کتاب «جامعه ما» تبیین خروجی ساختاریافته معرفت و جهانبینی اسلامی است
در مراسم رونمایی از کتاب «جامعه ما» نوشته آیتالله سیدمنذر حکیم، صاحبنظران با بیان اینکه این اثر تعلیمی است و به تبیین پدیدهها از منظر اسلام پرداخته است،گفتند: قصد شهید صدر از نوشتن کتاب «جامعه ما»، تبیین خروجی ساختاریافته معرفت و جهان بینی اسلامی در جامعه بود.
به گزارش خبرنگار ایکنا؛ مراسم رونمایی از کتاب «جامعه ما» نوشته آیتالله سیدمنذر حکیم که بهتازگی از سوی انتشارات سروش چاپ شده است، عصر امروز دوشنبه ۲۷ مردادماه با حضور مسعود فکری، مترجم کتاب، سیدمهدی اعتمادیفرد، رییس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، ابراهیم شمشیری، مدیر عامل سروش، حجتالاسلام والمسلیمن حمید پارسانیا و مهدی حسینزاده، اساتید دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد.
در ابتدای این برنامه، ابراهیم شمشیری، مدیر عامل سروش با اشاره ویژگیهای شخصیتی شهید صدر گفت: شخصیت شهید صدر در بین متفکران معاصر موضوع ناشناختهای نیست، بهویژه در دهه اول انقلاب به مسائل اجتماعی با مبانی اسلامی نگاه کرده است، نظیر کتابهای «فلسفه ما»، «اقتصاد ما» و اخیراً در سازمان صدا و سیما به مقوله کتابهای شهید صدر تأکید ویژهای شده است.
وی افزود: کتاب «جامعه ما» دربردارنده مسائل اجتماعی و مبنای جامعهشناختی اسلام بر اساس نگرش شهید آیتالله سیدمحمدباقرصدر است. در این کتاب، اندیشههای شهید صدر نه به شیوه خطابی و جدلی، بلکه از باب یک منطق مستدل و محکم مطرح میشود که در کلاسهای درس به صورت اختصاصی یا سخنرانیهای خود بیان کردهاند. این مطالب که در زمان حیات شهید صدر فرصت تألیف در قالب کتاب را پیدا نکردند، در نهایت از سوی شاگرد ایشان، سیدمنذر حکیم گردآوری و منتشر شده است.
بعد از این سخنان، حجتالاسلام و المسلمین امید موذنی، معاون پژوهشی پژوهشکده صدر با بیان اینکه برخی از آثار شهید صدر مفقود شده است، گفت: از آثار شهید صدر میتوان به کتاب «فدک فی التاریخ» اشاره کرد که در ۱۳ سالگی نوشته شده است. این کتاب، مهم در دیدگاه تاریخی و اجتماعی، که اسلام و روایت تاریخ داشته و اثراتی که صدر در جامعه به وجود اورده و نگاه صدر برای تحول جامعه این بوده تا الگوهای جامعه شیعه را بازبینی کند.
وی افزود: نقطه تعقل جامعه وجوه ذهنی است که الگوها در ذهن افراد جامعه تأثیر دارد. کتاب «علم اصول» که ۹ جلد آن از بین رفته و ۵ جلد مانده است، در حوزه تدریس میشود. کتاب «فسفه ما» که شهید صدر در ۲۴ سالگی نوشتند، به مشکل اجتماعی انسان معاصر پرداخته است. قرار بوده که کتاب «جامعه ما» نیز حلقه دوم این سهگانه باشد، ولی به دلایل سوسیالیستی و مارکسیستی آن زمان موفق به چاپ آن نشد.
معاون پژوهشی پژوهشکده صدر ادامه داد: برخی دو دلیل را برای ننوشتن این کتاب ذکر میکنند که یکی همان نامناسب بودن فضای اجتماعی آن زمان بود که پذیرای اندیشه اسلام نمیشد و تحلیل دوم، این است که تطبیق اندیشههای معرفتشناسی غرب را بحث و نقد کرده و سپس مکتب اسلام را نقد میکند.
وی افزود: شهید صدر، فرصت بررسی تمام آثار عربی در لیبرالیسم و مارکسیسم را نداشته است؛ اگرچه اندیشه اسلامی در ذهن ایشان حاضر بوده است، اما چیزی که شهید صدر از کتاب «جامعه ما» قصد نوشتن آن را داشت، خروجی ساختاریافته معرفت و جهانبینی اسلامی و تبیین آن در جامعه بود. او در این کتاب ارتباط ساختار تکریم و تشریع را بیان میکند و برای نوشتن آن آیتالله سید مذر حکیم سه دهه مشغول گردآوری و تدوین بوده است.
معاون پژوهشی پژوهشکده صدر اظهار کرد: شهید صدر خود در پی آن بود که پس از نگارش فلسفتنا، کتابی با عنوان مجتمعنا بنویسد و دیدگاه اسلام درباره جامعه را در آن بیان کند. اما پرسشهای فکری رایج در محافل علمی و درخواستهای متعدد نخبگان باعث شد که ایشان به تألیف کتاب اقتصادنا بپردازد و نگارش مجتمعنا را به پس از آن موکول کند. اما در نهایت افزایش درگیریها با حزب بعث و دستگیریها و مزاحمتهای متعدد، مانع از آن شد که علامه صدر بتواند کتابی در تراز اقتصادنا و بهشیوه تطبیقی و با مقایسه دیدگاه اسلام با مکاتب رایج بشری، در موضوع جامعه از دیدگاه اسلام بنویسد.
در ادامه این نشست، حجتالاسلام پارسانیا، استاد حوزه و دانشگاه در ارتباط تصویری مجازی اظهار کرد: از حدود پنج دهه پیش، تاکنون انتظار چاپ این کتاب از شهید صدر پس از چاپ کتاب «اقتصاد ما «و «فلسفه ما» وجود داشت.
وی با بیان اینکه جایگاه این اثر در علوم اجتماعی، نوع نگاه روشنی به مسئله است که آیا این اثر ترجمه شده، یک اثر در حوزه علوم اجتماعی و یا فلسفه و تفکر اجتماعی است و نسبت این اثر با دانشکده و رشته علوم اجتماعی چیست؟ گفت: کتاب «جامعه ما» علم، science نیست و دانش knowledge است. از این دیدگاه این اثر علم نیست که در حوزه فرهنگ اسلامی انسانی است و از جامعه آرمانی اجتماعی و اسلامی سخن بگوید، بلکه در حقیقت این کتاب، تعلیمی است و به تبیین پدیدهها از منظر اسلام پرداخته است.
این استاد حوزه و دانشگاه گفت: ما در این کتاب تقسیمبندی سهگانه یعنی تفصیلی و انتقادی را میبینیم. از دید علم، این کتاب تفسیر عالم از نگاه اثباتگرایی است. تفسیرها روشهایی دارد که در آن چارچوب عمل نکرده و نوعی نگاه انتقادی به نوعی از نظامهای سرمایهداری (کاپیتالیسم) و سوسیالیسم دارد.
وی افزود: کتاب «جامعه ما» نمایش دانش اجتماعی جامعه مسلمین است که وقتی سراغ جامعه میرود، رویکرد پوزیتیویستیاش رویکرد عقلانی دارد. در این کتاب، مرجعیت عقل و عقل فیزیکی حضور دارد و با مرگ متافیزیک مواجه نیست و متافیزیک را علم میداند. عقبه نظری صدر به حوزه نجف بر میگردد و بر حسب نیاز جامعه اسلامی فراتر آمده است؛ عقل تفسیری نوعی هرمونتیک واسطهمحور و فلسفی است. در کل اگر کتاب «جامعه ما» را از حاشیه سوژه پوزیتیویستی ببینیم، کتاب علمی است که بسیار روشمند است.
سیدمهدی اعتمادیفر، رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران در بخش دیگر این نشست با بیان اینکه با نظر حجتالاسلام پارسانیا مخالفم، گفت: این کتاب کلیشهای نیست و نظریه دانش اجتماعی نبوده و الگویی نیست که از ابتدا تا انتها تبیین شود و این حلقه مفقوده است که میتواند تبیین آثار دیگر شهید صدر را کامل کند، لذا ما را با نظریه شهید صدر در خصوص اجتماع آشنا خواهد کرد.
رئیس دانشکده علوم اجتماعی ادامه داد: شهید صدر اصلاً و ابداً در طاقچه اندیشههای مسلمانان نیست و اگر ما نظریه صدر را مرتبط با جامعه خودمان بپرورانیم، مجبور میشویم که آن را پایین بیاوریم. کارکرد اول این کتاب این است که در ساحت انتزاعی قدرت شناور شدن و فرض کردن بدهد، کارکرد دوم آن این است که تطبیقی است. نظریه باید تطبیقپذیر باشد و نظریهای که در ساخت انتزاعی باشد، نظریه خوبی نیست و ما چگونه میتوانیم نسبت بین خود و دیگری را تقریر کنیم؟
وی تصریح کرد: در منطق شهید صدر باید حول مهمترین مقوله الهی یعنی شناختن توحید بین خود و دیگری ذیل اینکه خداوند یکتا چگونه در نظریه شهید صدر تطبیق پیدا کرده، بیندیشیم. مهمترین میانجی برای نسبت خود و دیگری با میانجیگری عدالت فهمیده میشود.
رئیس دانشکده علوم اجتماعی بیان کرد: در ادیان الهی نیز پیامبران در صدد دیدن خداوند بودند، حضرت ابراهیم خدا را در ملکوت میبیند، حضرت موسی که تقاضای دیدن او را دارد، با صاعقهای مدهوش میشود و مشاهده میکند که فرامین الهی در کوه نقش میبندد و متوجه میشود که خداوند اگر بخواهد آشکار شود، به چشم دیده نمیشود و اگر حق دیگری (حق الناس) را مقدم بداری، خدا را خواهی دید. در دین اسلام، مقدم داشتن دیگری بر خود زمینهساز فهم عدالت است که در کلام نبی دیده میشود. شهید صدر تلاش کرده با توجه به منابع اسلامی به این برسد که عدالت مهمترین میانجی برای مرئی کردن خداوند در جامعه است.
اعتمادیفر ادامه داد: چیزی که در مبارزه پیامبران بوده، مبارزه با اِطراف یعنی اسراف در خوشگذرانی و لذایذ و نادیده انگاشتن تقدم حق دیگری بر خود است. میانجی اصلی توحید به مثابه الگوی جاودان عدالت است. صدر میگوید عدل با توحید پیوند پیدا میکند. یعنی اگر حق الله را به جا بیاوری، وظیفه داری حقالناس را به جای آوری، با میانجیگری عدالت میتوان امکانات تئوری، انتزاعی و تجربیات اثباتپذیر را نگاه داشت. اینکتاب دربردارنده مجموعه گفتارهای آیتالله شهید سیدمحمدباقر صدر درباره دیدگاه اسلام به جامعه و چارچوب اسلامی فهم مسائل اجتماعی است.
به گزارش ایکنا؛ آیتالله سیدمنذر حکیم از شاگردان آیتالله سیدکاظم حائری و از باورمندان به مکتب علامه صدر است که برای استفاده هرچه بیشتر علاقهمندان به میراث فکری شهید صدر از اندیشههای اجتماعی وی، بخشهای مرتبط در کتابهای گوناگون شهید صدر را گردآورده و کتاب حاضر را تدوین کرده است. هرچند این کتاب آنچه مقصود علامه صدر از «مجتمعنا» بوده است را تأمین نمیکند، تا حد شایانی میتواند به آشنایی بیشتر با دیدگاههای اجتماعی علامه صدر کمک کند. کتاب حاضر اولین بار در سال ۱۳۷۹ شمسی به کنگره بینالمللی آیتالله شهید سیدمحمدباقر صدر ارائه شد و سپس با نام «مجتمعنا» و به زبان عربی به انتشار رسید. این کتاب به همت مسعود فکری به فارسی برگردانده شده و از سوی انتشارات سروش در ۵٠٠ صفحه و به قیمت ۶۵ هزار تومان به بازار نشر روانه شده است.
