آئین عزاداری در آذربایجانشرقی
گروه اجتماعی: مردم استان آذربايجانشرقی همانند ساير استانهای ايران اسلامی در حالی به عزاداری و بزرگداشت دهه اول ماه محرم میپردازند که عشق و ارادت آنها از روی اخلاص بوده و با علم براينکه همين مراسم اسلام را پايدار کرده است آن را ادامه پيدا میدهند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از آذربايجانشرقي مردم استان آذربایجانشرقی همانند ساير استانهاي ايران اسلامي در حالي به عزاداري و بزرگداشت دهه اول ماه محرم ميپردازند که عشق و ارادت آنها از روي اخلاص بوده و با علم براينکه همين مراسمات اسلام را پايدار کرده است ادامه پيدا ميکند.
در دهه اول اين ماه كه ماه حزن و اندوه است شيعيان به عزاداري سرور و سالار شهيدان حضرت سيدالشهداء اباعبدالله الحسين(ع) ميپردازند.
شاهحسینگویان نوعی مراسم مذهبی است که در ایام ماه محرم در بیشتر نقاط آذربایجان و به طور گسترده در تبریز برگزار میشود. این مراسم از چند روز مانده به ماه محرم تا دهمین روز از همین ماه و ظهر عاشورا ادامه مییابد. در زبان ترکی آذربایجانی، مردم به این مراسم «شاخسی» میگویند که کوتاهشده واژه «شاهحسین» است.
با این اوصافف ذهنم درگیر مسئلهای شد من از کودکی در همه مراسمها و عزاداریها شرکت میکردم ولی تا الان خبر از تاریخچه و آداب و روسمش نداشتهام ...
در پی همین افکار خواستم درباره جزئیات مراسم «شاه حسین گویان » که عزاداری مخصوص منطقه آذربایجان است، مطالعه ای داشته باشم
قدیمی ترین مراسم عزاداری و منحصر به فرد آذریها مراسم «شاخسی-واخسی» میباشد، ریشه لغوی شاخسی واخسی چندان معلوم نیست، اما برخی آنرا مخفف و تحریف شدهی شاه حسین وای حسین میدانند.
مراسم شاخسی از آن نظر منحصر به فرد است که در هیچ کجای دنیا غیر از آذربایجان برگزار نمیشود. البته مراسم هیئت و سینه زنی در آذربایجان نیز همانند سایر شهرهای ایران و دنیا انجام میشود. میتوان گفت زمانی که تمامی شهرهای شیعه دنیا،در خاموشی و سکوت شب فرو میروند، صدای شاخسی-واخسی در آذربایجان بلند میشود
مراسم شاخسی تقریباً درهمه شهرها و روستاهای آذربایجان برگزار میشود، در این نوع عزاداری جمعی از مردان از پیر و جوان گرفته تا میانسال و کودک، شانه در شانه هم قرار گرفته و در صفهای طویل، طول خیابان و محله را طی میکنند.
یکی از اعضای هیات با استفاده از بلندگوهای سیار اشعار مذهبی، مداحیها و نوحههای جانسوز را با آهنگهای دلنشین و حماسی قرائت میکند و شاهحسین گویان جواب میدهند؛ حرکت آرام و طولی این دسته به همراه چراغها و فانوسهایی که در میان جمعیت روشن است، همواره عظمت دلسوختگان حسین را در اذهان متبادر میسازد.
در برخی دستجات، از طبلهای بزرگ و کوچک و سنج و شیپور برای حفظ ریتم آهنگ نوحهها استفاده میشود و در برخی از دستجات، از چوبهای بزرگی در دست استفاده میشود و با حرکت دادن سریع آن شاهحسین گویان، آمادگی خود را برای حضور در رکاب امام (ع) و جنگ با دشمنان اعلام میدارند.
مراسم شاه حسین گویان بسیاری از محلات به لحاظ عظمت، بزرگی دستهها، تعداد افراد، توانایی نوحه خوانان، تنوع و سوز مرثیهها، از شهرت بالایی در بین مردم برخوردار است.
این مراسم، در شبهای دههی اول محرم به اوج خود میرسد و تا صبح تاسوعا و عاشورا ادامه مییابد، بر طبل کوبیدن و چنین حرکتهای تند و ریتمیک تا ظهر عاشورا تداوم مییابد و بعد از آن تقریباً به پایان میرسد.
وقتی از بزرگان این مکتب آیینهای مخصوص آذربایجان را جویا شدم ، مطلع شدم که؛ آیینهای الله الله حسینا و اینا شهرستان مراغه، عزاداری تیمچه مظفریه تبریز، مشعل گردانی روستای شیشوان عجبشیر، تخته زنی روستای فیروزه سالار آذرشهر، شاخسی-واخسی(شاه حسین-وای حسین) تبریز، علم گردانی روستای سیه سران جلفا، شبیه خوانی شهر بخشایش و علم بندی شهرستان مراغه و شمع گذاری ( شمع پایلاما) از جمله آیینهای عاشورایی هستند که تا کنون از استان آذربایجانشرقی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیدهاند.
شاخسی واخسی
از جمله دستههای خاص در آذربایجان، دسته شاخسی واخسی است این دسته كه از دو گروه تشكیل میشود در یك گفت وگوی متقابل تكراری به حركت در كوچهها، خیابان و محلات میپردازند. گاه آنها در دو صف روبروی یكدیگرمینشینند. محل نشستن یا بیتوتة دسته در جلوی مساجد یا مركز محلات است.
در ابتدای دسته شاخسی واخسی یك نفر به نام دسته باشی حركت میكند و اشعار خاصی را میخواند. بقیه عزاداران در حالیكه به ردیف با یك دست دامن همدیگر را گرفتهاند و با دست دیگر بر سینه میزنند، حركت میكنند.
پس از یك یا دو ساعت، عزاداران به محل تشكیل دسته بازگشته و همگی در محیطی دایره وار میگردند و در آخر باگفتن یا حسین عزاداری را به پایان میبردند. دستههای شاخسی و واخسی در روزهای اول محرم از نوجوانان 7 تا12 سال تشكیل میشود ولی هر چه تاسوعا و عاشورا نزدیك میشوند، افراد بزرگتر بیشتر در دسته حضور پیدا میكنند. تا آنكه در روز عاشورا صبح زود، در برخی از مناطق، دستة شاخسی واخسی پس از طلوع آفتاب كفن پوشیده و به میدان آمده و عزاداری میكنند.
شبیه خوانی
از معمولترین آیینهای عزاداری حسینی در آذربایجان، شبیه خوانی است. شبیه خوانی صورتی از بازسازی وقایعكربلاست كه در آن افراد به شیوهای تجریدی به دو گروه اشقیا و امام خوانها تقسیم میشوند. اشقیا با لباس سرخ و تیره و صدای ناهنجار و امام خوانها با لباس سبز و صدایی دلنشین وقایعی چون شهادت حضرت عباس، حضرت علی اكبر، حضرت قاسم و امام حسین (ع) را به نمایش میگذارند. كیفیت شبیه خوانی، اجرای جزئیات، نوع شبیه و نیز روز اجرای آن از منطقهای به منطقه دیگر تفاوت پیدا میكند. با این حال در بیشتر مناطق كه شبیه خوانی وجوددارد شبیهها در آخرین روزهای عزاداری حسینی اجرا میشوند.
شبیه خوانی در برخی از روستاها و شهرهای آذربایجان از جمله در شهرهای هریس،مرند، تبریز، علمدار گرگر،شبستر و مراغه و هشترود اجرا میشود. شبیه خوانی در بسیاری از روستاها و شهرهای آذربایجان شرقی وجود ندارد و افراد آن مناطق برای استفاده از این مراسم به نقاط دیگر میروند.
شمع افروزی
شمع افروزی معمولاً درآذربایجانشرقی در بعد ازظهر تاسوعا انجام میگیرد. این مراسم در شهرستانهای تبریز، جلفا، مراغه، سراب، مرند با شكوه خاصی برگزارمیشود. در برخی مناطق گاه گروهی از عزاداران گرد آمده و به 35 تا 40 حسینیه یا مسجد میروند و در مقابل هر یك تعدادی شمع میافروزند و این را به نشانة آتش افروزی امامحسین (ع) در هنگام وداع با یارانش میدانند، اجرا شود.
علم بندی
در هر یك از محلات شهر مراغه دستههای عزاداری در اولین روز ماه محرم نسبت به برپاكردن علم اقدام میكنند.علم كه به ارتفاع 10 متر است عزاداران و نذرداران نذورات خود را آن بسته در حالیكه سوگواری میكنند، علم را برافراشته و در وسط میدان میكارند. امروزه علم ها بیشتر فلزیاند. جهت برپاكردن آن از جرثقیل استفاده میشود. بستن علم آغاز مراسم سوگواری است.
علم جوشدی
مراسمی كه در روز عاشورا در برخی از روستاهای شهرستان اهر برگزار میشود و در طی آن علم بسیار بلندی برداشته شده و در میان جمعیت به حركت درآورده میشود. شبیه این مراسم در برخی دیگر از شهرستانهای استان نظیر هشترود، كلیبر، مراغه و … برگزار میشود.
ذغال مالی
در ایام عزاداری گروهی از عزاداران بر چهره خود ذغال مالیده و آن را سیاه میكنند. این گروه كه خود را تشنه لبان كربلا مینامند، در محلات شهرها و روستاها گشته و عزاداری میكنند.
پولكه تولاما
مراسمی كه در برخی از نقاط
شهرستان مراغه از جمله روستای فرج آباد در اولین ساعات روز عاشورا (ساعت یك شب) برگزار میشود و در طی
آن مردم روستا در خرمن گاه روستا در حالی كه گروه موسیقی (طبل و سنج و قره نی) مینوازند ضمن
برافروختن مشعل و چرخانیدن آن در هوا مراسمی را برگزار میكنند.
