اصول قضاوت از منظر امام علی(ع)

اما سؤالی که این جا مطرح است این نکته می‌باشد که قضاوت و حکم دادن بین مردم باید بر اساس چه اصولی باشد که رسیدن به قله پر افتخار عدالت را سهل تر کند. به مناسبت هفته قوه قضائیه و نزدیک شدن به ایام سوگواری حضرت علی(ع) پاسخ به این سؤال را از منظر امیرالمؤمنان بیان می‌کنیم.

شرایط انتخاب قاضی

گام اول برای دادرسی منصفانه یک قاضی عادل و منصف است از این رو امام علی(ع) در نامه به مالک اشتر در سخنانی شرایط قاضی را اینگونه تبیین می‌کند و می‌فرماید:(برای قضاوت میان مردم کسی را انتخاب کن که او را از همه برتر می‌دانی، کسی که موجب دشواری کارها نشود و رفتار دشمنان او را به لجاجت نکشاند و بر اشتباه خود پای نفشار، و آن گاه که حق را شناخت در بازگشت به آن بخل نورزد و نفس او به هیچ طمعی نگاه نکند و تا همه حقیقت کشف نشود به اندک فهمی اکتفا نکند.

کسی که درنگش در شبهات از همه بیشتر و بیش از همه اهل حجت ودلیل باشد و از مراجعه طرفین دعوا کمتر به ستوه آید و در کشف حقیقت امور از همه بردبارتر و بر روشن شدن حکم از همه قاطع ترباشد. کسی که ستایش او را سست نکند و ترغیب و تشویق، او را به جانبی گرایش ندهد.)

در این سخنان حضرت علی(ع) ویژگی‌هایی چون عدالت و تقوا، دانش و آگاهی او نسبت به احکام و علوم مرتبط با قضاوت، نیرومندی و استواری شخصیت، حق جویی و واقع نگری به گونه‌ای که پس از کشف خطای خود بر آن اصرار نورزد، بی نیازی و پایداری در برابر فریب مال و جاه و شهرت، دقت و توقف در شبهات، سعه صدر در برابر مردم و مراجعه کنندگان و خوشنامی و اصالت در میان مردم را به عنوان ویژگی های یک قاضی بر می‌شمرد.

ضرورت تأمین نیازهای اقتصادی قاضی

البته از این نکته نباید غافل شد که یک قاضی هر چند اهل ایمان و دیانت بالاخره نیازهای مادی و اقتصادی دارد که باید تأمین شود. قاضی اگر ذهنش مشغول گرفتاری های اقتصادی باشد آرامش لازم برای قضاوت را ندارد.

از این رو امام علی(ع) در ادامه عهدنامه مالک اشتر می فرماید:(حقوق قاضی را افزون کن و آنقدر به او ببخش که فقر او را برطرف و نیاز او به مردم را کم کند. منزلت او را نزد خود چنان کن که هیچ کس از خواص تو در آن طمع نورزد تا بدین وسیله قاضی از توطئه آنان نزد تو در امان باشد و او را نزدیک خود بنشان و قضاوت او را امضا و حکمش را اجرا کن و پشتیبان او باش)

اما اصول دادرسی و قضاوت حضرت علی(ع) تنها به این موارد محدود نیست بلکه حضرت به حقوق متهم نیز توجه خاص و ویژه‌ای داشتند که نگاهی به این موارد نیز در شناخت دادرسی و قضاوت علی‌گونه مؤثر خواهد بود.

حق دفاع و وکیل گرفتن برای متهم

امام علی(ع) در تمام قضاوت های خود، دفاع متهمان را می‌شنید و به آنان حق دفاع می داد حتی به شریح قاضی فرمان داد که برای حفظ حق مدعی علیه حتی با وجود بینه با برگرداندن قسم به مدعی قضاوت را مؤکد کند.

همچنین به شریح فرمان داد کسی را که مدعی است شهودی دارد که غایب هستند یا دلیلی دارد که در آینده می تواند ارائه کند، مهلت دهد، به او فرمود: برای کسی که مدعی است شهود غایبی دارد، مهلتی تعیین کن، اگر آنان را حاضر کرد، حق او را بگیر، و اگر آنان را حاضر نکرد، علیه اوحکم خواهد شد. در روایت دیگری فرمود: هر کس وکیلی را تعیین کرد، حکم به وکیل او تعلق می گیرد، و وکالت بدون حضور خصم، جایز است.

تشویق به داوری و صلح قبل از قضاوت

داوری و مصالحه قبل از قضاوت را امام(ع) درموارد متعددی به عنوان اصلی از اصول قضایی، مورد تاکید قرار دادند، چنان‌که به شریح فرمود: آگاه باش که صلح میان مسلمانان جایز است مگر صلحی که حلالی را حرام یا حرامی را حلال کند.

همچنین پس از نقل یکی از قضاوت‌های پیامبر (ص) فرمود:پیامبر طرفین را به صلح دعوت می‌کرد و آن قدر ادامه می‌داد تا صلح می کردند.این اصل بر آنچه امروزه به عنوان داوری و قضاوت اختیاری و احیای دادگاههای صلح مورد اهتمام است، تاکید می‌کند چیزی که امروزه دستگاه قضایی ما در ایران اسلامی درصدد احیای آن است.

برابری همه در حکم و اجرای عدالت

برابری همگانی نیز اصلی دیگر از اصول قضاوت عادلانه است. امام علی(ع) در عینیت بخشیدن به این اصل در مورد خود و دیگران، ممتاز است. در تاریخ کامل ابن اثیر نقل شده است علی(ع) زره خود را نزد شخصی نصرانی دید، او را نزد شریح برد و در کنار او نشست. سپس فرمود: این زره من است.

نصرانی گفت: این زره از آن من است، ولی امیرالمؤمنین را هم تکذیب نکرد. شریح به علی(ع) گفت: آیا شاهدی داری؟ امام خندید و گفت: نه.نصرانی زره را گرفت و چند قدمی دور شد، سپس برگشت و گفت: شهادت می‌دهم که این شیوه قضاوت پیامبران است،

امیرالمؤمنین مرا نزد قاضی خود آورد و قاضی او علیه او حکم کرد! سپس نصرانی اسلام آورد و اعتراف کرد که زره در مسیر صفین از شتر امام(ع)افتاد. امام علی(ع) از اسلام آوردن نصرانی خوشحال شد و علاوه بر آن زره، اسبی را نیز به او بخشید. آن نصرانی با امام(ع) در جنگ خوارج شرکت کرد.