علم و هدایتبخشی در نگاه امام محمدباقر(ع)
یک مدرس دانشگاه با بیان اینکه امام باقر(ع) هدایت را مصداقی از علم دانستهاند، گفت: امام به دنبال معرفت و علم واقعنما بودند که راهنمای بشر به کمک عقل و وحی باشد تا بتواند او را به مطلوبش برساند.
سید علی صافی، مدرس دانشگاه در گفتوگو با ایکنا از خوزستان، ضمن تسلیت سالروز شهادت امام محمدباقر(ع) درباره معنا و اهمیت علم از منظر این امام گفت: برای رسیدن به این موضوع نیازمند شناخت دوران امام هستیم. با شناخت فضای اجتماعی، فکری، فرهنگی و سیاسی آن زمان است که میتوانیم بفهمیم راهبردهای امام محمدباقر(ع) چقدر کارآمد بوده و در آن دوران چه نقشی را ایفا کرده است.
وی اظهار کرد: دوران امام محمد باقر(ع) با افول تدریجی قدرت امویان و روی کار آمدن بنی عباس مقارن بود. در آن دوران که فشار استبداد دوره امویان کاهش پیدا کرده بود و هنوز عباسیان کاملاً مسلط نشده بودند زمینه برای آغاز یک جهاد علمی برای تبیین فرهنگ شیعی فراهم شد؛ البته این شرایط بر اساس مجاهدت ائمه اطهار به خصوص در جریان کربلا و بعد نهضت معنوی امام سجاد(ع) محقق شد.
صافی درباره ویژگیهای دوران زندگی امام باقر(ع) گفت: در دورانی که امام باقر(ع) زندگی میکردند منع نقل و کتابت حدیث ادامه داشت. احادیث جعلی رواج پیدا کرده و بازار آنها گرم بود. مردم از احادیث ناب نبوی محروم بودند و دستگاه حاکم آرامآرام تصوری نسبت به دین ایجاد میکردند که مطلوب خودشان بود. فرقههای منحرف مثل معتزله، خوارج و مرجئه به وجود آمده و بسیار فعال بودند. در عین حال تنگناهای شدید سیاسی وجود داشت. این یک تصویر کلی از آن زمان است.
این مدرس دانشگاه ادامه داد: امام محمدباقر(ع) در این فضا تلاش میکردند اولاً یک فهم درست از دین را به نخبگان و به جامعه ارائه دهند و میراث ارزشمند شیعی را احیا کنند. یکی از صفاتی که به امام باقر(ع) نسبت میدهند، احیاگری مکتب شیعه است. همچنین امام به دنبال آن بودند که روایات اصیل پیامبر(ص) و ائمه(ع) را در جامعه ترویج کنند و یک انحرافستیزی عالمانه و هدفمند با جریانهای منحرف شروع و یک نهضت بزرگ علمی را پایهگذاری کنند که در این فضا کادر کارآمد و ورزیدهای تربیت شوند که در اقصا نقاط جهان همین هدف را دنبال کنند. این اهدافی بود که امام باقر(ع) دنبال میکردند.
مبانی آنچه امروز به عنوان علمالحدیث وجود دارد به دوران امام باقر(ع)بر میگردد؛ یعنی احادیث را چگونه بشناسیم و در تعارض بین احادیث چگونه عمل کنیم.
وی افزود: در این دوران چند اقدام دیگر نیز رقم خورد. امام تدوین احادیث را پیریزی کردند؛ به طوری که مبانی آنچه امروز به عنوان علمالحدیث وجود دارد به دوران امام باقر(ع)بر میگردد؛ یعنی احادیث را چگونه بشناسیم و در تعارض بین احادیث چگونه عمل کنیم. یکی دیگر از اقدامات امام محمد باقر(ع) بنیانگذاری علم استنباط احکام یا همان اصول است. همچنین از اقدامات ایشان گشودن باب اجتهاد نظاممند به روی دانشمندان در برابر اجتهاد در مقابل نص بود. امام محمدباقر(ع) با شیوههای نادرست اجتهاد مبارزه کردند؛ همه فرقههای منحرف برای فهم حدیث و قرآن مبانی داشتند که آن زمان کاملا رایج بود؛ مثلا قیاس، یا استحسان، یا اجتهاد در برابر نص و یا برخی گونههای اجماع. امام باقر(ع) در مقابله با این شیوههای نادرست، شیوه درست و نظاممند را طراحی کرده و ارائه دادند.
این مدرس دانشگاه با بیان اینکه یکی از مهمترین کارهایی که امام باقر(ع) انجام دادند شناساندن جایگاه امام بود، توضیح داد: نوع مناظره و گفتوگوی امام با افراد این بود که به آنها جایگاه رفیع امام را در منظومه معارف شیعی بشناساند یا آنها را متوجه کند که مرجعیت دینی، اجتماعی و سیاسی امام معصوم است و یکی از اقدامات دیگر امام استفاده و بهرهگیری درست از قرآن بود. مجموعه روایات تفسیری که از امام باقر(ع) باقی مانده است مجموعه ارزشمندی است که به ما نشان میدهد چطور میتوان از قرآن به شیوه درست بهره گرفت.
صافی، ترفیع جایگاه خردورزی را از دیگر اقدامات امام برشمرد و گفت: امام نشان دادند عقل متصل به وحی در فهم معارف شیعه چه جایگاهی دارد. در معارف ما چنین است که عقل یکی از بالها برای پرواز است. روایاتی از امام باقر(ع) در اختیار داریم که میفرمایند کسی که دین را میفهمد خطرش برای شیطان از عبادت هزار عابد بالاتر است.
نهضت علمی و جهادی عمیق برای زدودن انحرافها
وی خاطرنشان کرد: همه این فضاها که ترسیم شد بیانگر این است که امام باقر(ع) راهبرد خود را ایجاد یک نهضت علمی و جهادی عمیق برای زدودن این انحرافها قرار داده بودند. لذا تاکید ایشان بر علم در این منظومه مشخص میشود. وقتی میگوییم علم، آنچه ابتدائا به ذهن متبادر میشود علم مصطلح است که در جامعه وجود دارد مثل علم فیزیک، زیست، شیمی، فقه و اصول و ... است؛ اما علمی که امام باقر(ع) به دنبال آن بودند، علمی است که واقعنما و حقیقتنما است؛ ثانیاً بازدارنده است؛ یعنی بتواند مفاهیمی که خارج از دایره معرفت هستند، رد کند. همچنین از طریق درست به دست آمده باشد.
تعریف علم از دیدگاه امام باقر(ع)
این محقق گفت: امام در کنار همه معارفی که مورد نظر دین است بر یک نوع از معرفت تاکید کردهاند و آن هم معرفتی است که هدایتگر باشد. در جاهایی امام باقر(ع) دانش را به عنوان هدایت تعریف میکنند. ایشان هدایت را مصداقی از دانش دانستهاند. حدیث امام چنین است: هر کس یک باب از هدایت را آموزش دهد برای او همانند کسی است که به آن عمل کند و از پاداش عملکننده هم چیزی کاسته نمیشود. بنابراین علم، آن علمی است که عامل هدایت باشد. جای دیگر فرمودند: علم سلاحی است علیه دشمنان. اگر در یک جامعه علم حاکمیت داشته باشد، میزان تاثیر دشمن کاهش پیدا میکند. امروز در غوغای فضای مجازی کسی میتواند خود را از این دریای اطلاعات گزینششده نجات دهد و به حقیقت مطلب پی ببرد که علم داشته باشد.
این مدرس دانشگاه با اشاره به سخن دیگری از امام باقر(ع) گفت: ایشان فرمودند علم، منشا ایمان و تقوا است. در قرآن کریم نیز چنین مضمونی داریم کسانی که علم را دریافت میکنند هنگام تلاوت قرآن به خاک میافتند. علم همچنین منشا قدرت سالم و پیشرفت درست است. همچنین علم به عنوان شرط لازم برای ادراک اسرار هستی معرفی شده است. قرآن کریم میفرماید: کسانی که در خلق آسمانها و زمین تفکر میکنند. علمی مورد نظر است که ارتقادهنده رتبه انسانی است و باعث ترفیع درجات او میشود. علمی که انسان را از نازل ترین مرتبه هستی به عالیترین مرتبه وجودی میرساند. از مجموعه این مطالب میفهمیم امام باقر(ع) به دنبال این بودند که یک علم بصیرتافزا به اهل آن منتقل شود و آن افراد بتوانند بدنه جامعه را متاثر از این علوم کنند.
صافی ادامه داد: در معارف قرآن و اهل بیت(ع) داریم که اگر علم در ظرف پاک قرار نگیرد منشاء خسارت است. یعنی هم علم باید پاک باشد و هم مظروف آن باید پاکیزه باشد. علم در اختیار افراد غیرمهذب آفتزا و ابزاری برای انحراف میشود.
پایهگذاری یک حرکت علمی برای زمینهسازی یک تمدن الهی
به گفته این محقق، در نهضت علمی امام باقر(ع) ما شاهد پایهگذاری یک حرکت علمی برای زمینهسازی یک تمدن الهی هستیم. مثلا میبینید که امام جریان انتظار را به عنوان نقطه عطف معارف شیعه تقویت میکنند. ما روایات بسیاری از امام درباره انتظار داریم. علاوه بر این، راهبردهای پیشگیرانه امام در عملیات روانی دشمن و عوامل حکام جور نیز قابل توجه است و جای بررسی دارد که ایشان چگونه عمل میکردند که جبهه داخلی دچار تشتت نشود یا موضوع ارتباط با دشمن در دوره امام هم قابل بررسی است و امروز هم به آن نیاز داریم که دشمن با جنگ نرم مسئولان را به جایی نرساند که تنها راه نجات را در سازش با آنها بدانند.
این مدرس دانشگاه در پایان خاطرنشان کرد: توصیه به کسب معرفت، تحصیل معنویت و همچنین این حقیقت که پیروان اهل بیت(ع) خود را برای ناملایمات آماده کنند در معارف امام باقر(ع) موج میزند.
انتهای پیام
