چرا نمایشگاه‌های قرآنی بی‌تماشاگر هستند

«نو نگار» عنوان نمایشگاهی بود که چندی پیش در عمارت ابیض واقع در کاخ گلستان بر پا شد. در این نمایشگاه آثاری در حوزه نقاشی‌خط، تایپوگرافی و خوشنویسی کار شده و موضوعات آن قرآنی و اسلامی بودند. نکته حائز توجه پیرامون این نمایشگاه به فضایی بر می‌گردد که در آن نمایشگاه قرار دارد، زیرا زیبایی‌های تاریخی به‌نوعی هم‌خوانی خوبی با موضوع و ساختار کارها برقرار کرده است. برای مثال وقتی پله‌های کاخ ابیض را بالا می‌رویم تا به نمایشگاه برسیم با چند کار از استاد حسین شیخ مواجه می‌شویم که این کارها جزء مفاخر هنر این سرزمین هستند. همین ویژگی و دیگر آثاری که وجود دارد سبب می‌شود تماشاگر با احساسی خوب وارد نمایشگاه شود، اما متاسفانه مزایایی که برای این نمایشگاه برشمرده شد نتوانست عاملی باشد تا این رویداد هنری با استقبال تماشاگران مواجه شود.

کم‌بودن نمایشگاه‌هایی نظیر «نو نگار» دلایل مختلفی دارد که به اختصار به یک نمونه آن اشاره می‌کنم. ابتدا این‌که پیرامون این دست کارها، تبلیغات لازم صورت نمی‌گیرد. برای همین تماشاگران زیادی بیننده این نمایشگاه نیستند، این در حالی است که با سیاست‌های حمایتی وزارت ارشاد و صدا و سیما این نمایشگاه‌ها می‌توانست ایفا کند، نتیجه بهتری را می‌توان توقع داشت. جدا از توضیحات بیان‌شده، در ادامه به گفت‌و‌گو با دو هنرمند حوزه نقاشی‌خط و خوشنویسی می‌پردازیم:

پیله‌ور درباره کارهای حرفه‌ای خود اینگونه توضیح داد: تا به امروز بیش از ۱۵ نمایشگاه خوشنویسی و نقاشی‌خط برگزار کرده‌ام که همگی آنها به صورت گروهی بوده، در این میان تنها یک نمایشگاه به صورت انفرادی در فرهنگسرای سئول برگزار کردم؛ باید اضافه کنم چند سال پیش نیز نمایشگاهی گروهی در کشور آلمان از من برپا شد. نکته جالب اینجاست که در کشوری اروپایی از آثاری که محوریت آن آیات قرآن بود استقبال خوبی به عمل آمد.

این هنرمند نقاشی‌خط در پاسخ به این سوال که چرا نمایشگاه‌هایی که برگزار می‌کند همگی به صورت عمومی است؟ گفت: متأسفانه برپایی نمایشگاه‌ها امروزه بسیار پرهزینه است به نحوی‌که یک هنرمند به‌تنهایی از عهده مخارج آن بر نمی‌آید؛ به‌ویژه در شرایط فعلی که معمولا آثار در نمایشگاه‌ها به فروش نمی‌رسد برای پائین آمدن هزینه معمولا نمایشگاه‌های هنرهای تجسمی به صورت گروهی برگزار می‌شود؛ البته ممکن است عده‌ای سوال کنند چرا اساتید بزرگ به صورت انفرادی نمایشگاه برگزار می‌کنند؟ جواب این پرسش کاملا روشن است یک استاد خوشنویس ممکن است ۵۰ سال از عمر خود را صرف هنر خوشنویسی کرده باشد برای همین طبیعی است که بعد از این همه سال، کارهایش خواهان و طرفدار بسیاری داشته باشد.

وی در بخش دیگری از سخنانش با بیان این‌که در کارهای خوشنویسی خود، بیشتر آیات قرآن را با خط کوفی می‌نویسد، تصریح کرد: رایج‌ترین خط در کتابت قرآن، نسخ و ثلث هستند و خطوطی چون نستعلیق و شکسته کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد، لیکن من سعی می‌کنم وقتی کار قرآنی انجام می‌دهم از خط کوفی که در آن تبحر دارم استفاده کنم چون این خط ریشه‌دار‌ترین و قدیمی‌ترین خط در کتابت قرآن است.

این خوشنویس با تاکید بر این‌که که موضوعات قرآنی باید در تمامی ایام سال در معرض دید مردم قرار گیرد، اظهار کرد: معمولاً نمایشگاه‌هایی که با محوریت مفاهیم آیات قرآن برپا می‌شود در مناسبت‌های مذهبی برگزار می‌شود. این اتفاق به نظرم شایسته نیست چون تماشاگر این سبک کار، برایش تکراری می‌شود. برای همین وقتی نمایشگاه‌های قرآنی را در طول سال برگزار کنیم دیگر شکلی تکراری نخواهد داشت؛ برای مثال به نمایشگاه‌ «نو نگار» اشاره می‌کنم که اختتامیه آن ۳۰ آذر ماه برگزار شد. در این نمایشگاه در کنار آثار ادبی، هنرهای قرآنی نیز به نمایش در آمده بود و همین مسئله باعث جذابیت بسیار این گالری شد.

پیله‌ور در پاسخ به سوالی دیگر، مبنی بر اینکه آیا باید برای خلق آثار قرآنی به درآمد اقتصادی نیز توجه داشت؟ گفت: به نظرم درآمدزایی در هنر یک امر کاملاً طبیعی و ضروری است و اینکه تصور کنیم با پرداختن به موضوعات اقتصادی سبب پائین آمدن ارزش هنر شده‌ایم اشتباهی بزرگ است؛ توصیه می‌کنم در خلق کارهایی که محوریت آن قرآن است حتما به کارکرد اقتصادی آن نیز توجه داشته باشیم تا هم هنرمند از این امر سود برد هم اینکه هنر قرآنی رواج پیدا کند.

وی در بخش دیگری از سخنانش تصریح کرد: نکته‌ای جالب در آثاری که محوریت آن موضوعات قرآنی است وجود دارد آنهم این‌که مخاطب از این دست کارها به‌سادگی عبور نمی‌کند، بلکه پیرامون آن دقیق می‌شود؛ برای مثال وقتی آیه‌ای با محوریت جهاد یا شهادت خلق می‌شود بیننده به مفهوم آن دقیق شده و به‌نوعی از آن تاثیر می‌گیرد. درضمن بارها شنیده‌ایم که مسئولان هنری شعار‌ حمایت از کارهای قرآنی را سر می‌دهند، اتفاقی که در عمل شاهد آن نیستیم و می‌بینیم این دست فعالیت‌ها به صورت مظلومانه برگزار می‌شود. برای همین اگر می‌خواهیم هنری متعالی داشته باشیم باید سیاست‌گذاری‌های مشخص پیرامون این مفهوم تعریف شود تا دیگر تغییر مدیران دلیلی برای بی‌توجهی به هنرهای قرآنی نباشد.

پیله‌ور در انتهای سخنانش تاکید کرد: برای تربیت هنرمند قرآنی باید مرکز توجه، جوانان باشند چون اگر بتوانیم نیروهایی را تربیت کنیم که دغدغه و عشق‌شان موضوعات قرآنی باشد توانسته‌ایم رواج‌دهنده مضامین موردنظر در هنر باشیم. اتفاقی که هر از گاهی روی می‌دهد اما به طور متداوم ادامه ندارد.

شیرین نوشیروان دیگر هنرمندی که با وی به گفت‌وگو نشستیم؛ وی با بیان این‌که امکان نمایشگاه برگزار کردن به صورت اختصاصی برای همه هنرمندان فراهم نیست، اظهار کرد: بیش از ۱۰ نمایشگاه خوشنویسی یا نقاشی‌خط برگزار کرده‌ام، اما همه آنها به صورت گروهی بوده است؛ زیرا پول و توان کافی را نداشتم که بخواهم به صورت انفرادی برگزار کنم، به‌ویژه اینکه در شرایط فعلی که اجاره گالری‌ها بسیار بالا است.

وی افزود: نکته دیگری که سبب شده هنرمندان عرصه تجسمی نمایشگاه انفرادی کم برگزار کنند به این مهم بر می‌گردد که در نمایشگاه‌ها کارها آنچنان که باید فروش نمی‌رود. این اتفاق هم سبب می‌شود هنرمند نتواند از پس هزینه‌ها بر آید. مشکل فوق برای هنرمندانی که موضوعات مذهبی و قرآنی کار می‌کنند بسیار جدی‌تر است، چون اگر نمایشگاه با موضوعات آزاد برگزار شود تمام سلیقه‌ها می‌توانند خریدار کارهای به نمایش در آمده باشد، اما در نمایشگاه‌هایی قرآنی چنین امکانی فراهم نیست. 

این خوشنویس ادامه داد: به‌شخصه برای اینکه بتوانم در هنر موفق باشم با قبول سفارش کار می‌کنم، چون اگر این کار را انجام ندهم بعد از مدتی مجبور خواهم بود، هزینه‌‌ای را برای نگهداری کارهایم متقبل شوم. این مسئله نیز با توجه به درآمدی که ما داریم، امکان پذیر نیست، البته جدا از سفارش، موضوعاتی هم است که به صورت قلبی تولید می‌شود و هیچ ربطی به سفارش ندارد. برای مثال در کاری من جمله «شه باوفا ابوالفضل» را در قالب نقاشی‌خط خلق کردم. این کار چند سال بود دغدغه من بود برای همین وقتی شرایط مناسب شد کار را خلق کردم. 

نوشیروان درباره تفاوت کارهای سفارشی با آثاری که موضوعات آزاد دارند چنین توضیح داد: اگر هنرمندی بگوید که موضوعات قرآنی برای وی با دیگر مضامین تفاوتی ندارد و تنها بحث حرفه‌ای در کار برایش مطرح است من آن را باور نمی‌کنم، چون ممکن نیست مسلمان باشی، اما کار قرآنی برایت با دیگر آثار تفاوتی نداشته باشد. این تفاوت هم به لحاظ قلبی و احساسی وجود دارد هم به لحاظ حرفه‌ای. برای مثال در بحث کاری من زمانی را که برای خلق یک اثر قرآنی صرف می‌کنم چند برابر تولیدات عمومی است. 

وی برای رونق مفاهیم قرآنی در عرصه خوشنویسی به مسئولان هنری پیشنهاد کرد: به نظرم برای اینکه هنر سرانجام بهتری داشته باشد و ما رونق را به شکل متعالی شاهد باشیم باید از تولید کارهایی با مضامین قرآنی حمایت کنیم. بهترین شکل حمایت نیز به نظرم در خرید کارها نمود پیدا می‌کند. به این معنا که نهاد‌های دولتی به‌ویژه شهرداری‌ها با خرید آثار قرآنی شرایطی فراهم آورند تا همه مردم مخاطب این آثار باشد؛ برای مثال تعدادی از کارهای من در مترو به نمایش گذاشته شده، این اتفاق هم برایم ایجاد انگیزه کرده است هم این‌که باعث شده تا کارهایم بهتر و بیشتر دیده شود. 

نوشیروان با تاکید بر این‌که معضل دیگر در عرصه هنرهای قرآنی نبود تبلیغات مناسب است، گفت: همان‌طور که بیش از ۱۰ نمایشگاه برگزار کردم، اما تعداد بازدیدکننده این نمایشگاه‌ها به آن نحو نبوده که بتوان از بابت آن خوشنود بود. دلیل این اتفاق نیز به نظرم به کیفیت کارها بر نمی‌گردد، چون انصافاً تمامی کارهای هنرمندان قرآنی، درجه‌ای شاخص دارد، اما متاسفانه تبلیغاتی که پیرامون کارهای آنها می‌شود مناسب نیست. برای همین وقتی مردم از برگزاری چنین اتفاقاتی بی‌خبر باشند، چگونه باید انتظار داشت که آن اتفاقات با استقبال مردم مواجه شود. برای درک بهتر از همین نمایشگاه «نوعی دیگر» اشاره می‌کنم. این نمایشگاه در یک محیط کاملاً تاریخی و زیبا برگزار شده، اما به دلیل نبود تبلیغات مناسب متأسفانه با استقبال مناسبی مواجه نشد.

این هنرمند تجسمی در پاسخ به این سوال که چه اتفاقی باعث شده که به سمت هنر قرآنی سوق پیدا کند؟ بیان کرد: متاسفانه برخی مواقع فعالیت ما در عرصه هنرهای قرآنی بد معنا می‌شود، به این نحو که  این اقدام ما به عنوان منفعت‌طلبی معنا می‌شود درصورتی‌که اگر بخواهیم ما به منافع مادی فکر کنیم کار آزاد خلق کردن بسیار پر منفعت‌تر از کار قرآنی است. آنچه که مرا در این حوزه دلبسته خود کرده لذتی است که از خلق آثار قرآنی به‌دست می‌آورم، همچنین بازتاب‌های مثبت این رویکرد به نوعی زندگی شخصی مرا تحت تأثیر خود قرار داده است.