تغذیه و سلامت ازدیدگاه اسلام

 این کشفیات، گرچه ارزشمند است، اما به نظرمی‌رسد تنها شامل گوشه ای ازاشارات قرآنی است. به نظر می‌رسد زمینه‌های ناشناخته زیادی از اشارات قرآنی مرتبط با سلامت انسان برای تحقیق وجود دارد.

 مهم‌ترین و اساسی‌ترین آرزوی هر انسانی این است که سالم و راحت زندگی کند و از گزند بیماری‌ها در امان باشد همان گونه که تغذیه ی صحیح می‌تواند او را از گزند بیماری ها مصون نگه دارد تغذیه نامناسب هم می‌تواند موجب ابتلای انسان به بسیاری از اختلالات ناگوار و مهلک باشد.

 خداوند در قرآن کریم در سوره ی عبس آیه‌ی 24می فرماید:

 «فَلْیَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَى طَعَامِه؛ پس انسان بايد به خوراك خود بنگرد»

 بررسی هرم غذایی سالم:

 الف) هرم غذایی چیست؟

 هرم غذایی، گروه‌های غذایی و موادی را که در هر گروه جای می‌گیرد را معرفی می‌کند.

 قرار گرفتن مواد غذایی در بالای هرم غذایی که کمترین حجم را در هرم اشغال می کند به این معنی است که افراد بزرگسال باید از این دسته از مواد غذایی کمتر مصرف کنند(مانند قند و چربی)

 هرچه از بالای هرم غذایی به طرف پایین حرکت می‌کنیم حجمی که گروه های غذایی به خوداختصاص می‌دهند بیشتر می‌شود به این معنی که مقدار مصرف روزانه ی این دسته از مواد غذایی باید بیشتر باشد.

 شناسایی گروه های غذایی به عنوان راهنمایی برای تغذیه ی همه ی گروه های سنی در جامعه ضروری است و پایه و اساس برنامه‌ریزی غذایی همه افراد است که البته در گروه‌های سنی مختلف قابل انطباق با شرایط ویژه ی آن گروه می‌باشد.

 ۱- گروه نان و غلات:

 امام صادق (علیه السلام)فرموده است: تن آدمی برنان استوار شده است.

 پیامبراکرم(صلی اله):خدایا به نان ما برکت بده و میان ما و آن جدایی مینداز که اگر نان نبود، نه می توانستیم روزه بگیریم و نه نماز بخوانیم و نه دیگر واجبات پروردگار خویش را انجام بدهیم.

 پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله وسلم) درجای دیگر فرموده اند: به نان اهمیت فراوان دهید و با احترام نسبت به آن رفتار کنید چرا که خداوند اهمیت و احترام برای آن قائل شده است و تمام فعالیت آسمان ها و زمین را برای تولید آن هماهنگ کرده است.

 ۲-گروه حبوبات:

 الف) نخود :

 .4 امام صادق(علیه السلام) وقد ذکرعنده الحمص فقال: هو جید لوجعّ الظّهر

 هنگامی که نزد امام صادق(علیه السلام)، از نخود نام بردند؛ ایشان فرمودند: برای دردکمر سودمند است.

 عربها به نخود «حمص» یا «هوجید» گفته اند. در فارسی به بوداده‌ی نخود، نخودچی و به دانه نارس نخود نخود سبز می گویند و لپه سبز نخود و برگ‌های آن، علوفه برای حیوانات است . دانه های نارس آن برای پاکسازی کبد و سپرز و کلیه مفید است. ضدعفونی کننده ی پوستی و جهت چرک های پوستی وجوش های پوستی و از بین رفتن آن ها مفید است. ضماد آن ، ورم را نرم می کند و برای فروبردن ورم بنا گوش مفید است.5

 ب)عدس:

 نام عدس یک باردر قرآن آمده است و از گیاهان مفید برای بشراست. عدس تشنگی را زایل می کند و معده را قوت می‌دهد وصفرارا فرو می‌نشاند و معده را پاک می‌کند. ۷۰درد را دواست و هیجان خون و حرارت را برطرف می‌کند.

 در روایتی وار د شده است که مردی از قساوت دل به پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم ) شکایت کرد،رسول خدا دستور خوردن عدس را به او فرمود.

از حضرت علی (علیه السلام)نقل شد که فرمود: خوردن عدس، قلب را نازک، رقیق و آمدن اشک را سرعت می بخشد.

 کارشناسان عدس رابا گوشت برابر می دانند و آن را تقویت کننده ی معده و حافظه دانسته ،جوشانده آن را ضدعفونی کننده بر شمرده اند و معتقدند که عد س پخته با سرکه ،مقوی معده بوده و آب آن سینه را نرم و سرفه را از بین می برد وبرای دردکمر عدس نافع است.

 ٣-سبزیجات:

 در آیه ای از قرآن کریم آمده است : (و زمین را شکافتیم ودرآن دانه ها ،انگور،سبزی های خوردنی ،زیتون،خرما،باغ های درخت و میوه و علف رویانیدیم ،تا شما و چهارپایانتان از آن ها بهره مند شوید).

 امام صادق (علیه السلام) : هرچیزی رازینتی است و زینت سفره سبزی است.

 ۴-میوه ها :

 خداوند در قرآن کریم می فرماید : و اوست خدایی که باغ هایی نیازمند به داربست و بی نیاز به داربست را آفرید و درخت خرما و کشتزارهایی با طعمهای گوناگون و زیتون و انار و همانند و در عین حال ناهمانند آفرید تا وقتی ثمره آوردند از آن ها بخورید و در روز درو،حق آن ها را بپردازید و اسراف نکنیدکه خدا اسراف کاران رادوست ندارد.

 امام صادق ( علیه السلام ) : مرد باید از هر میوه ای ( میوه متداول ) برای خانواده اش تهیه نماید.

 آداب خوردن میوه‌ها:

 1-شستن میوه ها .2-بردن نام خدا به هنگام خوردن. 3-دعا کردن به هنگام دیدن میوه نوبر. 4-پرهیز از خوردن چند میوه با هم. 5-خوردن میوه در آغاز فصل رسیدن میوه.

 الف)انگور(عنب):

 انگور به صورت جمع و مفرد ( عنب و اعناب ) بیش از 10 بار در قرآن کریم آمده است، برای تأمل درپدید آمدن و رسیدن.

 مشرکان به پیامبر می گفتند: اگر تو پیا مبرخدا هستی چرا باغ انگور نداری!

 درجای دیگر قرآن از ضرب المثلی یاد می کند که شخصی باغ انگوری پر محصول داشت و با غرور فراوان می‌پنداشت هیچگاه باغش نابود نخواهد شد و سرانجامش چنان شد که دست حسرت بر دست می‌سایید.

 از نظر دانشمندان،انگور علاوه بر این که از نظر خواص ،یک غذای کامل محسوب می شود و مواد غذایی آن نزدیک به شیر مادراست دو برابر گوشت در بدن ایجاد حرارت می کند. انگور دارای خاصیت ضد سم و مفید برای تصفیه خون ، دفع رماتیسم ، نقرس و عامل مبارزه با افزایش اوره خون است.

 انگوراعصاب را تقویت کرده و تولید نشاط کرده و به خاطرداشتن انواع ویتامین ها به انسان نیروو توان می بخشد.

 ب)خرما(رطب):

 کلمه ی نخل و نخیل در ۲۰ آیه از قرآن کریم آمده است.در ۸ آیه نخل به تنهایی ذکر شده و در ۱۲ آیه دیگر در جمع میوه هایی مانند زیتون ، انار ، انگور ذکر شده است.افزون بر کلمه ی نخل نام نوعی درخت خرما به نام ( لینه ) در سوره حشر آمده است.

 قرآن کریم آدمیان را به اندیشه در خوشه های به هم پیچیده خرما و گوناگونی انواع آن فرا خوانده است.

 قرآن کریم باغ های سرسبز خرما را از آیات الهی ذکر می کند.

 امام باقر (علیه السلام) : زن ها در هیچ چیز مثل خرما شفا نمی یابند .چون خدا به حضرت مریم در موقع زایمان خرما داد.

 ج)زیتون:

 ۶واژه ی زیتون مرتبه در قرآن کریم آمده است. یکبارغیرمستقیم اشاره به درختی شده که روغن می دهد و در کوه سینا می روید.

 نام زیتون به تنهایی فقط دوبار آمده است .در حالی که پنج بار همراه با دیگر میوه ها یعنی خرما ، انار ، انگور ، انجیر از آن یاد شده است.

 د)انار:

 قرآن مجید در ٣ جا از رمان نام برده است که درباره ی این میوه توصیه ی مهمی شده است و چون ثمر آوردند از آن ها بخورید و در روز درو حق آن را بپردازید. معنی این دستور آن است که خداوند انحصار یا مالکیت فردی محصولات کشاورزی را نمی پسندد.

 ابوعلی سینا می نویسد: انار میوه ای است ضد انگل و ضد اسهال ومقوی قلب، جمع کننده ی پوست و برای درمان زخم های دهان و خونریزی لثه و بو اسیری خونی و زخم معده استفاده می شود .

 ز) کدو (یقطین ) :

 پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم ): علیکم بالدباء مانه یذکی العقل و یرید فی الدماغ.

 کدو بخورید چرا که عقل را تیز و کارایی مغز را زیاد می کند.

 و)سیب:

 ابی بصیر می گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: موقعی که خواستی سیب را بخوری قبلاً آن را استشمام کن سپس بخور. زیرا این کار هر ناراحتی را که بر روحت عارض شده آرام می کند.

 حضرت علی (علیهم السلام):د ر روایاتی خواص سیب را این گونه بیان می فرمایند: خوردن سیب سبب پاکیزگی و رطوبت معده می شود.

 سیب را مصرف کن زیرا حرارت بدن را کاهش می دهد مزاح را خنک می کند.

 امام صادق (علیه السلام): اگر مردم خواص سیب را بدانند بیماران خود را جز با آن معالجه نمی کنند. برای دفع سموم، دارویی سودمندتر از سیب پخته شده سراغ نداریم. به تب داران سیب بدهید چیزی بهتر از آن نیست.

 ه) به :

 امام باقر(علیه السلام): میوه ی به غبار اندوه را از خاطر محو می کند. همان طور که انگشتان شما قطرات عرق را از پیشانی تان می برد.

 حضرت علی (علیه السلام): در روایاتی می فرمایند خوردن به موجب تقویت قلب، شستشو دهنده ی معده، پاکیزه شدن دل و از بین رفتن ترس و وحشت می شود.

 خوردن به ،نیروی انسان را زیاد می کند و ضعف و سستی بدن را برطرف می کند.

 ی) خربزه:

 پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم ): ما مِن اِمْرَاَةٍ حامِلَةٍ اَكَلَتِ الْبِطِّيخَ اِلاّ يَكونُ مَولودُها حَسَنَ الْوَجْهِ وَ الْخُلُقِ ؛.

 هیچ زن بارداری نیست که خربزه بخورد ، مگر این که فرزندش زیبا و خوش اخلاق می گردد.

 پیامبر(ص) فرمود: خربزه بخورید چرا که ۱۰خاصیت دارد.

 میوه های بسیاری در قرآن کریم و احادیث ذکر شده اند ، اما به دلیل طولانی شدن بحث، از بیان آن ها امتناع می شود.

 از جمله ی این موارد به : حنا/ کرفس/ پیاز و سیر اشاره می شود.

 – رابطه ی تغذیه و اخلاق انسان:

 الف)آداب غذا خوردن و تغذیه :

 حضرت علی (علیه السلام) می فرماید: هرکس در دل خود درخت علاقه به انواع غذاها را بکارد میوه، انواع بیماری ها را از آن می چیند.

 در روایتی دیگر ازامیر مؤمنان حضرت علی (علیه السلام) آمده است: زندگی را برای خوردن مخواه. بلکه خوردن را برای زندگی بخواه.

 بسیاری از مردم، سلامت، شادابی و زندگی خود را فدای شکم می کنند از این رو توجه به این که چگونه و چه مقدار بخورند ندارند و گرفتار انواع بیماری ها می شوند.

 طبق محتوای احادیث در موقع غذا خوردن بایستی:

 لقمه را کوچک برداریم.

 غذا را کامل بجویم.

 موقع خوردن به صورت دیگران نگاه نکنیم.

 غذای خیلی داغ نخوریم.

 در غذانباید فوت کرد بلکه بگذاریم سرد شود.

 با چاقو نان را تکه نکنیم.

 سر سفره دست خود را جلو دیگران دراز نکنیم.

 پس از خوردن غذا مسواک بزنیم.

 خوردن غذا را با نام خدا شروع و پس از آن خدا را شکر کنیم.

 سعی شود همه ی اعضای خانواده با هم غذا بخورند.

 در هنگام غذا خوردن راه نرویم ،مگر آن که مجبور باشیم.

 وقتی با دیگران غذا می خوریم به صورت آن ها نگاه نکنیم.

 از میهمانی دادن استقبال کنیم و درحد امکان دعوت به مهمانی را بپذیریم.

 در اعیاد مذهبی و روز جمعه اعضای خانواده را با خوراکی متنوع شاد کنیم.

 در تهیه غذا به میل اعضای خانواده بیشتر اهمیت دهیم تا میل خودمان.

 چه اندازه بخوریم؟

 رعایت اعتدال:

 در هنگام غذا خوردن بایداعتدال را رعایت کرد.

 خداوند در قرآ‌ن کریم می ‌فرماید:

 از نعمت‌ های خدا بخورید و بیاشامید و اسراف مکنید که خداوند مسرفین را دوست ندارد.27

 امام موسی کاظم (علیهم السلام) می فرمایند: اگر مردم در طعام خوردن میانه‌ رو باشند، همیشه بدنشان سالم می ‌ماند.

 پرخوری مکروه است و چه بسا زیاده ‌روی در خوردن‌، حرام باشد آ‌ن گاه که موجب ضرر به بدن است.

 حضرت علی (علیهم السلام): ضمن سفارش به فرزندش امام حسن(علیهم السلام) می ‌فر‌ماید:

 بر سر سفره غذا منشین، مگر در حالی که گرسنه باشی و دست از طعام بر مدار، مگر وقتی که هنوز میل به خوردن داری و هرکس خوراکش بسیار شود، تندرستی اش کاهش می یابد و مخارجش زیاد می شود.

 چگونه بخوریم؟

 ۱-دو وعده غذا خوردن در شبانه روز:

 برای تداوم در سلامت و شادابی، به انسان د و و عده غذا در صبح و شام توصیه شده است . اهل بهشت نیز در دارالسلام جاوید هستند ودر همین دو وعده غذا می خورند ((وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا)) در بهشت هر صبح و شام روزی آنان آماده است.28

 پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم): شام را ترک نکنید،هرچند خوردن دانه ی خرمای خشکیده ای باشد. من بر امتم بیم دارم که با ترک شام خوردن ،پیری و شکستگی به سراغشان آید چرا که خوردن شام مایه ی نیرومندی پیر و جوان است.

 ۲-غذا خوردن را با میوه آغاز کنید:

 خداوند در قرآن می فرماید:

 خوردن میوه را بر گوشت مقدم بدارید وما بر بهشتیان از هر نوع میوه و گوشت که مایل باشند ، بیفزاییم.

 خوردن میوه قبل از خوردن وعده های غذایی فوایدی دارد. میوه ،حاوی مواد قندی ساده و منبع انرژی مناسبی برای تمام سلول های بدن است که به سرعت جذب شده و موجب برطرف شدن عوارض گرسنگی و عدم نیاز به مواد قندی دیگر می شود: از جمله سلول هایی که به سرعت از این مواد قندی میوه استفاده می کنند. سلول های دیواره ی معده و پرزهای روده هاست که پس از دریافت آن آمادگی دارند تا وظیفه ی خود راکه جذب سایر مواد غذایی مفیداست ، به نحو احسن انجام دهند.

آداب سفره:

 آدابی که پیشوایان برای حضور در سر سفره غذا توصیه کرده اند، عبارتنداز:

 بودن سبزیجات سر سفره / شستن دست ها / نشستن بر سر سفره با فروتنی / گرامی داشتن نان / سهیم کردن ناظر (اعم از انسان و حیوان) در غذا و آخرین ادب، صدقه دادن از آن غذا یا همانند آن.29

 رابطه تغذیه و اخلاق در روایات اسلامی:

 اگرچه به رابطه ی تغذیه و اخلاق در قرآن کمتر تصریح شده و تنها اشاراتی به چشم می خورد،ولی این معنی در روایات اسلامی دامنه ی گسترده ای دارد که نمونه هایی از آن در ذیل آمده است.

 در یک سری از روایات به رابطه ی تغذیه با سوء اخلاق اشاره شده است، از جمله:

 1- یکی از شرایط استجابت دعا، پرهیز از غذای حرام است. از جمله در حدیثی آمده است که شخصی نزد پیامبر (صلی الله و علیه و آله وسلم) آمد و عرض کرد: «احب ان یستجاب دعائی» دوست دارم دعای من استجاب شود!

 پیامبر (ص) فرمود: غذای خود را پاک کن و از غذای حرام پرهیزنما.

 2-در بعضی از احادیث رابطه ی میان غذای اضافی و سنگدلی و قساوت و عدم پذیرش موعظه دیده می شود از جمله از غذاهای اضافی بپرهیزید که قلب را پر قساوت می کند و از اطاعت حق تنبل می سازد و گوش را از شنیدن موعظه، کر می نماید.

 در واقع، رابطه نزدیکی میان تغذیه و روحیات و اخلاقیات وجود دارد. هرگز نمی‌گوییم که غذاها علت تام برای اخلاق خوب و بد است. بلکه همین اندازه می دانیم که یکی از عوامل زمینه ساز پاکی و اخلاق،تغذیه است. هم از نظر نوع غذاها ،هم از نظر حلال و حرام بودن آن‌ها.

نویسنده: مریم احمدزاده