مختصات آخرین یلدای قرن

به گزارش ایکنا از اردبیل، در ساعت ۱۹ و ۲۹ دقیقه شامگاه روز سه‌شنبه، ۳۰ آذرماه ۱۴۰۰، خورشید به نقطه انقلاب زمستانی خواهد رسید و هموطنان در این شب آخرین یلدای قرن ۱۴ خورشیدی را تجربه خواهند کرد.

با فاصله گرفتن از اول مهر که طول شب و روز با هم برابر است، رفته رفته از طول روز کاسته شده و طبیعتا به طول شب افزوده خواهد شد، به نحوی که با رسیدن به آخرین روز از فصل پاییز، شاهد طولانی‌ترین شب سال در شب اول زمستان هستیم که از آن در ایران و سرزمین‌های هم‌فرهنگ مجاور به نام «یلدا» و یا «شب چله» یاد می‌کنند، فلذا در این میان نکات ظریفی وجود دارد که متاسفانه تبدیل به اشتباه شده و برخی از افراد نیز در عصر حاضر و با وجود ابزار‌های بسیار دقیق اندازه‌گیری گویا به مقابله با اندیشه بزرگان پاک این سرزمین و آئین‌های نیک بجا مانده از آن‌ها می‌خواهند بپردازند.

علت وجودی طولانی‌ترین شب سال همچون بسیاری از آئین‌های ایرانی ریشه در رویداد‌های آسمانی دارد، از منظر دانش اخترشناسی علت ایجاد این شب طولانی نیز در انحراف محوری تقریبی ۲۳.۵ درجه‌ای زمین نهفته و تغییر فصول نیز به نزدیکی و دوری زمین از خورشید مرتبط نبوده، بلکه به علت همین کجی محور زمین نسبت به راستای عمود بر صفحه‌مداری زمین به گرد خورشید مربوط می‌شود.

در حقیقت، تصویر صفحه‌مداری زمین بر کره آسمان که با نام «دایرةالبروج» و یا مسیر حرکت ظاهری خورشید بر روی کره آسمان شناخته می‌شود، با استوای آسمان که کره آسمان را به دو قسمت مساوی تقسیم کرده، زاویه ۲۳.۵ درجه داشته و همین نکته باعث می‌شود که دو دایره استوای آسمان و دایرةالبروج در دو نقطه همدیگر را قطع کرده که از آن‌ها به نام‌های «اعتدال بهاری» و «اعتدال پاییزی» یاد می‌شود که طول شب و روز در آن‌ها با یکدیگر برابر هستند که «انقلاب تابستانی» و «انقلاب زمستانی» نانیده می‌شوند.

طلوع و غروب در یلدای زمین

لحظه رسیدن خورشید به نقطه انقلاب زمستانی، ساعتی از اوقات شبانه روز و میان روز‌های ۳۰ آذر تا اول دی است و در این هنگام مهر تابان از جنوب شرقی‌ترین نقطه طلوع و در جنوب غربی‌ترین نقطه نیمکره شمالی زمین غروب خواهد کرد و این خود عاملی است که طول روز در کوتاه‌ترین حالت و طول شب در بلندترین وضعیت قرار خواهد گرفت.

بدیهی است در استوای زمین، طول شب و روز با هم برابر و تغییر فصول و یا تغییر طول شبانه‌روز وجود ندارد، ولی هر چه از استوا به طرف قطبین زمین برویم، اختلاف طول شب و روز و تغییر فصول ایجاد خواهد شد و بر این اساس طول شب یلدا در شهر‌های مختلف و همچنین کشور‌های مختلف متفاوت خواهد بود، به گونه‌ای که در جنوب شرقی‌ترین نقاط کشور پهناور ایران، از جمله چابهار کوتاه‌ترین طول یلدا(۱۳ ساعت و ۲۶ دقیقه) و در شمال غربی‌ترین نقاط کشور(در شهرستان پارس‌آباد استان اردبیل) بلندترین شب یلدا(۱۴ ساعت و ۳۹ دقیقه) را تجربه خواهند کرد. در دیگر نقاط جهان نیز طول این شب به طور نمونه در ایسلند نزدیک به ۲۰ ساعت و در کشور‌های اسکاندیناوی حدود ۱۸ ساعت بوده و همچنین شب یلدا برای کشور‌های آلمان و انگلیس در اروپا بیش از ۱۶ ساعت و در کشور روسیه نیز با توجه به پهناوری در بخش‌هایی از آن، حدود ۱۷ ساعت است.

هموطنان در این شب آخرین یلدای قرن ۱۴ خورشیدی را تجربه خواهند کرد و با توجه به اینکه سال صفر در گاهشماری نداریم، سال ۱۴۰۰ پایان‌بخش قرن ۱۴ و سال ۱۴۰۱ آغازگر قرن ۱۵ خورشیدی خواهد بود.

شکست تاریکی و پیروزی روشنایی

هر چند گفته شده که یلدا یک واژه سُریانی به معنی «زایش» است و این واژه به طلوع مهر تابان پس از یک شب طولانی اشاره دارد و برخی ریشه آن را در آثار کهن جستجو می‌کنند، اما گویا در باور ایرانیان باستان «شب چله» نقطه آغاز خلقت بوده و بر این باور‌اند که پس از یک شب طولانی و سرد، با طلوع خورشید و زایش مهر همواره تاریکی شکست می‌خورد و روشنایی روز بر آن پیروز می‌شود. نکته جالب آن است که ستاره شناسان کشورمان با اینکه به ابزار‌های اندازه گیری دقیق دسترسی نداشته‌اند، اما از گذشته‌های دور از تفاوت اندک این شب نسبت به شب‌های قبل و بعد آن آگاهی داشتند.

در این میان واژه یلدا به معنای میلاد و تولد، گاهی به تولد حضرت مسیح نیز نسبت داده شده، اما شاید گردهمایی اقوام و خویشان در چنین شبی که طولانی‌ترین شب سال در فصل سرما است، می‌تواند حاوی این نکته و صرفا بهانه‌ای برای یادآوری آیین‌های کهن ایران باشد تا با کتابخوانی، تفأل بر دیوان حضرت حافظ و شاهنامه خوانی و بیان خاطرات و تجارب بزرگتر‌ها و صرف تنقلات، پیشینیان سعی می‌کرده‌اند که این شب سرد طولانی را به بهترین و مفیدترین روش ممکن سپری کنند.

خوشبختانه مناسبت یلدا در سال ۱۳۸۷ شمسی در فهرست آثار ملی کشور نیز به ثبت رسیده و گویا در نوبت ارزیابی یونسکو قرار دارد، در اجلاس کمیته جهانی سال ۲۰۲۲ یا ٢٠٢٣ قرار است مطرح شود تا به همت مسئولان میراث فرهنگی کشور و دفتر یونسکو در ایران این آئین به ثبت جهانی نیز برسد.

مناسبتی که در خلال تکنولوژی در حال گم شدن است

اولین و مهمترین نکته در این زمینه آن است که یلدا یک مناسبت و آئین دیرینه است که به عنوان میراث گذشتگان خردورز این سرزمین به دست ما رسیده و در مواجهه با آن نمی‌توان همچون برخی از سال‌ها از جمله سال گذشته(۱۳۹۹) تنها به دلیل چند ثانیه اختلاف شب‌های قبل و بعد از آن، این سنت نیکو را زیر سوال برد.

دیر زمانی است که مردم ایران، در آغاز فصل زمستان مراسمی را برپا می‌دارند که در میان اقوام گوناگون، نام‌ها و انگیزه‌های متفاوتی دارد؛ باید با احترام به آئین‌ها و آگاهی نیک اندیشان این سرزمین، توجه عمومی به ویژه جوانان و نوجوانان را به سمت ارزش‌ها و جایگاه چنین آئین‌هایی جلب کنیم و هرچند قصد نفی و نادیده گرفتن رسانه‌ها و توانمندی‌های ارتباطی امروزی را نداریم، چرا که در جای خود با ارزش هستند، اما به ویژه با گسترش تکنولوژی بشری و افزایش رسانه‌ها از جمله رادیو، تلویزیون و امکانات ارتباطی نظیر تلفن همراه، «شب یلدا» و یا «شب چله»، محتوای واقعی خود را متاسفانه از دست داده و حتی در سال‌هایی که مشکلاتی نظیر پاندمی کووید ۱۹ وجود نداشته، به جای آنکه جوانان و نوجوانان از تفکرات و تجارب بزرگان فامیل در دورهمی‌های یلدایی استفاده کنند و به صورت چهره به چهره گرد هم آمده به خرد و تجربه خود اضافه کنند، بیشتر توجه ایشان به رسانه‌های دیداری و شنیداری، اینترنت و یا گوشی‌های تلفن همراه گره می‌خورد و در این سال‌ها فلسفه وجودی این مناسبت نه تنها ارتقاء نیافته، بلکه در مواردی نیز آن را کم‌رنگ کرده است.

در این مسیر و برای فرهنگ‌سازی مناسب لازم است تا تمامی رسانه‌ها، در طول سال همگان را نسبت به این نکات ظریف و مهم آگاه کنند، وگرنه هر سال در گذر است و یلدا و نوروز و مناسبت‌های مختلف فقط تکرار می‌شوند، در حالی‌که مهم اهداف نهفته در این آئین‌ها است.

با توجه به اینکه کمتر از دو هفته قبل از یلدا، زودترین غروب خورشید و حدود دو هفته پس از شب چله دیرترین طلوع خورشید رخ می‌دهد، این نکته باعث شده برخی به اشتباه «شب چله» را به معنای طولانی‌ترین شب سال ندانند و این در حالی است که حد فاصل غروب خورشید در روز ۳۰ آذر تا طلوع مهر تابان در بامداد اول دی، طول شب یلدا را ایجاد کرده و در بین شب‌های سال، این شب طولانی‌ترین شب محسوب می‌شود.

گفتنی است؛ این شب آغازگر چله بزرگ خواهد بود که از اول دی آغاز می‌شود و تا ۱۰ بهمن ادامه دارد.

منابع

مجله میراث فرهنگی، ۳۰ آذر ۱۳۹۵، محمد عجم

نامه سال ۲۰۰۷ بنیاد میراث پاسارگاد به یونسکو برای ثبت یلدا در میراث معنوی جهانی

شب چله در آذربایجان ایران

طبیب‌زاده، محمود (دی ۱۳۸۴). «یلدا». حافظ. تهران

همنشین بهار؛ شبِ یَلدا و انقلابِ زمستانی

آیین‌های یَلدا یا شب چلّه بلندترین شب سال مجله دریای پارس

خبرنگار: فائزه ندایی