عوامل سلامت از نگاه آیات و روایات
گروه اجتماعی: اسلام به موضوع «سلامت» بسیار اهمیت داده است کمااینکه یکی از نامهای مبارک و زیبای خداوند متعال «سلام» است یعنی ذات پروردگار در ذات و صفاتش از هر عیب و نقصی بهدور است و منبع سلامتی برای جهانیان است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، سلامت شرط ضروری برای ایفای نقشهای فردی و اجتماعی افراد است و انسانها در صورتی میتوانند فعالیت کامل داشته باشند که هم خود را سالم احساس کنند و سالم بدانند، هم جامعه آنها را سالم بداند و هم در جامعه سالم زندگی کنند.
اگر در آیات قرآن اندیشه کنیم پی میبریم که اسلام به موضوع «سلامت» بسیار اهمیت داده است، یکی از نامهای مبارک و زیبای خداوند متعال «سلام» است یعنی ذات پروردگار در ذات و صفاتش از هر عیب و نقصی بهدور است و منبع سلامتی برای جهانیان است.
امام علی(ع) فرموده است: «هر کس غذای پاکیزه بخورد و بهخوبی آنرا بجود و پیش از سیر شدن از غذا دست بکشد و بهموقع تخلی خودداری نکند، جز به مرض مرگ، بیمار نگردد» و نیز امام علی(ع) به امام حسنمجتبی(ع) میفرماید: «میخواهی چهار خصلت به تو بیاموزم تا از زحمت درمان بینیاز گردی؟ عرض کرد: آری، فرمود: بر سر سفره منشین مگر آنگاه که گرسنهای و از کنار سفره برنخیز مگر وقتیکه هنوز اشتها داری و جویدن غذا را به نیکی انجام ده و پیش از خوابیدن به دستشویی برو.هرگاه اینها را رعایت کردی از درمان بینیاز میشوی».
امام رضا(ع) نیز فرموده است: «اگر مردم کم غذا بخورند بدنهایشان اعتدال و استواری یابد» و از معصوم(ع) نقل شده است: «هرکس کم غذا بخورد بدنش سالم ماند و قلبش صفا یابد».
نبی مکرم اسلام نیز میفرماید: «معده، حوض بدن است و رگها به آن پیوستهاند، پس هرگاه معده سالم باشد رگها سلامتی صادر میکنند و هرگاه معده بیمار باشد رگها بیماری صادر میکنند» و باز میفرماید: «معده خانه هر دردی و پرهیز پایه هر درمانی است، پس چیزی بخور که با تو سازگار باشد» و نیز فرموده است: «مسافرت کنید تا تندرست باشید».
امام علی(ع) در حدیثی سکوت را مایه راحتی و آسایش میداند کمااینکه سکوت در مواردی که سخن گفتن ضرورتی ندارد، مایه آسایش روحی است؛ همچنین پرهیز از سخن در برخی جاها از پیامدهای ناگواری همچون دشمنی و به خطر افتادن سلامت تن جلوگیری میکند.
اهمیت حفظ جان و سلامت
نبی مکرم اسلام(ص) میفرماید: «ای علی! هر کس شراب را برای غیر خدا ترک کند خدا او را از شراب بهشتی سیراب سازد، علی(ع) پرسید: برای غیر خدا؟ حضرت(ص) فرمود: آری، به خدا سوگند! هر کس آنرا برای حفظ جانش ترک کند خدا او را بدین سبب سپاس میگذارد».
در روایتی دیگر رسول خدا(ص) از خوابیدن بر بامی که حفاظ ندارد نهی کرده است؛ همچنین آن حضرت به ابوذر فرمود: «ای ابوذر! سلامتی پیش از بیماری را دریاب و از آن برای زمان بیماری بهره بگیر» و نیز فرمود: «هرکه روز و شب را سپری میکند و سه نعمت را در اختیار دارد، نعمت دنیا بر او تمام است: سلامت بدن، امنیت و هزینه روزانه و اگر چهارمین نعمت را نیز داشته باشد تمام نعمت دنیا و آخرت را در اختیار دارد و آن اسلام است» و همچنین فرمود: «امنیت و عافیت دو نعمتی هستند که بسیاری از مردم در آنها مغبوناند».
امام علی(ع) نیز میفرماید: «ارزش دو چیز را نشناسد مگر کسیکه آنها را از دست داده باشد: جوانی و عافیت».آن حضرت در تفسیر آیه 77 سوره قصص با این مضمون «وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ؛ سهم خود را از دنيا فراموش مكن» میفرماید: سلامتی خود را فراموش نکن و در تفسیر آیه 8 سوره تکاثر با این مضون «ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ؛ سپس در همان روز است كه از نعمت [روى زمين] پرسيده خواهيد شد» میفرماید: نعمتی که از آن پرسیده میشود سلامتی است.
امام صادق(ع) فرموده است: «سلامتی نعمتی پنهان است؛ هرگاه باشد، فراموش شود و هرگاه از دست رود به یاد آید؛ همچنین فرمود: پنج چیز است که اگر کسی آنها را نداشته باشد زندگی برای او گوارا نیست: سلامتی و ...».
استراحت بدن
افزون بر لزوم رعایت سلامتی جسم و جان، باید به استراحت و آرامش اعضای بدن نیز توجه کرد کمااینکه امام صادق(ع) فرموده است: «کسیکه شبانه کار کند و با نخوابیدن به چشمش استراحت ندهد آن کارش حرام است، هر چند مال به دست آمده حلال است» و نیز میفرماید: «بیداری و کار کردن در همه شب بهگونهای که حق چشم رعایت نشود حرام است، جز در موارد استثنا و اضطرار؛ مانند زمان جنگ یا برای نجات جان بیمار و مانند آن».
امام صادق(ع) فرموده است: «سه چیز بدن را از پا در میآورد و چهبسا موجب مرگ شود: با شکم پُر وارد حمام شدن و با معده پُر آمیزش کردن و آمیزش با پیرزنان» و نیز فرمود: «مداومت بر خوردن سه چیز لاغری میآورد: تخممرغ، ماهی و شکوفه خرما» و نیز میفرماید: «شانه کردن در حمام موها را ضعیف و کمپشت میکند».
امام رضا(ع) فرموده است: «کسیکه میخواهد از معدهاش آزار نبیند بلافاصله روی غذا آب نخورد تا از غذا خوردن فارغ شود و هر کس چنین کند بدنش مرطوب و معدهاش ناتوان شود و رگها نیروی غذا را دریافت نکنند» همچنین فرموده است: «خوردن تخممرغ با ماهی، نقرس و قولنج و بواسیر و درد دندان میآورد» و فرمود: «خوردن گوشت خام مایه کرم در شکم است».
خداوند متعال در آیه 19 سوره کهف در این رابطه فرموده است: «وَکَذَلِکَ بَعَثْنَاهُمْ لِیَتَسَاءلُوا بَیْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِّنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا یَوْمًا أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قَالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَکُم بِوَرِقِکُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِینَةِ فَلْیَنظُرْ أَیُّهَا أَزْکَى طَعَامًا فَلْیَأْتِکُم بِرِزْقٍ مِّنْهُ وَلْیَتَلَطَّفْ وَلَا یُشْعِرَنَّ بِکُمْ أَحَدًا؛ و اینچنین بیدارشان کردیم تا میان خود از یکدیگر پرسش کنند گویندهاى از آنان گفت چهقدر ماندهاید گفتند روزى یا پارهاى از روز را ماندهایم [سرانجام] گفتند پروردگارتان به آنچه ماندهاید داناتر است اینک یکى از خودتان را با این پول خود به شهر بفرستید تا ببیند کدام یک از غذاهاى آن پاکیزهتر است و از آن غذایى برایتان بیاورد و باید زیرکى به خرج دهد و هیچکس را از [حال] شما آگاه نگرداند».
از نظر علمی ثابت شده که اگر توصیههای دینی بهطور کامل رعایت شوند، از بسیاری از بیماریها جلوگیری و پیشگیری میشود.
در آیه 23 سوره حشر در رابطه با سلامت آمده است: «هُوَ اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یُشْرِکُونَ؛ اوست خدایى که جز او معبودى نیست همان فرمانرواى پاک سلامت[بخش و] مؤمن [به حقیقت حقه خود که] نگهبان عزیز جبار [و] متکبر [است] پاک است خدا از آنچه [با او] شریک میگردانند».
همچنین درآیه 208 سوره بقره آمده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ ادْخُلُواْ فِی السِّلْمِ کَآفَّةً وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ؛ اى کسانىکه ایمان آوردهاید همگى به اطاعت [خدا] درآیید و گامهاى شیطان را دنبال مکنید که او براى شما دشمنى آشکار است».
اگر در آیات قرآن اندیشه کنیم پی میبریم که اسلام به موضوع «سلامت» بسیار اهمیت داده است، یکی از نامهای مبارک و زیبای خداوند متعال «سلام» است یعنی ذات پروردگار در ذات و صفاتش از هر عیب و نقصی بهدور است و منبع سلامتی برای جهانیان است.
امام علی(ع) فرموده است: «هر کس غذای پاکیزه بخورد و بهخوبی آنرا بجود و پیش از سیر شدن از غذا دست بکشد و بهموقع تخلی خودداری نکند، جز به مرض مرگ، بیمار نگردد» و نیز امام علی(ع) به امام حسنمجتبی(ع) میفرماید: «میخواهی چهار خصلت به تو بیاموزم تا از زحمت درمان بینیاز گردی؟ عرض کرد: آری، فرمود: بر سر سفره منشین مگر آنگاه که گرسنهای و از کنار سفره برنخیز مگر وقتیکه هنوز اشتها داری و جویدن غذا را به نیکی انجام ده و پیش از خوابیدن به دستشویی برو.هرگاه اینها را رعایت کردی از درمان بینیاز میشوی».
امام رضا(ع) نیز فرموده است: «اگر مردم کم غذا بخورند بدنهایشان اعتدال و استواری یابد» و از معصوم(ع) نقل شده است: «هرکس کم غذا بخورد بدنش سالم ماند و قلبش صفا یابد».
نبی مکرم اسلام نیز میفرماید: «معده، حوض بدن است و رگها به آن پیوستهاند، پس هرگاه معده سالم باشد رگها سلامتی صادر میکنند و هرگاه معده بیمار باشد رگها بیماری صادر میکنند» و باز میفرماید: «معده خانه هر دردی و پرهیز پایه هر درمانی است، پس چیزی بخور که با تو سازگار باشد» و نیز فرموده است: «مسافرت کنید تا تندرست باشید».
امام علی(ع) در حدیثی سکوت را مایه راحتی و آسایش میداند کمااینکه سکوت در مواردی که سخن گفتن ضرورتی ندارد، مایه آسایش روحی است؛ همچنین پرهیز از سخن در برخی جاها از پیامدهای ناگواری همچون دشمنی و به خطر افتادن سلامت تن جلوگیری میکند.
اهمیت حفظ جان و سلامت
نبی مکرم اسلام(ص) میفرماید: «ای علی! هر کس شراب را برای غیر خدا ترک کند خدا او را از شراب بهشتی سیراب سازد، علی(ع) پرسید: برای غیر خدا؟ حضرت(ص) فرمود: آری، به خدا سوگند! هر کس آنرا برای حفظ جانش ترک کند خدا او را بدین سبب سپاس میگذارد».
در روایتی دیگر رسول خدا(ص) از خوابیدن بر بامی که حفاظ ندارد نهی کرده است؛ همچنین آن حضرت به ابوذر فرمود: «ای ابوذر! سلامتی پیش از بیماری را دریاب و از آن برای زمان بیماری بهره بگیر» و نیز فرمود: «هرکه روز و شب را سپری میکند و سه نعمت را در اختیار دارد، نعمت دنیا بر او تمام است: سلامت بدن، امنیت و هزینه روزانه و اگر چهارمین نعمت را نیز داشته باشد تمام نعمت دنیا و آخرت را در اختیار دارد و آن اسلام است» و همچنین فرمود: «امنیت و عافیت دو نعمتی هستند که بسیاری از مردم در آنها مغبوناند».
امام علی(ع) نیز میفرماید: «ارزش دو چیز را نشناسد مگر کسیکه آنها را از دست داده باشد: جوانی و عافیت».آن حضرت در تفسیر آیه 77 سوره قصص با این مضمون «وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ؛ سهم خود را از دنيا فراموش مكن» میفرماید: سلامتی خود را فراموش نکن و در تفسیر آیه 8 سوره تکاثر با این مضون «ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ؛ سپس در همان روز است كه از نعمت [روى زمين] پرسيده خواهيد شد» میفرماید: نعمتی که از آن پرسیده میشود سلامتی است.
امام صادق(ع) فرموده است: «سلامتی نعمتی پنهان است؛ هرگاه باشد، فراموش شود و هرگاه از دست رود به یاد آید؛ همچنین فرمود: پنج چیز است که اگر کسی آنها را نداشته باشد زندگی برای او گوارا نیست: سلامتی و ...».
استراحت بدن
افزون بر لزوم رعایت سلامتی جسم و جان، باید به استراحت و آرامش اعضای بدن نیز توجه کرد کمااینکه امام صادق(ع) فرموده است: «کسیکه شبانه کار کند و با نخوابیدن به چشمش استراحت ندهد آن کارش حرام است، هر چند مال به دست آمده حلال است» و نیز میفرماید: «بیداری و کار کردن در همه شب بهگونهای که حق چشم رعایت نشود حرام است، جز در موارد استثنا و اضطرار؛ مانند زمان جنگ یا برای نجات جان بیمار و مانند آن».
امام صادق(ع) فرموده است: «سه چیز بدن را از پا در میآورد و چهبسا موجب مرگ شود: با شکم پُر وارد حمام شدن و با معده پُر آمیزش کردن و آمیزش با پیرزنان» و نیز فرمود: «مداومت بر خوردن سه چیز لاغری میآورد: تخممرغ، ماهی و شکوفه خرما» و نیز میفرماید: «شانه کردن در حمام موها را ضعیف و کمپشت میکند».
امام رضا(ع) فرموده است: «کسیکه میخواهد از معدهاش آزار نبیند بلافاصله روی غذا آب نخورد تا از غذا خوردن فارغ شود و هر کس چنین کند بدنش مرطوب و معدهاش ناتوان شود و رگها نیروی غذا را دریافت نکنند» همچنین فرموده است: «خوردن تخممرغ با ماهی، نقرس و قولنج و بواسیر و درد دندان میآورد» و فرمود: «خوردن گوشت خام مایه کرم در شکم است».
خداوند متعال در آیه 19 سوره کهف در این رابطه فرموده است: «وَکَذَلِکَ بَعَثْنَاهُمْ لِیَتَسَاءلُوا بَیْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِّنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا یَوْمًا أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قَالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَکُم بِوَرِقِکُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِینَةِ فَلْیَنظُرْ أَیُّهَا أَزْکَى طَعَامًا فَلْیَأْتِکُم بِرِزْقٍ مِّنْهُ وَلْیَتَلَطَّفْ وَلَا یُشْعِرَنَّ بِکُمْ أَحَدًا؛ و اینچنین بیدارشان کردیم تا میان خود از یکدیگر پرسش کنند گویندهاى از آنان گفت چهقدر ماندهاید گفتند روزى یا پارهاى از روز را ماندهایم [سرانجام] گفتند پروردگارتان به آنچه ماندهاید داناتر است اینک یکى از خودتان را با این پول خود به شهر بفرستید تا ببیند کدام یک از غذاهاى آن پاکیزهتر است و از آن غذایى برایتان بیاورد و باید زیرکى به خرج دهد و هیچکس را از [حال] شما آگاه نگرداند».
از نظر علمی ثابت شده که اگر توصیههای دینی بهطور کامل رعایت شوند، از بسیاری از بیماریها جلوگیری و پیشگیری میشود.
در آیه 23 سوره حشر در رابطه با سلامت آمده است: «هُوَ اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یُشْرِکُونَ؛ اوست خدایى که جز او معبودى نیست همان فرمانرواى پاک سلامت[بخش و] مؤمن [به حقیقت حقه خود که] نگهبان عزیز جبار [و] متکبر [است] پاک است خدا از آنچه [با او] شریک میگردانند».
همچنین درآیه 208 سوره بقره آمده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ ادْخُلُواْ فِی السِّلْمِ کَآفَّةً وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ؛ اى کسانىکه ایمان آوردهاید همگى به اطاعت [خدا] درآیید و گامهاى شیطان را دنبال مکنید که او براى شما دشمنى آشکار است».
