فطرت انسانی؛ منشأ و خاستگاه حقوق بشر
گروه اجتماعی: توجه به تعالیم ادیان الهی، نقش مؤثر آنها را در شکلدهی و ترویج حقوق بشر روشن میکند، زیرا خاستگاه حقوق بشر، فطرت انسان است، خالق این فطرت بهتر و بیشتر از هر مرجع دیگری از آفریده خود اطلاع دارد. فطرتی که انسان برای دستیابی به آن باید از لایههای خودخواهی عبور کند کمااینکه از نظر اسلام، همه انسانها آزاد آفریده شدهاند و حق دارند آزاد زندگی کنند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، از نظر اسلام، همه انسانها آزاد آفریده شدهاند و حق دارند آزاد زندگی کنند، اسلام با بازداشت بدون مجوز، شکنجه، آزار و هتک حرمت انسانها مخالف است و آزادی اندیشه، بیان، عقیده، تشکیل اجتماعات و... را به شرط اینکه نظم و امنیت جامعه اسلامی را برهم نزند به رسمیت میشناسد، همینگونه دین اسلام بر برابری تأکید میورزد؛ زیرا در اسلام برابری از اصل توحید ریشه میگیرد.
توجه به تعالیم ادیان الهی، نقش مؤثر آنها را در شکلدهی و ترویج حقوق بشر روشن میکند، زیرا خاستگاه حقوق بشر، فطرت انسان است، خالق این فطرت بهتر و بیشتر از هر مرجع دیگری از آفریده خود اطلاع دارد. فطرتی که انسان برای دستیابی به آن باید از لایههای خودخواهی عبور کند. از این رو حقوق اسلامی با دیگر حقوق وضع شده از سوی انسانها اختلاف مبنایی دارد.
بر این اساس، اسلام هرگونه تبعیض ناشی از تفاوت رنگها، زبانها و نژادها را نفی میکند، در دین مقدس اسلام همه انسانها در رسیدن به قرب الهی و سعادت مساوی هستند و حقوق اجتماعی یکسانی دارند.
مطابق اعلامیه جهانی حقوق بشر و سایر اسناد بینالمللی این حقوق ویژگیهایی همچون جهانشمول بودن، سلب ناشدنی، انتقالناپذیری، تفکیکناپذیری، عدم تبعیض و برابریطلبی، به هم پیوستگی و در هم تنیدگی را دارا است؛ از اینرو به تمامی افراد در هر جایی از جهان تعلق دارد و هیچکس را نمیتوان بهصرف منطقه جغرافیایی که در آن زندگی میکند، از حقوق بشر محروم کرد ضمن اینکه همه افراد فارغ از عواملی چون نژاد، ملیت، جنسیت و غیره در برخورداری از این حقوق با هم برابر و یکسان هستند و در این خصوص کسی را بر دیگری برتری نیست. این حقوق شامل حقوق طبیعی یا حقوق قانونی است که در قوانین ملی و بینالمللی موجود هستند.
متاسفانه امروزه شاهد هستیم حقوق بشر به ابزاری در دست استعمار و استکبار جهانی تبدیل شده است و هرکس که میخواهد از نام حقوق بشر سوءاستفاده میکند کمااینکه آمریکا و حامیان وی که ادعای حقوق بشر را داشته اما بدترین جنایات بشری را مرتکب میشوند، آمریکاییها در زندانهای مخوف گوانتانامو و ابوغریب بدترین شکنجهها را انجام داده و در عین حال پرچمدار حقوق بشر هستند.
تاریخ، کشتار مردم عراق و افغانستان، حمایت آمریکا از صدام و دیکتاتورهای منطقه، سرنگون کردن هواپیمای مسافربری ایران، حمایت از گروههای منافقین و بالاتر از همه حمایت ۶۶ ساله آمریکا از رژیم صهیونیستی کودککش را فراموش نکرده است، کارنامه آمریکا در زمینه حقوق بشر یک کارنامه سیاه و نکبتبار است و بزرگترین ناقض حقوق بشر در دنیا آمریکا و اسرائیل هستند.
بررسی روند پیگیری موضوعات حقوق بشر نشان میدهد هر گاه که رعایت این حقوق در تقابل با اهداف استکباری قرار گیرد به سهولت نقض و جایی که تکمیل کننده مستندات آنها جهت اجرای برنامههای استکباری باشد مورد حمایت قرار میگیرد.
حقوق شهروندی در قرآن کریم
مهمترین خاستگاه حقوقی در اندیشه اسلامی قرآنکریم است که «تبیان کلّ شی» است و تجدد را که بشریت در عرصه ارتباطات فردی، اجتماعی، سیاسی، بینالمللی بدان نیازمند است، به بهترین صورت برای جوامع بشری به ارمغان آورده که سیره نبوی(ص) و دیگر معصومان(ع)، نیز مطابق با درک درست مفاهیم آن کتاب عظیم است.
پیامبر اکرم(ص) هسته اولیه امت وسط و الگو را پیریزی فرمود، و پس از اندک زمانی به یثرب رفت، و یثرب را به «مدینه النبی» تبدیل کرد، مدینهای که در آن حاکمیت انسان بر سرنوشت خویش براساس بندگی خدا و قانونگذاری حق شکل گرفت. با توجه به اهداف هر حکومتی، میتوان به حقوق مردم از دیدگاه آن حکومت پیبرد.
نخستین هدف در حکومت اسلامی در زمینه فرهنگ و ایدئولوژی مردم است، زیرا پاسخگویی به نیازهای فکری و اعتقادی مردم آن زمان و چهبسا بشریت، از مهمترین اهداف رسالت پیامبر اکرم(ص) بوده است.
خداوند متعال در آیه ۱۵۷ سوره مبارکه اعراف میفرماید: «وَ یَضَعُ عَنهُم إِصرَهُم وَ الأغلالَ الَّتی کانَت عَلَیهم؛ پیامبری که بار سنگین را از دوش مردم بر میدارد و بندها و زنجیرها را از آنان باز میکند»، بدیهی است منظور از بارهای سنگین، آداب و رسوم جاهلی و نیز غل و زنجیرهای فکری و روحی است، که بر نیروها و استعدادهای معنوی بشر سایه افکنده است.بحث در مورد حقوق بشر و شهروند از مباحث مطرح و مهم جهان کنونی است که مورد توجه اندیشمندان و صاحبان مکاتب حقوقی مختلف قرار گرفته است.
از دیدگاه اسلام خداوند متعال نهتنها خالق جهان هستی و مدبر امور آن است، بلکه قوانین حاکم بر افراد و جوامع انسانی را هم وضع میکند، انسان مکلف است که تنها از دستورات و قوانین او اطاعت کند. این نکته در قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته است، چنانکه در آیه ۲۱۳ سوره مبارکه بقره آمده است، «کانَ الناس أمة واحده فبعث الله النبیّین مُبشرین و منذرین و أنزل معهم الکتاب بالحق لیحکم بین الناس فیما اختلفوا فیه؛ مردم امت واحدی بودند؛ خداوند پیامبران را برانگیخت و کتاب خود را همراه ایشان به حق فرستاد تا در میان مردم در مواردی که اختلاف میکنند، حکم کند».
این آیه به روشنی نشان میدهد که هدف از فرستادن کتاب آسمانی این است که بر جامعه حاکمیت پیدا کند و در اختلافات داوری نماید. از سوی دیگر بعضی از آیات کسانی را که از جانب خود احکامی را وضع کرده، و به جعل قانون پرداختهاند، مذمت میکند، مانند آیه ۱۱۶ سوره مبارکه نحل که میفرماید: «وَ لاتقولوا لِما تَصِفُ أَلسِنَتکُم الکَذِب هذا حلال و هذا حرام لِتَفتَروا عَلی الله الکذب إنَّ الذین یَفتَرونَ عَلی الکذب لا یفلحون؛ با آنچه زبانتان توصیف میکند به دروغ نگویید که این حلال و آن حرام است تا به خدا کذب و افتراء ببندید که هرکس بر خداوند دروغ و افتراء بندد، رستگار نمیشود».
با توجه به آیات قرآنکریم و تعالیم بزرگان دین، در مییابیم که نخستین حق انسان شناخت جایگاه حقیقی خویش است، و با این شناخت به وظایف خود بهعنوان بالاترین مخلوق پی میبرد.
از دیدگاه امام سجاد(ع) اولین حق انسان، حق نفس، سپس حق تکتک اعضا و پس از آن حقوق اموال و افراد اجتماع بیان گردیده است.بنابراین قوانین اسلامی هر دو بُعد فردی و اجتماعی انسان را مورد توجه قرار داده، و در هر دو بُعد، هم به نیازهای مادی پاسخ داده است، هم به نیازهای معنوی.
در سیستم قانونگذاری الهی که قوانین پیرو مصالح فردی و جمعی است بسیاری از احکام عبادی برای پرورش و سازندگی فرد و روحیات او قانونگذاری شده است، و بسیاری از احکام دیگر نیز برای اصلاح جامعه و ایجاد عدالت اجتماعی و حفظ حقوق امت اسلامی است.
همواره مصلحتهای فردی و اجتماعی در احکام فقهی مراعات شده، هرگاه این دو مصلحت در یکجا با هم اصطکاک و برخورد پیدا کنند، مصالح عمومی بر مصالح فردی ترجیح پیدا کرده است.
توجه به تعالیم ادیان الهی، نقش مؤثر آنها را در شکلدهی و ترویج حقوق بشر روشن میکند، زیرا خاستگاه حقوق بشر، فطرت انسان است، خالق این فطرت بهتر و بیشتر از هر مرجع دیگری از آفریده خود اطلاع دارد. فطرتی که انسان برای دستیابی به آن باید از لایههای خودخواهی عبور کند. از این رو حقوق اسلامی با دیگر حقوق وضع شده از سوی انسانها اختلاف مبنایی دارد.
بر این اساس، اسلام هرگونه تبعیض ناشی از تفاوت رنگها، زبانها و نژادها را نفی میکند، در دین مقدس اسلام همه انسانها در رسیدن به قرب الهی و سعادت مساوی هستند و حقوق اجتماعی یکسانی دارند.
مطابق اعلامیه جهانی حقوق بشر و سایر اسناد بینالمللی این حقوق ویژگیهایی همچون جهانشمول بودن، سلب ناشدنی، انتقالناپذیری، تفکیکناپذیری، عدم تبعیض و برابریطلبی، به هم پیوستگی و در هم تنیدگی را دارا است؛ از اینرو به تمامی افراد در هر جایی از جهان تعلق دارد و هیچکس را نمیتوان بهصرف منطقه جغرافیایی که در آن زندگی میکند، از حقوق بشر محروم کرد ضمن اینکه همه افراد فارغ از عواملی چون نژاد، ملیت، جنسیت و غیره در برخورداری از این حقوق با هم برابر و یکسان هستند و در این خصوص کسی را بر دیگری برتری نیست. این حقوق شامل حقوق طبیعی یا حقوق قانونی است که در قوانین ملی و بینالمللی موجود هستند.
متاسفانه امروزه شاهد هستیم حقوق بشر به ابزاری در دست استعمار و استکبار جهانی تبدیل شده است و هرکس که میخواهد از نام حقوق بشر سوءاستفاده میکند کمااینکه آمریکا و حامیان وی که ادعای حقوق بشر را داشته اما بدترین جنایات بشری را مرتکب میشوند، آمریکاییها در زندانهای مخوف گوانتانامو و ابوغریب بدترین شکنجهها را انجام داده و در عین حال پرچمدار حقوق بشر هستند.
تاریخ، کشتار مردم عراق و افغانستان، حمایت آمریکا از صدام و دیکتاتورهای منطقه، سرنگون کردن هواپیمای مسافربری ایران، حمایت از گروههای منافقین و بالاتر از همه حمایت ۶۶ ساله آمریکا از رژیم صهیونیستی کودککش را فراموش نکرده است، کارنامه آمریکا در زمینه حقوق بشر یک کارنامه سیاه و نکبتبار است و بزرگترین ناقض حقوق بشر در دنیا آمریکا و اسرائیل هستند.
بررسی روند پیگیری موضوعات حقوق بشر نشان میدهد هر گاه که رعایت این حقوق در تقابل با اهداف استکباری قرار گیرد به سهولت نقض و جایی که تکمیل کننده مستندات آنها جهت اجرای برنامههای استکباری باشد مورد حمایت قرار میگیرد.
حقوق شهروندی در قرآن کریم
مهمترین خاستگاه حقوقی در اندیشه اسلامی قرآنکریم است که «تبیان کلّ شی» است و تجدد را که بشریت در عرصه ارتباطات فردی، اجتماعی، سیاسی، بینالمللی بدان نیازمند است، به بهترین صورت برای جوامع بشری به ارمغان آورده که سیره نبوی(ص) و دیگر معصومان(ع)، نیز مطابق با درک درست مفاهیم آن کتاب عظیم است.
پیامبر اکرم(ص) هسته اولیه امت وسط و الگو را پیریزی فرمود، و پس از اندک زمانی به یثرب رفت، و یثرب را به «مدینه النبی» تبدیل کرد، مدینهای که در آن حاکمیت انسان بر سرنوشت خویش براساس بندگی خدا و قانونگذاری حق شکل گرفت. با توجه به اهداف هر حکومتی، میتوان به حقوق مردم از دیدگاه آن حکومت پیبرد.
نخستین هدف در حکومت اسلامی در زمینه فرهنگ و ایدئولوژی مردم است، زیرا پاسخگویی به نیازهای فکری و اعتقادی مردم آن زمان و چهبسا بشریت، از مهمترین اهداف رسالت پیامبر اکرم(ص) بوده است.
خداوند متعال در آیه ۱۵۷ سوره مبارکه اعراف میفرماید: «وَ یَضَعُ عَنهُم إِصرَهُم وَ الأغلالَ الَّتی کانَت عَلَیهم؛ پیامبری که بار سنگین را از دوش مردم بر میدارد و بندها و زنجیرها را از آنان باز میکند»، بدیهی است منظور از بارهای سنگین، آداب و رسوم جاهلی و نیز غل و زنجیرهای فکری و روحی است، که بر نیروها و استعدادهای معنوی بشر سایه افکنده است.بحث در مورد حقوق بشر و شهروند از مباحث مطرح و مهم جهان کنونی است که مورد توجه اندیشمندان و صاحبان مکاتب حقوقی مختلف قرار گرفته است.
از دیدگاه اسلام خداوند متعال نهتنها خالق جهان هستی و مدبر امور آن است، بلکه قوانین حاکم بر افراد و جوامع انسانی را هم وضع میکند، انسان مکلف است که تنها از دستورات و قوانین او اطاعت کند. این نکته در قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته است، چنانکه در آیه ۲۱۳ سوره مبارکه بقره آمده است، «کانَ الناس أمة واحده فبعث الله النبیّین مُبشرین و منذرین و أنزل معهم الکتاب بالحق لیحکم بین الناس فیما اختلفوا فیه؛ مردم امت واحدی بودند؛ خداوند پیامبران را برانگیخت و کتاب خود را همراه ایشان به حق فرستاد تا در میان مردم در مواردی که اختلاف میکنند، حکم کند».
این آیه به روشنی نشان میدهد که هدف از فرستادن کتاب آسمانی این است که بر جامعه حاکمیت پیدا کند و در اختلافات داوری نماید. از سوی دیگر بعضی از آیات کسانی را که از جانب خود احکامی را وضع کرده، و به جعل قانون پرداختهاند، مذمت میکند، مانند آیه ۱۱۶ سوره مبارکه نحل که میفرماید: «وَ لاتقولوا لِما تَصِفُ أَلسِنَتکُم الکَذِب هذا حلال و هذا حرام لِتَفتَروا عَلی الله الکذب إنَّ الذین یَفتَرونَ عَلی الکذب لا یفلحون؛ با آنچه زبانتان توصیف میکند به دروغ نگویید که این حلال و آن حرام است تا به خدا کذب و افتراء ببندید که هرکس بر خداوند دروغ و افتراء بندد، رستگار نمیشود».
با توجه به آیات قرآنکریم و تعالیم بزرگان دین، در مییابیم که نخستین حق انسان شناخت جایگاه حقیقی خویش است، و با این شناخت به وظایف خود بهعنوان بالاترین مخلوق پی میبرد.
از دیدگاه امام سجاد(ع) اولین حق انسان، حق نفس، سپس حق تکتک اعضا و پس از آن حقوق اموال و افراد اجتماع بیان گردیده است.بنابراین قوانین اسلامی هر دو بُعد فردی و اجتماعی انسان را مورد توجه قرار داده، و در هر دو بُعد، هم به نیازهای مادی پاسخ داده است، هم به نیازهای معنوی.
در سیستم قانونگذاری الهی که قوانین پیرو مصالح فردی و جمعی است بسیاری از احکام عبادی برای پرورش و سازندگی فرد و روحیات او قانونگذاری شده است، و بسیاری از احکام دیگر نیز برای اصلاح جامعه و ایجاد عدالت اجتماعی و حفظ حقوق امت اسلامی است.
همواره مصلحتهای فردی و اجتماعی در احکام فقهی مراعات شده، هرگاه این دو مصلحت در یکجا با هم اصطکاک و برخورد پیدا کنند، مصالح عمومی بر مصالح فردی ترجیح پیدا کرده است.
