ضرورت افزایش سهم قرآن در محتوای آموزشی حوزههای علمیه
گروه فعالیتهای قرآنی: بررسی وضعیت آموزش مفاهیم قرآنی در حوزه و میزان بهرهمندی علوم حوزوی از جمله موضوعاتی بود که در نشست جایگاه قرآن در نظام آموزشی حوزه مورد بحث قرار گرفت.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسانجنوبی، قرآن اصلیترین کتاب معرفتی اسلام و حوزه رسمیترین نهاد آموزشی است که در آن مفاهیم دینی تعلیم داده می شود. از این جهت به طور طبیعی باید بین قرآن و مفاهیمی که در حوزه تدریس می شود ارتباط تنگاتنگی وجود داشته باشد.
اما گاه در زمینه این ارتباط سؤالات جدی مطرح می شود و این موضوعات دغدغه میشود که در حال حاضر وضعیت آموزش مفاهیم قرآنی در حوزه به چه صورت است و از دریای بیکران قرآن برای رشد علمی و بالندگی طلاب چه اندازه استفاده میشود؟
براساس همین دغدغهها ایکنای خراسانجنوبی در نشستی وضعیت آموزش مفاهیم قرآنی در حوزه را مورد بررسی قرار داد. نشستی که در آن حجت الاسلام مجتبی شیدایی معاون پژوهشی حوزه علمیه خراسان جنوبی حجتالاسلام علیرضا حسینی امام جمعه درمیان و محمد جعفری مدرس دروس معارفی دانشگاهها و فارغالتحصیل حوزه در آن شرکت داشتند.
نخستین سؤالی که در این نشست مطرح شد وضعیت کلی آموزش مفاهیم قرآنی در حوزههای علمیه بود که هر کلام از سه کارشناس از جنبهای به این موضوع پرداختند و از نقاط قوت و ضعف وضعیت فعلی آموزش مفاهیم قرآنی در حوزه گفتند.
حجتالاسلام مجتبی شیدایی معاون پژوهشی حوزه علمیه خراسانجنوبی به صورت جزئی وضعیت استفاده از مفاهیم قرآنی را در هر کدام از علوم حوزوی از جمله منطق، کلام و.. را در این نشست تخصصی مورد بررسی قرار داد و در ابتدا گفت: در سطح یک حوزه علمیه که 6 سال طول میکشد، طلاب هر سال دو درس به نام قرآن( قرآن 1،2،3 و..) میگذرانند که هر کدام 5 واحد است.
گذراندن 900 ساعت آموزش دروس قرآن تا پایان سطح یک
معاون پژوهشی حوزه علمیه خراسانجنوبی اظهار کرد: بنابرین طلاب در پایان سطح یک 12 درس قرآن 5 واحدی که 900 ساعت درسی را به خود اختصاص داده را میگذارنند که البته این مهم در یک تحول چند ساله محقق شده است.
شیدایی بیان کرد: سایر دروس حوزه نیز گاه به صورت مستقیم و گاه غیر مستقیم از قرآن بهره برده است و به عنوان مثال میتوان دروس ادبیات عرب را که در سه سال اول تحصیل در حوزه بسیار پررنگ است را نام برد.
وی ادامه داد: در ادبیات عرب و در آموزش شاخههای مختلف آن(صرف، نحو، بلاغت و لغت) کاربرد قاعدهها و بیان مثالها معطوف به قرآن و تطبیق آن بر نمونههای قرآنی است که این مهم را در کتبی چون مغنی الادیب و جواهر بلاغه میتوان دید.
اگر بگوییم در آموزش ادبیات عرب رویکرد قرآنی وجود ندارد، جفا کردهایم
معاون پژوهشی حوزه علمیه خراسانجنوبی ادامه داد: البته ممکن است در برخی از کتابها در حوزه ادبیات عرب چون البهجه المرضیة رویکرد قرآنی وجود نداشته باشد اما جفا است اگر بگوییم در دروس ادبیات عرب که در حوزه تدریس می شود، توجهی به قرآن وجود ندارد.
شیدایی افزود: در زمینه سایر علوم نیز باید به این نکته اشاره کرد که در فقه نیز از ظرفیت قرآن در قالب آیات الاحکام که حدود 600 تا 700 است، استفاده میشود که در این زمینه کتب متعددی توسط اندیشمندان علوم اسلامی نگاشته شده است.
وی گفت: البته در علم فقه در مرحله عمل و استنباط نقش روایات پررنگ میشود چرا که معتقدیم برای تفسیر صحیح قرآن باید به روایات مراجعه کنیم که این مسئله ممکن است این تصور را به وجود آورد که قرآن مورد بیمهری قرار گرفته، در حالی که اینگونه نیست و روایات به ما در فهم درست قرآن کمک میکند.
معاون پژوهشی حوزه علمیه خراسانجنوبی اظهار کرد: در علم منطق نیز که خواستگاه چند هزار ساله داشته و از جمله علوم عقلی صرف است اگر میخواهیم از قرآن در این علم استفاده شود، رویکرد باید رویکرد کاربردی باشد.
خلأ استفاده کاربردی از قرآن در علم منطق
شیدایی با اشاره به یک مثال در زمینه رویکرد کاربردی به قرآن در علم منطق، ادامه داد: قرآن در آیات متعددی استدلالهای باطل را بیان کرده و به آن پاسخ داده است که این پاسخ بسیار مهم است و در کشف مغالطهها میتوان از آن بهره برد و از این موضوع در بحث مغالطه در علم منطق استفاده کرد.
وی افزود: در تدریس منطق باید این رویکرد کاربردی وجود داشته باشد که در حال حاضر در کتب درسی حوزه اینگونه نیست و میتوان این اشکال را وارد دانست، هر چند کتابهایی در این زمینه نوشته شده است اما باید بیش از این کار کرد.
معاون پژوهشی حوزه علمیه خراسان جنوبی اظهار کرد: در علم کلام نیز که در زمینه مسائل مبنایی و اعتقادی صحبت می شود تحت عنوانهای متعددی از قرآن استفاده می شود و در زمینه مسائلی چون جبر و اختیار، توحید و معاد و... آیات متعددی وجود دارد.
یک برداشت نادرست از استدلالهای قرآن در حوزه علم کلام
شیدایی بیان کرد: البته در زمینه علم کلام یک مسئله وجود دارد و آن این است که برخی افراد این تلقی را دارند که ادله قرآن، ادله عقلی نیست بلکه نقلی است در حالی که یک سؤال مطرح میشود و آن این است که به عنوان وقتی کافری استخوان مردهای را در دست پودر میکند و میپرسد که چه کسی می خواهد حیات دوباره به این استخوان پوسیده بدهد جواب قرآن به او عقلی است یا نقلی؟
وی ادامه داد: طبیعی است که جواب قرآن به یک فرد کافر جواب عقلی میدهد و از این جهت است که بسیاری از بزرگان چون علامه طباطبایی و شهید مطهری اعتقاد دارند که باید به سمت کشف استدلالهای عقلی از قرآن برویم.
معاون پژوهشی حوزه خراسانجنوبی افزود: این روش قرآن از این مسئله ناشی میشود که هدف قرآن تغییر رفتار و تغییر تصمیم در فرد است و البته باید به این نکته نیز اشاره کرد که قرآن یک استدلال خشک را مطرح نمیکند بلکه چاشنی اخلاق و عاطفه و فطرت همراه با آن است.
شیدایی همچنین در خصوص زمان آموزش دروس حوزوی یادآور شد: در این زمینه می توان از نتایج تحقیقات روانشناسی مدد جست و به این سؤال پاسخ داد که در نوجوانی به لحاظ آموزشی ذهن فرد تحلیلی و منطقی است یا حفظی و آن وقت برنامهریزی کرد که کدام دروس در چه سالی از تحصیل باید آموزش داده شود.
انتقاداتی به ساختار آموزشی حوزه
حجتالاسلام علیرضا حسینی امام جمعه درمیان نیز در این نشست با نگاهی انتقادی به وضعیت آموزش مفاهیم قرآنی در حوزه و با اشاره به اینکه با کلیت ساختار آموزشی حوزه موافق هستم گفت: البته انتقاداتی نیز وجود دارد و باید به این نکته توجه کرد که هر خوراک آموزشی در چه زمانی، با چه روشی و در چه سال تحصیلی به طلبه آموزش داده شود.
وی اظهار کرد: نکته دیگری که در نقد ساختار آموزشی حوزه باید به آن اشاره کرد دوگانگی محتوای آموزشی حوزههای تحت مدیریت قم و حوزههای تحت مدیریت مشهد است که به این مسئله نیز باید توجه نشان داد.
امام جمعه درمیان بیان کرد: امروزه بعد از اینکه سالها از زمان ورود ما به حوزه میگذرد نگاهی به متون آموزشی میاندازم، میبینم که تحول چندانی صورت نگرفته و به عنوان مثال همان کتاب هدایه قدیم تنها کمی ساده تر شده است.
حسینی با اشاره به اینکه تحول و خرق عادت نیازمند ساختار شکنی و یک انقلاب است، ادامه داد: به نظر میرسد باید ساختار فعلی را بشکنیم و زمان تدریس برخی از دروس در حوزه را باید تغییر داد.
حفظ آیات کاربردی را در برنامه آموزشی سالهای نخست حوزه قرار دهیم
وی با بیان اینکه در سالهای اول حوزه که طلبه دغدغههای کمتری دارد باید بر روی مسائل حفظی کار کنیم و بعد از چند سال که ذهن طلبه آماده شد میتوان بر روی آموزش قواعد و مفهومها کار کرد، افزود: نباید شرایط به گونهای باشد که طلبه بعد از پایان تحصیلات و برای یک منبر رفتن به دنبال حفظ آیات کاربردی و ضروری بیفتد.
امام جمعه درمیان بیان کرد: از طرف دیگر برخی از مباحثی که در مدارس حوزههای تدریس می شود مثل منطق ارسطویی و با بحث الفاظ و... در اصول فقه کاربرد چندانی ندارد و بسیاری از آنها را میتواند تعدیل و یا حذف کرد.
حسینی یادآور شد: در زمینه تفسیر قرآن در حوزه هم ممکن است بتوان گفت که میزان تفسیر قرآنی که در برخی سطوح حوزه تدریس میشود کافی نیست اما باید به این نکته نیز توجه داشت که تفسیر یک کار تخصصی است و اهل خودش را میطلبد.
تدوین کتاب آیات کاربردی از اقدامات مؤثر در حوزههای علمیه خراسانجنوبی
محمد جعفری مدرس دانشگاه و فارغ التحصیل حوزه علمیه نیز در پاسخ به این سؤال به برخی از اقدامات اشاره شده در سالهای اخیر در حوزه علمیه خراسانجنوبی اشاره کرد و گفت در زمان مدیریت حجت الاسلام مشرفی یکی از اقدامات بسیار خوبی که صورت گرفت تدوین کتاب آیات کاربردی و تدریس آن در مدارس علمیه خراسانجنوبی بود.
وی اظهار کرد: اقدام تأثیرگذار و مهم دیگری که در حوزه های علمیه خراسانجنوبی صورت گرفت آموزش قواعد عربی و آموزش آن در قالب مثالهای قرآنی و بر مبنای آیات قرآن بود که بیشک کاری نو و جدید است.
آموزش مفاهیم قرآن در حوزه باید به پیادهسازی سبک زندگی دینی منجر شود
مدرس دانشگاه بیان کرد: دوستان حوزوی موضوعات و مفاهیمی که اخذ میکنند باید مبتنی بر قرآن باشد و بعد از آن تبدیل به یک خروجی برای جامعه گردد که بتواند سبک زندگی قرآنی را پیاده کند نه اینکه وقت طلبه را برای موضوعاتی بگیریم که کاربرد چندانی ندارد.
جعفری با اشاره به آموزش مفاهیم دینی در دانشگاهها نیز گفت: به برکت انقلاب اسلامی در حال حاضر مباحث و مفاهیم قرآنی نمود بیشتری دارد و در حقیقت هدف و تلاش بر کارهای زیر بنایی و مبنایی قرآنی است.
وی اظهار کرد: در حال حاضر دروسی چون تفسیر موضوعی قرآن در دانشگاه ها تدریس میشود و درسهایی چون اندیشه 1 و 2 نیز برگرفته از آیات قرآن است.
این مدرس دانشگاه یادآور شد: تجربه به من ثابت کرده است که اگر استاد مسلط و دارای اخلاق نیک باشد دانشجویان و طلاب با شوق و رعبت سر کلاس درس حاضر می شوند و از این منظر نقش استاد را نباید نادیده گرفت.
این گزارش ادامه داد....
حکیمه بهمن زاده
