استخر در وسط دارای سکویی مربع شکل است.

از بخش مرکزی که در دوره قاجار احداث شده به‌عنوان موزهٔ باستان‌شناسی و مردم‌شناسی استفاده می‌شود. بخش ساخته شده در دورهٔ پهلوی کاربری اداری دارد و بالاخره دیگر بخش‌ها به‌عنوان سفره‌خانه و چایخانه سنتی اختصاص یافته است.

انعکاس تصویر باغ در حوض مقابل عمارت و میان باغ تایید ویژه‌ای بر حس چند بعدی فضا و بیان کننده این نکته است که باغ است که باغ نه تنها در چهارچوب اصلی بلکه در جهت زمین و آسمان نیز گسترانیده شده است.

اصول معماری باغ بازگو کننده ذوق و قریحه منحصر به فرد معمار آن است. فرم معماری آن ترکی با الهامی از معماری روسی است که تلفیق آن با معماری اسلامی، سبک معماری نوینی را نشان می‌دهد.

گفتنی است باغ ـ عمارت اکبریه به علت ویژگی‌های منحصر به فردش در نشست سی و پنجم یونسکو در سال ۲۰۱۱ میلادی به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این باغ در ۲۰ خردادماه سال ۱۳۷۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.