مراحل تربیت و تکامل انسان در قرآن

حبیب‌الله صابری‌نسب، پیشکسوت و پژوهشگر قرآنی، در تشریح نکات کلیدی جزء یازدهم کلام وحی در قالب سلسله مباحث معرفتی در گفت‌و‌گو با ایکنا از استان مرکزی، گفت: این جزء قرآن از آیه 93 سوره مبارکه «توبه» که می‌فرماید «إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ» آغاز شده و با آیه پنجم از سوره «هود» که می‌فرماید «أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلَا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ» به پایان می‌رسد.

وی با اشاره به آیه 103 و 104 سوره «توبه» که می‌فرماید «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِي(103) از اموال آنان صدقه‏‌اى بگير تا به وسيله آن پاك و پاكيزه‏‌شان سازى و برايشان دعا كن زيرا دعاى تو براى آنان آرامشى است و خدا شنواى داناست، أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ؛ آيا ندانسته‏‌اند كه تنها خداست كه از بندگانش توبه را مى ‌پذيرد و صدقات را مى‏‌گيرد و خداست كه خود توبه‏‌پذير مهربان است» افزود: خداوند در همه حال دستگیری از فقرا و نیازمندان را مورد تأکید قرار داده است، این دو آیه شریف به نوعی پرداخت زکات را گوشزد کرده است.

راه‌ مهم تزکیه و تربیت نفس

صابری‌نسب یکی از راه‌های مهم تزکیه و تربیت نفس را عبادت مالی دانست و اضافه کرد: خداوند در آیه 103 «توبه» به پیامبر(ص) می‌فرماید بخشی از اموال مردم را به‌عنوان زکات دریافت کن تا این اقدام منتج به پاکی مال آنان شود. پاکی جسم وابسته به پاکی روح است و از این دو شاخصه مهم نباید غافل شد.

صابری‌نسب با اشاره به اینکه خداوند متعال در آیه 107 سوره «توبه» به مسجد ضرار اشاره کرده است، به ذکر آیه «وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ، و آنهايى كه مسجدى اختيار كردند كه مايه زيان و كفر و پراكندگى ميان مؤمنان است و [نيز] كمينگاهى است براى كسى كه قبلاً با خدا و پيامبر او به جنگ برخاسته بود و سخت‏ سوگند ياد مى‌كنند كه جز نيكى قصدى نداشتيم و[لى] خدا گواهى مى‏‌دهد كه آنان قطعاً دروغگو هستند» پرداخت و افزود: گروهی از منافقان در مقابل مسجد قبا (نخستین مسجد اسلام) مسجدی برای رسیدن به اهداف خود بنا کرده و از نبی مکرم اسلام(ص) دعوت به اقامه نماز کردند که ایشان با آشکار شدن مقاصد شوم منافقان توسط پیک حق دستور تخریب این مسجد که بعدها به نام مسجد ضرار معروف شد را صادر فرمودند.

وی ادامه داد: ویران شدن مسجد ضرار درس‌های بسیاری دارد که می‌توان از آن جمله به ظاهربین نبودن مسلمانان اشاره کرد. با توجه به این آیه متوجه خواهیم شد که برای برپایی کانون فعال و مثبت دینی و اجتماعی باید به دو عنصر پاک بودن شالوده کار از ابتدا و وجود حامیان درستکار، با ایمان و مصمم توجه کرد.

این پژوهشگر قرآنی نکته مندرج در آیه 111 همین سوره را معامله با خداوند دانست و در تشریح آیه «إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِي» گفت: خداوند در طول حیات انسان‌ها با مال و جان آنان معامله کرده و از این دو طریق آنان را مورد آزمایش الهی قرار می‌دهد. بندگان مخلص و با تقوا باید هوشیار باشند تا در بزنگاه‌های زندگی سربلند بیرون آیند.

صابری‌نسب تصریح کرد: در سوره مبارکه «توبه» به جنگ تبوک اشاره شده است و خداوند در آیه 117 که می‌فرماید؛ «لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ؛ به يقين خدا بر پيامبر و مهاجران و انصار كه در آن ساعت دشوار از او پيروى كردند ببخشود بعد از آنكه چيزى نمانده بود كه دلهاى دسته‏ اى از آنان منحرف شود باز برايشان ببخشود؛ چراكه او نسبت به آنان مهربان و رحيم است» از «سَاعَةِ الْعُسْرَةِ» به‌عنوان زمان سختی یاد کرده است.

نکات کیلدی سوره «یونس»

وی در نکات کلیدی سوره مبارکه«یونس» به آیه 23 که می‌فرماید «فَلَمَّا أَنْجَاهُمْ إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛ پس چون آنان را رهانيد ناگهان در زمين بناحق سركشى مى‌كنند اى مردم سركشى شما فقط به زيان خود شماست‏ شما بهره زندگى دنيا را [مى‏طلبيد] سپس بازگشت‏ شما به سوى ما خواهد بود پس شما را از آنچه انجام مى‏ داديد باخبر خواهيم كرد» استناد کرد و گفت: با تدبر در این آیه متوجه می‌شویم که خداوند برای احدی بد نمی‌خواهد و این خود ما هستیم که در حق خود ستم روا می‌داریم. ضرر و زیان هرگونه ظلمی متوجه خود ماست.

صابری‌نسب اهمیت دادن به گذران عمر و توجه به تربیت را با استناد به آیه 24 سوره «یونس» که می‌فرماید «إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ» مورد تأکید قرار داد و گفت: فرصت‌ها بسیار زودگذر هستند و افراد باهوش از این فرصت‌ها درست استفاده می‌کنند، انسان باید قدردان فرصت‌ها باشد و ائمه اطهار(ع) درس‌های بسیاری را برای ما به یادگار گذاردند.

وی با بیان این موضوع که هیچگاه خدا به کسی ظلم نکرده و اگر ظلمی هست ساخته و پرداخته انسان‌هاست، به آیه 44 از سوره «یونس» که می‌فرماید «إِنَّ اللَّهَ لَا یَظْلِمُ النَّاسَ شَیْا وَ لکنَّ النَّاسَ أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ» اشاره کرد و افزود: این آیه گواه بر این است که انعکاس تمام رفتارها، عواقب عمل نکردن به دستورات الهی و قرار گرفتن در کنار دشمنان به خود ما بازمی‌گردد.

این پژوهشگر قرآن اظهار کرد: مراحل تربیت قرآن کریم در آیه 57 سوره «یونس» که می‌فرماید «يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ؛ اى مردم به يقين براى شما از جانب پروردگارتان اندرزى و درمانى براى آنچه در سينه‏‌هاست و رهنمود و رحمتى براى گروندگان [به خدا] آمده است» اشاره شده است.

وی ادامه داد: خداوند در این آیه مراحل تربیت و تکامل انسان را در 4 قالب موعظه و پند، شفا، هدایت و تشخیص سره از ناسره، رحمت الهی تشریح فرمودند. بی‌تردید رحمت الهی شامل افرادی است که در این مسیر در حال حرکت هستند.