اعتکاف؛ تمرینی برای تقویت اراده و اجتناب از خواهشهای نفسانی
گروه اجتماعی: اعتكاف مجموعهای از بهترين عبادتها ازجمله روزه، نماز، حضور در مسجد، دعا، تهجد تلاوت قرآن است كه معتكفان در طول روزهای اعتكاف به آنها مشغولاند. كه هر كدام آنها تاثير بسزايی در رشد و تعالی روح انسان و كسب تقوی دارد. اقامت معتکف در مسجد تمرینی برای اجتناب از خواهشهای نفسانی است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، اعتکاف دارای آثار فراوانی در زندگی افراد است، آمرزش گناهان، نزدیکی به خدا، جلب محبت خدا، تحصیل بهشت الهی، تهذیب نفس، انس با معنویات، آشنایی و برقراری ارتباط دوستانه و تقویت اراده از مهمترین آثار اعتکاف هستند.
از آثار اعتکاف در زندگی فردی انسان، تقویت اراده اوست؛ کسیکه مدتی، بر خلاف عادت، از بسیاری از امور چون حرف زدن در غیر امور عبادی که بهطور طبیعی، تمایل به آنها دارد، پرهیز کند، خود به خود تمرینی برای اجتناب از بسیاری خواهشهای نفسانی دیگر را انجام داده است.
به عقیده جرمشناسان اجتماعی، بسط و گسترش مسائل معنوی، باعث کم شدن جرم و فساد در جوامع میشود و اعتکاف در این میان میتواند نقش مهمی ایفا کند؛ چراکه مشتمل بر چند عبادت است و آثار معنوی ویژهای حتی بر افراد غیرمعتکف بر جای میگذارد.
اعتكاف از ماده «عكف» میباشد كه اهل لغت برای آن معانی گوناگون ذكر كرده اند . مرحوم صاحب جواهر در تعريف لغوي اعتكاف فرمود: هو الاحتباس و منه اللبث الطويل الذي هو احد افراد لزوم الشيء النفس عليه» پس اعتكاف در لغت بهمعنای حبس كردن است و از همين معنی درنگ و توقف طولانی است .
مرحوم علامه طباطبايی هم معكوف و اعتكاف را بهمعنای ملازمت در مكان معنی كرده است.
با نگاهی به آیات قرآن کریم که ارزشمندترین و متقنترین صُحُف تاریخ بشریت میباشد درمییابیم که اعتکاف در بین پیامبران و ادیان الهی جایگاه ویژهای داشته است. در مجموع چند بار مادهی «عکف» در قرآن مجید آمده است که نشان از اهمیت این سنت حسنه دارد.
خداوند متعال در آیههای 9 تا 11 سوره مبارکه مؤمنون میفرماید: «وَالَّذِینَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ یُحَافِظُونَ ﴿۹﴾ أُوْلَئِکَ هُمُ الْوَارِثُونَ ﴿۱۰﴾ الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ ﴿۱۱﴾؛ و آنان که بر نمازهایشان مواظبت مىنمایند (۹) آنانند که خود وارثانند (۱۰) همانان که بهشت را به ارث مىبرند و در آنجا جاودان مىمانند (۱۱)»، بیشک اگر معتکف، بتواند در ایام اعتکاف، آنطور که باید و شاید رفتار و رضایت حق تعالی را جلب کند، به درجاتی که برای مؤمنان، در نظر گرفته شده، خواهد رسید.
خداوند متعال در آیه 138 سوره اعراف در این رابطه میفرمایند: «وَجَاوَزْنَا بِبَنِی إِسْرَائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْاْ عَلَى قَوْمٍ یَعْکُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَّهُمْ قَالُواْ یَا مُوسَى اجْعَل لَّنَا إِلَهًا کَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ؛ و فرزندان اسرائیل را از دریا گذراندیم تا به قومى رسیدند که بر [پرستش] بتهاى خویش همت میگماشتند گفتند اى موسى! همانگونه که براى آنان خدایانى است براى ما [نیز] خدایى قرار ده گفت راستى شما نادانى میکنید».
در آیه 91 سوره طاها نیز در این رابطه آمده است: «قَالُوا لَن نَّبْرَحَ عَلَیْهِ عَاکِفِینَ حَتَّى یَرْجِعَ إِلَیْنَا مُوسَى؛ گفتند ما هرگز از پرستش آن دست بر نخواهیم داشت تا موسى به سوى ما بازگردد» و نیز در آیه 97 این سوره آمده است: «قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیَاةِ أَن تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَکَ مَوْعِدًا لَّنْ تُخْلَفَهُ وَانظُرْ إِلَى إِلَهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عَاکِفًا لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفًا؛ گفت پس برو که بهره تو در زندگى این باشد که [به هر که نزدیک تو آمد] بگویى [به من] دست مزنید و تو را موعدى خواهد بود که هرگز از آن تخلف نخواهى کرد و [اینک] به آن خدایى که پیوسته ملازمش بودى بنگر آن را قطعاً میسوزانیم و خاکسترش میکنیم [و] در دریا فرو میپاشیم».
در سوره انبیاء آیه 52 نیز خداوند متعال فرموده است: «إِذْ قَالَ لِأَبِیهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِیلُ الَّتِی أَنتُمْ لَهَا عَاکِفُونَ؛ آنگاه که به پدر خود و قومش گفت این مجسمههایى که شما ملازم آنها شدهاید چیستند».
در سوره شعرا آیه 71 نیز در رابطه با اعتکاف آمده است: «قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاکِفِینَ؛ گفتند بتانى را مىپرستیم و همواره ملازم آنهاییم« همچنین در آیه 25 سوره حج آمده است: «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَیَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِی جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاء الْعَاکِفُ فِیهِ وَالْبَادِ وَمَن یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ؛ بىگمان کسانى که کافر شدند و از راه خدا و مسجدالحرام که آن را براى مردم اعم از مقیم در آنجا و بادیهنشین یکسان قرار دادهایم جلو گیرى مىکنند و [نیز] هر که بخواهد در آنجا به ستم [از حق] منحرف شود او را از عذابى دردناک میچشانیم».
همچنین، در سوره بقره آیههای 125و 187 نیز به موضوع اعتکاف اشاره شده و آمده است: «وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبْرَاهِیمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ أَن طَهِّرَا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْعَاکِفِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ؛ و چون خانه [کعبه] را براى مردم محل اجتماع و [جاى] امنى قرار دادیم [و فرمودیم] در مقام ابراهیم نمازگاهى براى خود اختیار کنید و به ابراهیم و اسماعیل فرمان دادیم که خانه مرا براى طوافکنندگان و معتکفان و رکوع و سجودکنندگان پاکیزه کنید».
یكي از ويژگیهاي اعتكاف كه نشانگر اهميت و فضيلت آن است اين است كه :اعتكاف همچون نماز نيست كه در هر كجا بشود اقامه كرد و مثل روزه نيست كه در هر كجا بشود انجام داد بلكه بايد در مسجد خانه خدا نه هر مسجد بلكه مسجد جامع و مطرح شهر و منطقه و در مسجد الحرام و مسجد النبي بايد اقامه شود.
اعتكاف از آنجاكه عملی است كه مطابقت با هدف كلی نظام آفرينش دارد لذا مثل ساير عبادت از اهميت بسزايی بر خوردار است، منتهی نكته قابل توجه آن است كه اعتكاف تنها يك عبادت نيست بلكه مجموعهای از بهترين عبادت است، روزه، نماز، حضور در مسجد، دعا، تهجد تلاوت قرآن و... از جمله كارهايی است كه معتكفان در طول روزهای اعتكاف به آنها مشغولاند. كه هر كدام آنها تاثير بسزايی در رشد و تعالی روح انسان و كسب تقوی دارد.
از چيزهایی كه بر معتكف حرام میشود استعمال بوي خوش است كه امام باقر(ع) فرمود: «معتكف عطر را نمیبويد و از بوي خوش بهره نمیجويد .از مواردي كه در حال اعتكاف ممنوع شده است بحث و جدال بيهوده است كه ا مام باقر(ع) جدال را يكي از محرمات اعتكاف ذكر نموده است.از دیگر مواردي كه در حال اعتكاف حرام است خريد و فروش است كه معتكف بايد در اين مدت خود را از دنيا و متعلقات آن فارغ نمايد كه امام سجاد(ع) دراين باره فرمود: «فرد معتكف نه میفروشد و نه میخرد»
عتكاف يك عمل تربيتی، معنوی و عرفانی است كه هر چه آداب آن رعايت شود آثار بيشتري در پی خواهد داشت .از آداب آن میتوان به مواردی از جمله اخلاص، مداومت بر ذكر و نماز و تلاوت قرآن، پرهيز از امور دنيوی، ترک گناه، رعایت حرمت مسجد، رعایت حال معتکفان اشاره کرد.
از آثار اعتکاف در زندگی فردی انسان، تقویت اراده اوست؛ کسیکه مدتی، بر خلاف عادت، از بسیاری از امور چون حرف زدن در غیر امور عبادی که بهطور طبیعی، تمایل به آنها دارد، پرهیز کند، خود به خود تمرینی برای اجتناب از بسیاری خواهشهای نفسانی دیگر را انجام داده است.
به عقیده جرمشناسان اجتماعی، بسط و گسترش مسائل معنوی، باعث کم شدن جرم و فساد در جوامع میشود و اعتکاف در این میان میتواند نقش مهمی ایفا کند؛ چراکه مشتمل بر چند عبادت است و آثار معنوی ویژهای حتی بر افراد غیرمعتکف بر جای میگذارد.
اعتكاف از ماده «عكف» میباشد كه اهل لغت برای آن معانی گوناگون ذكر كرده اند . مرحوم صاحب جواهر در تعريف لغوي اعتكاف فرمود: هو الاحتباس و منه اللبث الطويل الذي هو احد افراد لزوم الشيء النفس عليه» پس اعتكاف در لغت بهمعنای حبس كردن است و از همين معنی درنگ و توقف طولانی است .
مرحوم علامه طباطبايی هم معكوف و اعتكاف را بهمعنای ملازمت در مكان معنی كرده است.
با نگاهی به آیات قرآن کریم که ارزشمندترین و متقنترین صُحُف تاریخ بشریت میباشد درمییابیم که اعتکاف در بین پیامبران و ادیان الهی جایگاه ویژهای داشته است. در مجموع چند بار مادهی «عکف» در قرآن مجید آمده است که نشان از اهمیت این سنت حسنه دارد.
خداوند متعال در آیههای 9 تا 11 سوره مبارکه مؤمنون میفرماید: «وَالَّذِینَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ یُحَافِظُونَ ﴿۹﴾ أُوْلَئِکَ هُمُ الْوَارِثُونَ ﴿۱۰﴾ الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ ﴿۱۱﴾؛ و آنان که بر نمازهایشان مواظبت مىنمایند (۹) آنانند که خود وارثانند (۱۰) همانان که بهشت را به ارث مىبرند و در آنجا جاودان مىمانند (۱۱)»، بیشک اگر معتکف، بتواند در ایام اعتکاف، آنطور که باید و شاید رفتار و رضایت حق تعالی را جلب کند، به درجاتی که برای مؤمنان، در نظر گرفته شده، خواهد رسید.
خداوند متعال در آیه 138 سوره اعراف در این رابطه میفرمایند: «وَجَاوَزْنَا بِبَنِی إِسْرَائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْاْ عَلَى قَوْمٍ یَعْکُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَّهُمْ قَالُواْ یَا مُوسَى اجْعَل لَّنَا إِلَهًا کَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ؛ و فرزندان اسرائیل را از دریا گذراندیم تا به قومى رسیدند که بر [پرستش] بتهاى خویش همت میگماشتند گفتند اى موسى! همانگونه که براى آنان خدایانى است براى ما [نیز] خدایى قرار ده گفت راستى شما نادانى میکنید».
در آیه 91 سوره طاها نیز در این رابطه آمده است: «قَالُوا لَن نَّبْرَحَ عَلَیْهِ عَاکِفِینَ حَتَّى یَرْجِعَ إِلَیْنَا مُوسَى؛ گفتند ما هرگز از پرستش آن دست بر نخواهیم داشت تا موسى به سوى ما بازگردد» و نیز در آیه 97 این سوره آمده است: «قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیَاةِ أَن تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَکَ مَوْعِدًا لَّنْ تُخْلَفَهُ وَانظُرْ إِلَى إِلَهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عَاکِفًا لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفًا؛ گفت پس برو که بهره تو در زندگى این باشد که [به هر که نزدیک تو آمد] بگویى [به من] دست مزنید و تو را موعدى خواهد بود که هرگز از آن تخلف نخواهى کرد و [اینک] به آن خدایى که پیوسته ملازمش بودى بنگر آن را قطعاً میسوزانیم و خاکسترش میکنیم [و] در دریا فرو میپاشیم».
در سوره انبیاء آیه 52 نیز خداوند متعال فرموده است: «إِذْ قَالَ لِأَبِیهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِیلُ الَّتِی أَنتُمْ لَهَا عَاکِفُونَ؛ آنگاه که به پدر خود و قومش گفت این مجسمههایى که شما ملازم آنها شدهاید چیستند».
در سوره شعرا آیه 71 نیز در رابطه با اعتکاف آمده است: «قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاکِفِینَ؛ گفتند بتانى را مىپرستیم و همواره ملازم آنهاییم« همچنین در آیه 25 سوره حج آمده است: «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَیَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِی جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاء الْعَاکِفُ فِیهِ وَالْبَادِ وَمَن یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ؛ بىگمان کسانى که کافر شدند و از راه خدا و مسجدالحرام که آن را براى مردم اعم از مقیم در آنجا و بادیهنشین یکسان قرار دادهایم جلو گیرى مىکنند و [نیز] هر که بخواهد در آنجا به ستم [از حق] منحرف شود او را از عذابى دردناک میچشانیم».
همچنین، در سوره بقره آیههای 125و 187 نیز به موضوع اعتکاف اشاره شده و آمده است: «وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبْرَاهِیمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ أَن طَهِّرَا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْعَاکِفِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ؛ و چون خانه [کعبه] را براى مردم محل اجتماع و [جاى] امنى قرار دادیم [و فرمودیم] در مقام ابراهیم نمازگاهى براى خود اختیار کنید و به ابراهیم و اسماعیل فرمان دادیم که خانه مرا براى طوافکنندگان و معتکفان و رکوع و سجودکنندگان پاکیزه کنید».
یكي از ويژگیهاي اعتكاف كه نشانگر اهميت و فضيلت آن است اين است كه :اعتكاف همچون نماز نيست كه در هر كجا بشود اقامه كرد و مثل روزه نيست كه در هر كجا بشود انجام داد بلكه بايد در مسجد خانه خدا نه هر مسجد بلكه مسجد جامع و مطرح شهر و منطقه و در مسجد الحرام و مسجد النبي بايد اقامه شود.
اعتكاف از آنجاكه عملی است كه مطابقت با هدف كلی نظام آفرينش دارد لذا مثل ساير عبادت از اهميت بسزايی بر خوردار است، منتهی نكته قابل توجه آن است كه اعتكاف تنها يك عبادت نيست بلكه مجموعهای از بهترين عبادت است، روزه، نماز، حضور در مسجد، دعا، تهجد تلاوت قرآن و... از جمله كارهايی است كه معتكفان در طول روزهای اعتكاف به آنها مشغولاند. كه هر كدام آنها تاثير بسزايی در رشد و تعالی روح انسان و كسب تقوی دارد.
از چيزهایی كه بر معتكف حرام میشود استعمال بوي خوش است كه امام باقر(ع) فرمود: «معتكف عطر را نمیبويد و از بوي خوش بهره نمیجويد .از مواردي كه در حال اعتكاف ممنوع شده است بحث و جدال بيهوده است كه ا مام باقر(ع) جدال را يكي از محرمات اعتكاف ذكر نموده است.از دیگر مواردي كه در حال اعتكاف حرام است خريد و فروش است كه معتكف بايد در اين مدت خود را از دنيا و متعلقات آن فارغ نمايد كه امام سجاد(ع) دراين باره فرمود: «فرد معتكف نه میفروشد و نه میخرد»
عتكاف يك عمل تربيتی، معنوی و عرفانی است كه هر چه آداب آن رعايت شود آثار بيشتري در پی خواهد داشت .از آداب آن میتوان به مواردی از جمله اخلاص، مداومت بر ذكر و نماز و تلاوت قرآن، پرهيز از امور دنيوی، ترک گناه، رعایت حرمت مسجد، رعایت حال معتکفان اشاره کرد.
