عظمت حماسه عاشورا در ظرافتهای ادبیات فارسی
گروه اندیشه: ورود حماسه کربلا به حیطه شعر، به یقین یکی از عوامل ماندگاری نهضت عاشورا است، این موضوع از آن جهت بیان میشود که حضور پر رنگ شعر در روایت ماجرا و قالب نافذ مرثیه در سوگداشت ماجرا، پیوند دهنده میان عواطف و دلهای سوخته و حقیقت ماجرای ظهر عاشورا است.
عشق و ارادت به پیامبر(ص) و خاندان عظیم آن حضرت، در ادبیاتگران سنگ ما سابقهای طولانی دارد و شاعران فارسی زبان نیز کوشیدهاند تا قلم خویش را از سرسبزی چمن خون رنگ کربلا عاریه گیرند تا امتی بیدار، سلحشور و مبارز علیه ظلم و ستمگر بسازند.
از اینرو، قالب مرثیه که شعرهای همراه با نوحه و یاد انسانهای رحیل و کوچ کرده و ذکر محاسن آنها و اظهار تأسف از مرگ آنهاست، رواج یافت و در ادبیات ما جایگاهی ویژه پیدا کرد و سرودن شعر و نوحهسرایی در عزای اهل بیت(ع) به خصوص ذکر مصائب شهیدان کربلا مورد تأیید شاعران زیادی قرار گرفت.
نخستین قصیده مرثیه را در دیوان کسایی مروزی است
با مطالعه تاریخ ادبیات فارسی، نخستین قصیده منقبت و مرثیه را در دیوان کسایی مروزی میبینیم که از این حیث او را پیشگام شاعرانی همچون رازی، شاعر شیعی قرن ششم و محتشم کاشانی پدر مرثیهسرایی کرده است.
اما یکی از بهترین قصاید مرثیه را در دیوان سیف فرغانی میتوان یافت. او که علاقه خاصی به امام حسین(ع) داشته است، اشعار نغز و زیبایی را در مرثیه شهیدان کربلا سروده و از جمله سخنوران قدیمی است که مردم را به اقامه مراسم تعزیت کشته کربلا و فرزند رسول خدا(ص) و ندبه در این عزا فرا خوانده است. ای قوم در این عزا بگریید بر کشته کربلا بگریید، مصرع یکی از مشهورترین اشعار اوست.
محتشم کاشانی؛ پدر مرثیهسرایی
محتشم کاشانی یکی دیگر از پیشگامان شعر در رثای اهل بیت است که شعرای بسیاری پس از او، به این سبک شعری روی آوردند، اما توفیق وی را نیافتند. دوازده بند او در مرثیه امام حسین (ع) و واقعه کربلا از منظومههای معروفی است که تا این زمان در مجالس عزای آن امام، زبانزد مرثیه خوانان و روضه خوانان است.
ظهور صفویان و به رسمیت شناختن مذهب تشیع، باعث تشکیل جلسات و دسته جات عادی اهل تشیع در ایام سوگواری و خواندن اشعاری در مرثیه امامان و شهیدان کربلا و عامل ارائه اشعار شعرا در مجالس سوگواری محرم و به گریه انداختن شنوندگان و به ندبه واداشتن آنان و اظهار تأسف و حزن بر شهادت امامان، به خصوص امام حسین(ع) گردید.
میرزا شفیع شیرازی، متخلص به وصال شیرازی، شاعری خوش نویس و از زمره بزرگان شعر و ادب دوره فرمانروایی فتحعلی شاه به شمار میآید و از جمله شاعرانی است که هیچگاه شاعری را وسیله معیشت و نردبان ترقی در دستگاه دیوانی قرار نداد. وی در مرثیه سرایی به شیوه های محتشم دستی قوی داشت، بهگونهای که او را بهترین مرثیهسرایان اهل بیت عترت به شمار آوردند. مراثی وصال بالغ بر دو هزار بیت است که اغلب به صورت ترکیب بند و مثنوی سروده شده است.
ایـن جامه سیاه فلک در عزای کیست/ وین جیب چاک گشته صبح از برای کیست. اولین بیت یکی از اشعار مشهور این شاعر نام آشنای فارسی زبان در زمینه عاشورای حسینی و قیام سید الشهدا(ع) است.
شعر عاشورایی در زمان معاصر
شاعران دوران معاصر ما نیز از شعر عاشورایی غافل نبودهاند و بخش مهمی از اشعار خود را به این واقعه عظیم و شورانگیز تخصیص دادهاند. ورود حماسه کربلا به حیطه شعر، به یقین یکی از عوامل ماندگاری نهضت عاشورا است، این موضوع از آن جهت بیان میشود که حضور پر رنگ شعر در روایت ماجرا و قالب نافذ مرثیه در سوگداشت ماجرا، پیوند دهنده میان عواطف و دلهای سوخته و حقیقت ماجرای ظهر عاشورا است.
