سم مهلک شادمانی و رضایت از زندگی

عزیزالله مولوی، عضو انجمن علمی اساتید اخلاق کاربردی ایران و هیئت علمی دانشگاه شهرکرد در گفت‌وگو با ایکنا از چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به اینکه یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اجتماعی زندگی شتابزده امروز بهره‌مندی بی‌نظیر آدمی از موهبت‌های زندگی است، اظهار کرد: اگرچه دنیای امروز دسترسی به تجهیزات و امکانات رفاهی زندگی را به‌صورت بی‌سابقه‌ای تسهیل کرده اما روی دیگر سکه در این رفاه بی‌سابقه آن است که انسان عادت کرده است با داشته‌های خود احساس هم‌هویتی کند و گویا ملاک ارزش افراد در میزان حظ و بهره آنان از ابزار آلات زندگی بازتعریف شده است.

وی ادامه داد: انسان امروز عادت دارد در بُعد مادی و رفاهی و نیز امکانات زندگی، خویشتن را با دیگران مقایسه کند و پیوسته این پرسش‌ها در ذهنش در گردش باشد که این یا آن شخص چه دارد و من چه دارم؟ او چه می‌خورد و من چه می‌خوردم؟ او به کجا سفر می‌کند و من به کجا؟ او چند فرزند دارد و من چند فرزند دارم؟ درواقع، آنچه امروز همچون سمی مهلک کمر به نابود ساختن شادمانی و حس رضایت از زندگی بسته است، همین افتادن در قفس تنگ و تاریک مقایسه‌های اجتماعی، ارزش دادن به داوری‌های دیگران، تحمیل پسندها و ناپسندهای دیگران در زندگی، رقابت‌ها و قیاس‌های ناموجه افراد خانواده‌ها و ترس از طعنه دیگران است که همگی دست به دست هم داده و مروارید و گوهر اصلی زندگی یعنی آرامش و حس خوب را به محاق برده است.

برخی عواقب سبک زندگی رقابتی

مولوی با یادآوری شومی و زشتی این عادت منحوس و در تشریح برخی عوامل و عوارض و عواقب آن، تصریح کرد: از مهم‌ترین عوامل مقایسه خود با دیگران در حوزه سخت‌افزاری زندگی می‌توان به نامهربانی با خود، خود کم‌بینی و احساس حقارت، منفی‌نگری و بدبینی، ضعف اعتماد و عزت نفس، فقدان توکل، خودناشناسی، حسد، بی‌اعتبار انگاری خود، احساس بی‌کفایتی، خودباختگی فکری، روحیه ناسپاسی و کفران نعمت اشاره کرد.

عضو انجمن علمی اساتید اخلاق کاربردی ایران ادامه داد: همین موارد به اضافه احساس ناامنی، زوال شادی و طراوت زندگی، همرنگی کورکورانه با دیگران و رخت بر بستن آرامش از زندگی، احساس بی‌معنایی، انزوا، افسردگی و اضطراب را می‌توان از عواقب و آثار شوم مقایسه خود با دیگران در سبک زندگی رقابتی است.

مولوی با تأکید بر اینکه هرگونه مقایسه و رقابت ناموجه الزاماً اضطراب‌ز‌‌ا و مخل آرامش نیست، گفت: اگر انسان ساحت رقابت را به حوزه مسائل معنوی بکشاند، موجب رشد فضیلت‌های اخلاقی و معنوی در دو بُعد فردی و اجتماعی خواهد شد کما اینکه در نظام تربیتی اسلام، پیامبر(ص) به‌عنوان اسوه حسنه معرفی شده‌اند. خداوند در سوره مبارکه احزاب آیه 21 می‌فرماید: لَقَد كانَ لَكُم في رَسولِ اللَّهِ أُسوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَن كانَ يَرجُو اللَّهَ وَاليَومَ الآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثيرًا. مسلّماً برای شما در زندگی رسول خدا سرمشق نیکویی بود، برای آن‌ها که امید به رحمت خدا و روز رستاخیز دارند و خدا را بسیار یاد می‌کنند.

وی تصریح کرد: در قرآن کریم و روایات پیامبر و اهل بیت(ع) مؤمنان به مسابقه و رقابت‌های معنوی تشویق شده‌اند، از جمله می‌توان به این آیه شریفه اشاره داشت: وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (آل عمران/133) و بشتابید به سوی مغفرت پروردگار خود و به سوی بهشتی که پهنای آن همه آسمان‌ها و زمین را فرا گرفته و مهیا برای پرهیزکاران است. همچنین در آیه ۱۴۸ سوره مبارکه بقره، پیشی‌ گرفتن در خیرات توصیه شده است: وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًاإِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، هر کسی را راهی است به سوی حق که بدان راه یابد (یا قبله‌ای است که به آن روی آورد) پس بشتابید به خیرات که هر کجا باشید همه شما را خداوند (به عرصه محشر) خواهد آورد و محققاً خدا بر همه چیز تواناست.

توصیه دین به رقابت در امور اخلاقی و عبادی

مولوی با ذکر اینکه در آموزه‌های تربیتی اسلام حوزه رقابت از بُعد سخت‌افزاری به نرم‌افزاری تغییر یافته است، اضافه کرد: ما توصیه شده‌ایم که رقابت در زندگی را در امور معنوی، عبادی و اخلاقی متمرکز کنیم؛ در توصیه‌های اخلاقی نیز بزرگان حکمت و ادب فارسی نیز همواره اصل بی‌توجهی به ارزش داوری‌های دیگران و ترک مقایسه‌های اجتماعی در امور ظاهری مورد توجه قرار گرفته است.

این مدرس دانشگاه با ذکر نمونه‌هایی از اشعار فارسی در مذمت این موضوع، گفت: سعدی در باب هفتم بوستان سروده است:

اگر در جهان از جهان رسته‌ای است، در از خلق بر خویشتن بسته‌ای است
به کوشش توان دجله را پیش بست، نشاید زبان بداندیش بست

در ابیاتی از رودکی می‌خوانیم:
زمانه پندی آزاد وار داد مرا، زمانه چون نگری سر به سر همه پند است
به روز نیک کسان گفت تا تو غم نخوری، بسا کسا که به روز تو آرزومند است

مولوی نیز در مثنوی و دیوان شمس در موارد متعددی به ترک مقایسه خود با دیگران توصیه کرده است و از جمله می‌گوید: آنکه جان در روی او خندد چو قند، از ترش‌روئی خلقش چه گزند؟

یا در دیوان شمس می‌فرماید: ساعتی میزان آنی ساعتی موزون این، بعد از این میزان خود شو تا شوی موزون خویش

حافظ در این بیت گفته است: تو با خدای خود انداز کار و دل خوش دار، که رحم اگر نکند مدعی خدا بکند

نظامی نیز در مخزن اسرار سروده است: عیب کسان منگر و احسان خویش، دیده فرو کن به گریبان خویش

مولوی سلامت روانی و اخلاقی و خوش‌زیستی را در گرو احتراز از افتادن در تله مقایسه‌های اجتماعی دانست و توضیح داد: توصیه‌ اندیشمندان علوم تربیتی این است که در وهله نخست انسان باید همواره خویش را با استانداردها، ظرفیت‌‌ها و استعدادهای خودش مقایسه کند چون هرگز هیچ دو انسانی وجود ندارند که از همه جهات دارای شرایط یکسان باشند. دوم آنکه، باید تمرکز بیرونی را به تمرکز درونی تغییر دهیم و تنها در امور معنوی خود را نیازمند بدانیم و برای تقویت فضائل اخلاقی و رفتاری تلاش کنیم.

وی گفت: سبک زندگی رقابتی و مقایسه‌ای با سیطره رسانه‌های جمعی به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی نظیر اینستاگرام تشدید شده است، لذا مدیریت حضور و ارتباطات مجازی می‌تواند کمک مؤثری برای کاهش تکانش‌های روانی و رفتاری این آسیب باشد.