منظور از تربیت محیطی در قرآن چیست

به گزارش ایکنا از چهارمحال‌وبختیاری‌، حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی طاهری، مدیرکل تبلیغات اسلامی چهارمحال و بختیاری، روز گذشته، ۱۲ خردادماه در نشست پنج‌شنبه‌های قرآنی با عنوان «واژه‌های سعادت، قله‌های هدایت با موضوع تحلیل واژگانی قرآن کریم» که با حضور جمعی از قرآنیان استان در کتابخانه تخصصی قرآن کریم در شهرکرد برگزار شد با طرح این پرسش که تربیت محیطی چیست و مُدل اجرای آن چگونه است؟ اظهار کرد: فرزندان تقریباً تا هشت سالگی از والدین حرف‌شنوی دارند، از حدود ۷ تا ۱۳ سالگی مطیع مربیان و معلمان هستند و از ۱۳ تا ۱۸ سالگی یعنی در اوج نیازهای جسمانی، تحت‌تأثیر و تابع دوستان می‌شوند.

وی با ذکر اینکه والدین می‌توانند و باید در تربیت دوستان فرزندانشان نیز تأثیرگذار باشند، ادامه داد: تربیت محیطی این است که پدرها و مادرها به‌ همان اندازه که برای تربیت فرزندان می‌کوشند و دغدغه‌مند هستند، در مورد تربیت دوستان و همراهان و معاشران فرزندان خود که در جرگه «اخلاء» هستند نیز کوشا باشند. آنان همچنین در انتخاب مربی برای فرزندان خود نیز به دلیلی که بیان شد باید حساس باشند.

طاهری تربیت افراد را برای اصلاح جامعه ناکافی دانست و با تأکید بر اینکه به جای فرد، تربیت فوج باید در دستور کار خانواده‌ها باشد، گفت: آیه وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا (نصر/۲) از مصادیق تأکید دین بر تربیت افواجی است و در این گونه تربیت، مخاطب حتی ممکن است مربی خود را ندیده باشد اما یک حس مشترک اجتماعی را تجربه می‌کنند و رصد و راهبری محیطی برایش طراحی می‌شود تا فرزندان جامعه در این محیط زیست و تنفس کند؛ در تربیت محیطی مخاطبان محدود نیستند و فوج‌ها را شامل می‌شود.

اخلاء چه کسانی هستند

این مدرس حوزه و دانشگاه بیان کرد: پدر و مادرهایی که بیش از اندازه مراقب فرزندان خود هستند و او را کمتر وارد جمع‌های دوستانه و اجتماع می‌کنند در اشتباه هستند و به‌ جای این محدودیت و مراقبت‌ها باید نسبت به تربیت محیطی کوشا باشند. در اینجا مسئله اقوام و اخلاء مطرح می‌شوند که اگر نسبت به تربیت آنان بی‌تفاوت باشیم و فرزندان دچار آسیب شوند، به مصداق آیه ۲۸ سوره مبارکه فرقان «يَا وَيْلَتَىٰ لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلً»، دچار حسرت خواهند شد. لذا خوب است که نه تنها به تربیت فرزندان بلکه نسبت به تربیت جامعه توجه داشته باشیم.

طاهری با تصریح اینکه رسالت پیامبر(ص) بر طبق آیه شریفه «وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ» (سبأ/۲۸) در برگیرنده عموم انسان‌هاست، بیان کرد: مخاطبان پیامبر(ص) کل اجتماع هستند تا رشد کنند و به تعالی برسند و تمام خانواده‌ها حس مشترک داشتن فرزندان خوب را تجربه کنند.

وی با تأکید بر توصیه مقام معظم رهبری مبنی بر کار تشکیلاتی، گفت: اکثر ما در اگرچه در یک تشکیلات اعم از اداره و نهاد، مؤسسه قرآنی و خانه قرآن مشغول فعالیت هستیم اما تشکیلاتی کار نمی‌کنیم و تشکیلات نیستیم. مفهوم تشکیلات در قرآن از جمله در قالب واژه اسباط بیان شده و در آیه ۱۶۰ سوره مبارکه اعراف آمده و به معنی اعقاب و نسل حضرت موسی است.

مفهوم‌شناسی واژگان قرآنی در مورد تشکیلات

طاهری واژه قرآنی دوم ناظر به معنای تشکیلات را مربوط به آیه ۱۴ سوره مبارکه صف دانست و توضیح داد: واژه دوم حواریون است و کسانی بودند که توسط حضرت عیسی تربیت می‌شدند و در عرصه ترویج معارف دینی کار می‌کردند؛ از شیخ حر عاملی در وسائل‌الشیعه نقل است که «عیسی بن مریم(ع) به حواریون خود فرمود: مرا به شما حاجتی است. گفتند: چه کار کنیم؟ عیسی از جای حرکت کرد و پاهای حواریون را شست و شو داد. عرض کردند: یا روح الله! ما سزاوارتریم که پای شما را بشوییم! فرمود: سزاوارترین مردم به خدمت کردن، عالم است. این کار را کردم که تواضع کرده باشم. شما هم تواضع را فراگیرید و بعد از من در بین مردم فروتنی کنید، آن طور که من کردم». این حرکت حضرت عیسی(ع) همان مفهوم تربیت محیط و افواج است.

مدیرکل تبلیغات اسلامی استان با تأکید بر اینکه خروجی کلاس قرآن مؤسسات و مراکز قرآنی نه فقط قاری و حافظ بلکه خدمت به اجتماع باشد، ادامه داد: سلمان قاری قرآن نبود اما پیامبر(ص) او را «مِنّا أَهْلَ الْبَيْتِ» خواند؛ لذا همچنان که پیامبر(ص) در حدیثی تأکید دارند که «خِيارُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ القُرآنَ وَ عَلَّمَهُ»، بهترين ما كسى است كه قرآن را بیاموزد و آن را تعلیم دهد و اقتضای تعلیم قرآن عامل بودن به آن است؛ بنابراین مدل تربیتی حضرت این بود که تعلیم منجر به عمل باشد.

طاهری با تصریح اینکه حضرت عیسی ۱۲ نفر را که نام حواریون گرفتند تربیت کرد تا شبکه‌سازی کند، گفت: پیامبر(ص) نیز اینگونه بود و گروه‌هایی از صحابه از جمله انصار و مهاجرین را تربیت می‌کردند. علاوه بر اسباط، حواریون و انصارالله که در قرآن آمده‌اند، «عریف» واژه دیگری از این دست است که در قرآن وجود ندارد اما در روایات به چشم می‌خورد و به معنی معتمدان استفاده شده است. معاریف کسانی بودند که پیامبر(ص) به‌صورت هفتگی با آنان دور هم جمع می‌شدند و آنان را برای شبکه‌سازی در محلات خود تربیت می‌کردند.

وی با بیان اینکه مربیان و معلمان قرآن فراوان‌ هستند اما حواریون و انصارالله شاید قلیل باشند، افزود: محیط ما بر اثر عدم توجه به تربیت محیطی و افواج آسیب می‌بیند، لذا حتی اگر موفق شویم بهترین تربیت را برای فرزندان رقم بزنیم، اگر تربیت محیطی اتفاق نیفتد باز هم در نقطه‌ای از اجتماع متحمل آسیب خواهند شد.

این مدرس حوزه و دانشگاه در استان تصریح کرد: در تربیت دو مسئله یعنی آنچه باید باشد و آنچه نباید باشد محور قرار می‌گیرند، قرآن کریم در برخی آیات بدترین رذایل اخلاقی را صراحتاً مطرح می‌کند که نمونه‌های آن‌ را در سوره‌های لوط و غیره می‌توان یافت اما جریان غالب در کلاس‌های قرآن ما این است که «آنچه باید باشد» محور قرار می‌گیرد و از «آنچه نباید باشد» معمولاً غفلت می‌کنیم.

کارخانه‌ای برای انسان‌سازی

طاهری تأثیرپذیری قرآن‌آموزان از غیر از مربیان قرآن را مسئله دیگری دانست که از آن غفلت می‌شود و گفت: کاری که امام خمینی(ره) کردند این بود که فضای تنفس جامعه را تغییر دادند و کارخانه‌ای برای انسان‌سازی ساخت که از دل آن حاج‌قاسم، باکری، خرازی، همت، باقری و دیگران ساخته شدند که همگان به حال خوب آنان غبطه می‌خوریم. توجه ما نیز این باید باشد که تور تربیت به جای افکنده شدن بر روی افراد بر کل جامعه گسترانده شود و تربیت محله بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.

مدیرکل تبلیغات اسلامی استان تأکید کرد: باید توجه داشته باشیم که در فراز قرآنی «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا» از آیه ششم سوره مبارکه تحریم، واژه «أَنْفُسَكُمْ با وَأَهْلِيكُمْ» همراه شده است و منظور خانواده و خویشان است، درواقع خانواده مجموعه‌ای از ارتباطات اجتماعی با محوریت عاطفه است. خداوند در آیه انذار (شعرا/۲۱۴) نیز از پیامبرش می‌خواهد که دعوت خود را از خویشان نزدیکش آغاز کند.

طاهری با اشاره به اینکه ایجاد پشتوانه و استحکام برای فرزندان به مدد ارتباطات خویشان و اقوام محقق می‌شود، گفت: فرزند ما وقتی در اجتماع قرار می‌گیرد نیازمند پشتوانه‌هایی چون پسرعمو، دختر خاله و دیگر خویشان است و این دست پشتوانه‌های تربیتی را پدرها و مادرها می‌توانند با تربیت افواجی و محیطی برای فرزندانشان مهیا و این نیاز را تامین کنند و این امر مستلزم همان حس مشترک اجتماعی است که تمام خانواده‌ها برای داشتن فرزندان خوب هم‌راستا و همسو شوند.

مدیرکل تبلیغات اسلامی استان در پایان بیان کرد: برای رسیدن به این حس مشترک طبعاً یک برنامه‌ریزی مشترک لازم است و در اینجا مسئله یک فرد یا تربیت انزوایی نیست بلکه فوج‌ها و تربیت اجتماعی مطرح‌اند و قرآن کریم نیز بر این قسم تربیت تأکید و توصیه دارد.