در نشست رم تأکید شد:
توجیه تکفیر؛ مغالطه دینشناسانه/ فلسفه دین؛ هدایت معصومانه
گروه بینالملل: رئیس مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران در سخنرانی خود در دهمین دوره گفتوهای دینی ایران و واتیکان در رم، پایتخت ایتالیا گفت: توجیه حرکتهای افراطی تکفیریها با عنوان حرکتهای جهادی ناصحیح و نوعی مغالطه دینشناسانه است.
عبدالحسین خسروپناه، رئیس مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران در سخنرانی خود در این نشست با ارائه مقاله «عوامل معرفتی خشونت دینی در جهان اسلام»، گفت: خشونت همیشه با بشریت همراه بوده است و جنایتهای تاریخ بر این مطلب گواهی میدهند؛ هر چند که خشونتطلبان در دوره رشد عقلانیت بشر تلاش کردند تا به تبیین عقلانی افراطیگری و خشونت، دست زنند و خشونتطلبان دینی نیز در صدد توجیه دینی این رفتار غیرانسانی بوده و هستند.
وی در ادامه، به موضوع خشونت دینی پرداخت و افزود: خشونت دینی، معلول عوامل و مدلول دلایل مختلفی از جمله افراطیگری و خشونت دینی در جهان اسلام، بیتوجهی به مراتب ایمان، به حاشیهراندن عقلانیت، معنویتگریزی، تفسیر نادرست از مفهوم جهاد، فهم نادرست از مفهوم تکفیر و کاربست عقلانیت مدرن در نظامهای اجتماعی است.
استاد مؤسسه حکمت و فلسفه ایران، اظهار كرد: یکی از جریانهای معاصر که علاوه بر رفتار خشونتآمیز به توجیه دینی افراطیگری و خشونت دست میزند، همانا جریان تکفیری سلفیگری در جهان اسلام است؛ هرچند که واژه سلف در گفتمان سنتی، یادآور صحابه، تابعان و محدثان بزرگ قرون اول و دوم است لیکن برخی از وهابیها، این تعبیر را به معنای فرقه خاصی گرفتهاند و با این ابزار به تکفیر مسلمانان و اهل قبله میپردازند.
خسروپناه ضمن تشریح موضوع و تاریخچه تکفیرگرایی گفت: تکفیرگرایی در دوره معاصر، با استفاده از پوشش سلفیت و اعمال رفتارهای افراطیگرایانه به یک پدیده سیاسی ـ امنیتی و تهدیدزا برای بسیاری از جوامع اسلامی و غیراسلامی بدل شده که بیشترین تأثیر منفی را در سرمایه اجتماعی و اعتبار و منزلت جهان اسلام گذاشته است و البته شعار حکومت اسلامی با روش جهادی از سوی تکفیریها هم سبب شد تا برخی برای نجات از خشونت دینی، دین سکولار را پیشنهاد دهند و دین را از نیازهای اجتماعی به حاشیه راندند و به یک معنا، موضوع یک نوع خشونت را برای سلب خشونت، نفی کردند؛ هرچند این طایفه گرفتار نوع دیگری از خشونت یعنی خشونت سکولار شدند و فاشیسم و نازیسم و خشونت مدرن را به وجود آوردند.
بیاعتنایی به عقلانیت؛ از عوامل خشونت دینی
این استاد حوزه و دانشگاه یکی از عوامل معرفتی خشونت دینی را بیتوجهی یا انکار مراتب ایمان دانست و افزود: متأسفانه خشونتطلبان در جهان اسلام به گونه دیگری، ایمان را تعریف کردند و ایمان را از حقیقت قلبی به امور جوارحی منتقل کردند و مراتب ایمان دینی را هم نفی کردند تا بتوانند با چنین تعریفی، دست به خشونت بزنند.
وی از دیگر عوامل خشونت دینی در جهان اسلام را بیاعتنایی به عقلانیت و حاشیهراندن آن اعلام کرد و افزود: در حالی که با تأمل اندک در تعالیم اسلام به ویژه قرآن كریم و روایات پیشوایان دین، اهمیت و منزلت عقل نمایان مىشود و در اسلام، مبناى ایمان قرار گرفته است؛ اما وقتی عقلانیت به حاشیه رانده شود و تفسیر ظاهرگرایانه از دین ارائه شود، فهم متحجرانه از دین ارائه خواهد شد و در این صورت، افراطیگری و خشونت دینی شکل خواهد گرفت و رفتارهای غیرعاطفی و جنایتآمیز ظهور میکند. به عبارت دیگر روششناسی سلفی جهادی، ظاهرگرایی افراطی است که به ناچار به خشونت دینی تحت عنوان جهاد کشیده میشود.
فقدان معنویت؛ عامل جنایت تکفیریها
تشریح موضوع «معنویتگریزی» بخش دیگر این مقاله بود که به تفصیل مورد اشاره قرار گرفت و تأکید شد: تمدن مدرن پس از تجربه جنگهای جهانی اول و دوم و رشد تکنولوژی و صنعت و گسترش آسایش و کاهش آرامش، به ضرورت معنویت در جهان معاصر پی برد و جریانهای تکفیری در جهان اسلام به جهت عقلگریزی و ظاهرگرایی از معنویت نیز از این مهم دوری گزیدند و باعث رفتارهای غیرانسانی شدند، در حالی که باید گوهر اسلام را معنویت و تعالی به سوی حق تعالی دانست و این در حالی است که رفتار تکفیریها نشان میدهد این طایفه به هیچگونه معنویتی اعتقاد ندارند و نماز و روزه آنها نیز شریعت ظاهری و فاقد طریقت و معنویت است و فقدان معنوی، باعث جنایتهای بشری توسط جریانهای تکفیری شده است.
این استاد حوزه و دانشگاه همچنین، فهم نادرست از مفهوم جهاد را از جمله عوامل معرفتی خشونت دینی در جهان اسلام دانست و گفت: بر خلاف تعابیر نادرست، جهاد، دفاع برای دفع تجاوز است و هنگامی كه حقوق افراد یك جامعه یا یك ملت مانند آب، خاك، مال، ناموس، دولت، مكتب و ارزشهایی كه مورد قبول جامعه اسلامی است از سوی دشمنان خارجی یا مخالفان داخلی مورد هجوم و تجاوز قرار گیرد، بر مسلمانان اعم از زن و مرد و كوچك و بزرگ واجب است با تمام توان و با هر وسیله ممكن به جهاد و مبارزه با متجاوز برخیزند و از حقوق شخصی، ملّی و آیین خود و همنوعان دفاع كنند.
وی در ادامه، مطرح كرد: اسلام دینی است فطری كه از راه دلیل و برهان و بهرهگیری از صفای باطن و فطرت پاك انسانها، راه توسعه و نفوذ در دل انسانها و ایجاد فضایی مناسب برای زندگی شرافتمندانه براساس ارزشهای انسانی را برای همگان فراهم میسازد و با خونریزی، ویرانی، نابسامانی و با هدف كشورگشایی و تجاوز به حقوق دیگران، سازش ندارد.
جهاد؛ ضرورت حیاتی و اصلاحی برای جامعه اسلامی
خسرو پناه در بخش پایانی سخنان خود، افزود: جهاد به معنایی که در اسلام گفته شده، یک ضرورت حیاتی و یک امر اصلاحی برای جامعه اسلامی است و با جنایتهای جنگی و خشونتهای غیرانسانی که از سوی تکفیریها ظاهر میشود، تفاوت اساسی دارد و در نتیجه روشن شد که توجیه حرکتهای افراطی تکفیریها با عنوان حرکتهای جهادی ناصحیح و نوعی مغالطه دینشناسانه است.
جوادی آملی: فلسفه دین هدایت معصومانه برای سعادت بشر است
حجتالاسلام والمسلمین جوادیآملی، رئیس مؤسسه علوم وحیانی اسراء در سخنرانی خود در این نشست با ارائه مقاله «هدایت و نجات بشر از محرومیت و استضعاف در گرو رویکرد خردمندانه به دین» گفت: فلسفه آفرینش دین، هدایت معصومانه و پیراسته از خطا و انحراف برای رساندن بشر به سعادت است، بدین منظور خداوند انسانهای شایسته و منزه از آلودگی و پلشتی را برمیگزیند و آنها را به وحی كه همان معرفت معصومانه است مجهز میكند و تحت هدایت و حمایت مستقیم خود آنها را اعزام میكند تا بشر را در مقام نظر به عقل وحیانى و در مقام عمل، به عدل و اعتدال برساند و این تمام مقصود و نهایت مطلوب از ادیان راستینى است كه برای بشر آمده است.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: در این بستر معرفتى و هدایتى كه افقی برتر از جنگ و صلح است هیچ دین الهی از جنگ و نزاع سخن به میان نمیآورد، بلكه با دعوت به وحدت و تمسّك به ریسمان آویخته الهی به نام دین، فرمان میدهد تا جوامع دینى از هرگونه جدالی كه شکننده و برهمزننده وحدت و قدرت است به شدّت بپرهیزند.
وی با اشاره به اینکه دین ذاتاً نمیتواند خشونتگرا و بدون ملاحظه مسائل اخلاقی و عاطفی باشد، تأکید کرد: دین با عقلها و قلبها سر و كار دارد و عقول و قلوب ذاتاً به صلح و سِلم و دوستى گرایش داشته و از خشونت و افراطگرایى انزجار دارند، با آگاهی به این منطق از دین، خشونتگرایى و افراط با ذات دین در تضادّ و اصطحكاك است.
رئیس مؤسسه علوم وحیانی اسراء به دلایل ایجاد چالشها در جوامع امروز اشاره كرد و افزود: پیشرفت جوامع و یافتن بُعد تمدنی اقتضا دارد به منظور تحقق و پیادهسازی سخن حق و راه صدق، جوامع با روش مُدرن و شیوههای اصلاحشده حركت كنند، زیرا چه بسا سخن حق و مطلب صدقی وجود داشته باشد اما چون شیوه درست و روش شایسته برای تحقق آن روا نمیرود، نه تنها آن سخن حق بر كرسی نمینشیند، بلكه موجبات چالشهای جدی و نگرانكننده برای جوامع فراهم میآید و یكی از پُر چالشترین موردی كه اكنون جهان شاهد آن هست همین مورد است كه عدهای بدون برخورداری از منبع اصیل فكری و فرهنگی و بدون پشتوانه به اقدامات خرابكارانهای میپردازند كه در باور هیچ انسانی نمیگنجد و حوادث ناگوار در منطقهٴ خاورمیانه مصداق بارز چنین اقدام ناصوابی است كه موجب كشتار جمعی و به اسارترفتن جمعی دیگر است و از همه فجیعتر سرنوشت زنان و كودكان بی گناهی است كه مظلومانه به آتش جهل عدهای و قهر عده دیگر در اشتعالند.
وی تأکید کرد: متولیان امر فرهنگ و دین باید با همه توان به صحنه آمده و با تمام قوا اینگونه اندیشهها و باورهای ساخته و پرداخته شده دست شیاطین را رسوا كنند و با روشنگری ویژه مردم جهان و خصوصاً ملت و جوانان فریب خورده دین مربوط را آگاه كرده و هرچه زودتر در بنیانكَنی این جریان منحوس اقدام شایسته انجام دهند.
رئیس مؤسسه علوم وحیانی اسراء در پایان ابراز امیدواری کرد كه اینگونه نشستها ضمن نزدیكسازی معرفتی و ایجاد همدلی و تقریب دانشی و رفتاری موجب تولید مدلها و الگوهایی شود كه باعث ریشهكن شدن نوع حركتهای مخرب و ویرانگر شده و جامعه جهانی دگربار شاهد این جریانهای آلوده و فاسد نشود.
رئیس سازمان تبلیغات اسلامی: پرهیز از خشونت؛ واجب الهی در اسلام
حجتالاسلام سیدمهدی خاموشی، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی نیز با تشریح مفهوم «عقلانیت و اعتدال» در مبانی اسلامی، گفت: اسلام دین عطوفت و مهربانی است و پیامبر اسلام(ص) نیز در رفتار با مردم در مأموریتی الهی عفو و گذشت را اولویت تمامی اقدامات خود قرار داده بود.
وی ادامه داد: تمامی تصمیمات آخرین فرستاده الهی همواره با استدلال و منطق همراه بود و این مهربانی نیز تا زمانی كاربرد داشت كه مخالفان اسلام به ابتداییترین حقوق انسانی و اخلاقی پایبند باشند.
رئیس سازمان تبلیغات اسلامی با اشاره به آیاتی از قرآن اظهار کرد: همه پیامبران مأمور تبلیغ و نه تحمیل تعالیم الهی به مردم بودند و در زمینه پذیرش دین هیچ جبری طبق نص صریح قرآن بر کسی پذیرفتنی نبوده و نیست.
وی یادآور شد: تبلیغ صحیح اسلام راستین از سوی مبلغان دینی و به کار گیری شیوههای مسالمتآمیز در تبلیغ یک حقیقت از عواملی بود تا بسیاری از مردم حقیقتجو و خسته از جهالت و شرك، در برهههای مختلف به ندای آسمانی پیامبر اسلام(ص) پاسخ مثبت دهند.
خاموشی تصریح کرد: بدیهی است كه این تعالیم مبتنی بر شفقت و مهربانی، با منافع مستكبران و ستمگران عالم در تضاد است که به مخالفت با پیامبر اكرم(ص) و مسلمانان میپردازند.
وی مقابله با مخالفان اسلام را نه یک کنش بلکه واکنشی سفارششده از سوی خداوند مطرح کرد و گفت: در این زمینه خداوند دستور دفاع از آیین اسلام را صادر فرمود و در واقع، حقیقت جهاد در اسلام برای دفاع از مظلومان و ستمدیدگان و نه ظلمکردن به بندگان الهی است. اگر ببینیم در این میان كسانی مظلوم واقع شدهاند و ناروا بر آنها ظلم و ستمی میشود، از حق آنان باید دفاع كرد.
رئیس سازمان تبلیغات اسلامی تأکید کرد: بیتردید افراطگری و خشونتهایی که امروز در جهان شاهد آن هستیم و آن چیزی که به نام اسلام از سوی برخی از گروهها و افراد صورت میگیرد و علیه ملتهای مظلوم منطقه اعمال میشود هیچ ارتباطی با دین رحمانی اسلام نداشته و تنها نتیجه غفلت و دو شدن از آموزهها و ارزشهای اصیل دینی است و این تحرکات طراحی شده از سوی برخی توطئهگران و دشمنان اسلام برای برهمزدن امنیت منطقه و تضعیف کشورهای اسلامی هدایت میشود، در شرایطی که این راهبردها هیچ سنخیتی با دین نداشته و ندارد.
حجتالاسلام خاموشی، تصریح کرد: جنگهای پیامبر اسلام(ص) هم به دلیل مشركبودن یا غیرمسلمان بودن طرف مقابل نبود بلكه به جهت عملكرد ظالمانه مشرکان و معاندان حقیقت بود؛ عدهای مسلمانان را مورد آزار و اذیت قرار میدادند؛ جنگ را بر آنها تحمیل میكردند و مسلمانان نیز در برابر این افراد تنها از خود دفاع میكردند که البته این اقدام به طور کامل در محدوده اخلاق بوده و با توجه به آیات قران و روایات، هیچ گاه قرآن دستور به كشتن كافران به جرم داشتن عقیده نداده است. چرا که اسلام حتی در رفتارهای فردی و اجتماعی و مراودات معمولی خشونت را جایز ندانسته و مسلمانان را از آن نهی كرده است.
وی با تبیین اهمیت اصلاح ذاتالبین، رعایت اخلاق در خانواده و احترام به حقوق اقلیتهای مذهبی و حفظ كرامت انسانی در مبانی اسلامی اظهار کرد: پرهیز از هرگونه خشونت در روابط اجتماعی نه یک سفارش اخلاقی بلکه یک اصل و یک واجب الهی در بین پیروان آیین محمدی است.
خاموشی به تشریح احكام جهادی و دفاعی اسلام پرداخت و گفت: این مفاهیم از مصادیق خشونت نیست و بیتردید جنگهای غیرمشروع منفورترین پدیدههایی هستند كه هر انسانی از آن نفرت دارد و اسلام نیز آن را به تأکیدات بسیاری غیرمشروع خوانده و همگان را به صلح و همگرایی فراخوانده است. احكام دفاعی اسلام كه با اهداف دفاع از جان، مال و دفاع در برابر تجاوز بیگانگان و دفاع از نظام تشریح شده، رهیافت مهم عقل و شرع است.
رئیس سازمان تبلیغات اسلامی، تجاوز و جنگهای غیرمشروع را تهدید امروز جهان دانست و یادآور شد: خلط دو مقوله تجاوز و دفاع سبب شده است كه برخی تصور کنند احكام دفاعی اسلام بر مبنای خشونت است، غافل از اینكه آنچه كه در اسلام مشروعیت دارد، دفاع به عنوان ارزشمندترین و خردمندانهترین پدیده برای کنترل حس غریزی، در دفاع و حفظ جان و مال تعریف شده است.
وی به برخی اصول و سیاستهای فرهنگی جمهوری اسلامی ایران اشاره کرد و گفت: این اصول نشانگر توجه کامل این نظام دینی و سیاسی به موضوعاتی چون عقلانیت، عدالت و منع خشونت است که برخی از این اصول در اتخاذ سیاستهای ایجابی برگرفته از تعالیم متعالی اسلامی هستند.
خاموشی در پایان ایجاد مصونیت برای افراد جامعه، اهتمام به جاذبه و رحمت و جامعنگری و اهتمام در مشورت و پرهیز از خشونت را از اصول نظام جمهوری اسلامی عنوان کرد و گفت: پرهیز از شتابزدگی و یكسونگری و استبداد رأی، گسترش روحیه نقد و انتقادپذیری و حمایت از حقوق فردی و اجتماعی برای دعوت به خیر و همگانیشدن امر به معروف و نهی از منكر بر مبنای حكمت، موعظه حسنه، شرح صدر، ارتباط فعال با كشورها و ملتها و تحكیم پیوند مودت و تقویت همبستگی با مسلمانان و ملل دیگر جهان، شناخت فرهنگ و تجربههای بشری و استفاده از دستاوردهای علمی و فرهنگی جهانی و تحكیم وحدت ملی و دینی با توجه به ویژگیهای قومیتی همگی از جمله اصولی استخراجی از اسلام هستند که در مدیریت ایران اسلامی به آنها توجه شده است.
