از «چاووشیخوانی» تا «علمبندو» جلوههای ناب عزاداری در خراسان جنوبی
گروه اجتماعی ــ يکی از مراسمهای سنتی عزاداری شهرستان بيرجند در ماه محرم مراسم «علمبندان» است که مردم بيرجند بهويژه سادات با این مراسم عزاداری سالار شهيدان را آغاز میکنند.
به گزارش ایکنا از خراسان جنوبی، يکی از مراسمهای سنتی عزاداری شهرستان بيرجند در ماه محرم مراسم «علمبندان» است که مردم بيرجند بهويژه سادات با مراسم علم بندان عزاداری سالار شهيدان را آغاز میکنند.
«علم» مهمترین نشانه عزاداری است که قبل از اسلام و اوایل اسلام وجود داشته و در زمانهای گذشته از لوازم جنگی به شمار میآمده است.
مورخان ذکر میکنند؛ که امام حسین(ع) نیز علم و پرچمهایی داشته و در زمان مامون در لشکر اسلام علمهایی به نام «علم سیاه» متداول بوده که مامون آنها را برانداخته و در زمان سلجوقیان نیز سپهسالاران علمی را به نام «توغ» داشتهاند.
علم؛ مهمترین نشانه عزاداری ایام محرم
علم از دو قسمت پایه و توغ تشکیل شده که پایههای آن از دو تا 20 متر متغیر است و بیشتر آنها دو تا پنج متر است وعلم پوشش پارچهای دارد که به آن پیراهن علم میگویند و به رنگهای سبز، سیاه، سفید و روشن است.
به بالای علمها توغ وصل است و به زیر توغ دستمالهای زیادی متصل میشود که اکثر آنها توسط مردم تهیه میشوند.
در بیرجند علم از مهمترین و اصلیترین علائم عزاداری است و مردم برای آن احترام بسیار قابل هستند.
مراسم علمبندان یا «علم بندو» در بیرجند و روستاهای این شهرستان در روزهای مختلف دهه اول محرم از جمله شب یا روز اول، دوم، سوم، چهارم و هفتم ماه محرم انجام میشود.
علمها اغلب بانی و «علمچی» دارند که این شغل بطور موروثی به آنها منتقل شده و در برخی مناطق بانیان، علمها را در خانه هایشان به اتفاق اقوام خود بسته و برای بقیه مراسم به مسجد و یا محل تجمع مردم میآورند.
گروهی هم مراسم علم بندان را در مسجد انجام میدهند و برای این کار روز قبل از مراسم پارچههای علم را میشویند.
روز علمبندان مردم را به وسیله «چاووشیخوانی» یا اعلام از بلندگو و یا شیپور زدن آگاه میکنند و پس از جمع شدن مردم، بزرگان و سادات محل، لباس، دستمالها، پارچهها و توغ علم را میبندند و در حین این کار اسپند دود می کنند و فردی چاووشی می خواند و دیگران صلوات می فرستند.
پس از علم بستن، علمها را و به قبرستان میبرند و دور قبرستان چرخانده و برای اهل قبور فاتحه میخوانند و در برخی روستاها، علمها را به دور روستا میچرخانند.
در گذشته در شهر بیرجند یک روز قبل از محرم، علمها توسط تعدادی از سادات در خانه بسته میشد و به مسجد عاشورا می آوردند و پس از روضه خوانی علمها را پای منبر می بردند که در اصطلاح به آن «به تخت بردن علم» گفته میشد.
آئین سنتی علم بندان در روستای درخش
در روستای «درخش»، علم بندان مراسمي است که در روز چهارم محرم الحرام انجام مي شود، به گونهای که علم بندها در مسجد جامع درخش گرد هم میآيند و علمها را گرفته و تا عصر عاشورا همراه عزاداران در مراسم حمل میکنند.
هرکدام از علمها به نام يکي از ائمه اطهار(ع) نامگذاری و برپا میشود و به اين ترتيب 12 علم به نام 12 امام و دو علم به نام حضرت فاطمه زهرا(س) و قمر بنیهاشم حضرت ابالفضل العباس(ع) در مراسم خاص با پارچه هايی به رنگهای مختلف پوشانده میشود.
اين مراسم نسل به نسل از پدر به پسر بزرگتر خانواده انتقال میيابد و هرکدام از علمها علاوه بر اينکه داراي صاحبي موروثی است داراي علمگردانی موروثی نيز هست.
نگهداری طوق بالاي علم در تمام سال بر عهده علم گردان است، علم گردان در زمان مراسم، حراست و مواظبت از علم را برعهده دارد و به اعتقاد اهالی روستای درخش اگر علم دچار خسارت شود و يا بر زمين بيفتد، صاحب علم بايد قرباني کند در غير اين صورت براي خانواده صاحب علم اتفاق ناگواري در سال رخ مي دهد.
از روز چهارم محرم تا پايان مراسم عزاداري در عصر عاشورا، علم گردانان علمها را دور روستا ميچرخانند و براي صحت و سلامتي اهالي منزل و شادي مردگان آنان ذکر فاتحه سر ميدهند.
آمدن علمها به منزل اهالي روستا بسيار خوش يمن و نيامدن آنان بد يمن است، بنابراين اهالي روستا مواظب هستند در اين چند روز علمها به درب منازل آنان آمده و براي لحظاتي جلوي منزل آنان توقف کنند.
هر علم گردان براي خود يک جارچي و يا همراه استخدام ميکند که وظيفه جارچي همراهي با علم گردان و جمع آوري نذوراتي است که مردم به علم گردانان اهدا مي کنند و چه بسا بسياري از مردم به خاطر حضور علمها در جلوي منزلشان گوسفند قرباني کنند و در پايان مراسم نذورات جمع آوري شده بين علم گردان و جارچي تقسيم مي شود.
«عقد علم»؛ آئین سنتی منصوب به علم بندان
در روستای «چنشت» بیرجند در هنگام مرگ افراد، علم می بندند و به خانه عزادار می برند و تا علم را بر در خانه نصب نکنند، میت را از خانه بیرون نمی برند و بستن علم در محرم در این روستا توسط دو نفر «صاحب علم» انجام می شود که به آنها آخوند می گویند و این شغل بطور موروثی به پسر بزرگتر میرسد.
در روستای «خلیلان» به علم بندان «عقد علم» میگویند و برای بستن علم، مردم روستاهای نزدیک خود را به آن روستا می رسانند.
عقد علم در میدان ده و کنار چشمه انجام میشود و در هنگام بستن علم توسط بزرگان روستای خلیلان و روستاهای اطراف، ملای ده متنی را می خواند که عقد علم نام دارد.
در روستای «مهموئی» نیز علم را بزرگ ده که سید هم هست می بندد و اگر فصل سیب تازه یا انار باشد، سیب و یا اناری را به علم می بندد و اگر فصل آنها نباشد پارچه ای را به جای سیب و یا انار در داخل یکی از دستمال های علم گره میزنند.
در شهرستان بيرجند مراسم علم گرداني در شهرها اغلب در نيمه نخست و در روستاها در نيمه دوم دهه اول محرم برگزار مي شود.
در حال حاضر مراسم علم بندان در شهر بيرجند در شب نخست ماه محرم در هيئت محبان الزهرا(س) با حضور تعدادي از سادات که به سادات علم دار معروف هستند برگزار ميشود.
انتهای پیام
سپیده قلندری اسفدن
