پژوهش در حوزه زیارت و بایدهایی که محقق نشد

بخش قابل توجهی از مردم ایران به صورت مداوم هر سال حداقل یک بار به یکی از زیارت‌های حج، عمره، عتبات عراق یا سوریه، حرم امام رضا(ع)، حرم حضرت معصومه(س) و سایر بقاع و اماکن مذهبی مشرف می‌شوند. اگرچه زیارت عموماً به صورت فردی یا خانوادگی انجام می‌شود اما از آنجایی که اسلام دینی اجتماع محور است، مسلماً زیارت نیز ابعاد مختلف اجتماعی دارد.

اما ایا این ابعاد مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است؟ آیا برای تحقق ابعاد مهم اجتماعی زیارت تحقیقاتی انجام و روش‌های عملیاتی پیشنهاد شده است؟ مسئله تأثیر اجتماعی زیارت و نحوه تحقق این بعد از عمل عبادی زیارت چقدر مسئله و موضوع روز پژوهشگاه‌های دین محور ماست؟

ایکنا به مناسبت هفته پژوهش و برای گرفتن پاسخ پرسش‌های مطرح شده با حجت‌الاسلام مجتبی حیدری، عضو گروه اخلاق و اسرار پژوهشکده حج و زیارت و مدرس حوزه و دانشگاه که خود از پژوهشگران حوزه زیارت است و کتاب «درآمدی بر روانشناسی زیارت» را به رشته تحریر درآورده، گفت‌وگو کرده است که در ادامه می‌خوانید.

ایکنا ـ چه میزان از پژوهش‌های مربوط به زیارت به بعد اجتماعی آن اختصاص دارد؟

در حوزه زیارت پژوهش‌های زیادی صورت گرفته است اما با این نگاه که زیارت چه تأثیر اجتماعی دارد، پژوهش‌های زیادی انجام نشده است و بیشتر در ضمن سایر پژوهش‌ها و عمدتاً در بخشی از مقاله‌ها و کتاب‌ها به موضوع تأثیرات اجتماعی زیارت پرداخته شده است.

مثلاً بخشی از کتاب «درآمدی بر روانشناسی زیارت» را به بعد اجتماعی زیارت اختصاص داده‌ام. همچنین کتاب‌های زیادی در خصوص حج نوشته شده از جمله کتاب «آموزه‌ها و آثار اجتماعی حج» نوشته حسین بافکار که به آثار اجتماعی حج پرداخته است.

البته در این کتاب‌ها عمدتاً به صورت نظری به آثار اجتماعی که زیارت می‌تواند داشته باشد پرداخته شده است و به این بخش که آیا این آثار اکنون محقق شده است و یا موانع تحقق آثار اجتماعی زیارت چیست پرداخته نشده است. یعنی بایسته‌های تأثیر زیارت بر اجتماع و تأثیری که باید زیارت بر اجتماع به صورت بالقوه داشته باشد بیان شده است.

مثلاً کتابی با عنوان «حج؛ عامل هویت‌یابی مسلمانان و جامعه اسلامی» با محوریت حج نوشته شده است اما مباحث آن قابل تسری به کل اقسام زیارت‌هاست و می‌توان گفت زیارت عامل هویت‌یابی کل جامعه اسلامی می‌تواند باشد اما اینکه آیا توانسته این مهم را محقق کنیم؟ و اگر خیر؛ چرا، مورد پژوهش قرار نگرفته است و همین مسئله یک خلأ بزرگ است که ما با آن مواجه هستیم.

ایکنا ـ آیا توجه به جنبه فردی زیارت مانع توجه به جنبه‌های اجتماعی آن شده است؟

وقتی تک تک افراد اصلاح شوند، جامعه هم اصلاح می‌شود اما باید به این مسئله هم توجه داشته باشیم که جامعه هم قوانین و قواعد خاص خود را دارد و خود جامعه به عنوان یک موضوع می‌تواند مورد بحث و بررسی قرار گیرد. لذا زیارت می‌تواند آثاری ورای آثار فردی داشته باشد که در تک تک افراد می‌توان آن را دید و مطالعه کرد. مثلاً حج می‌تواند باعث وحدت اجتماعی، انسجام اجتماعی و هویت‌یابی در سطح جامعه شود، فرهنگ جامعه و تمدن اسلامی را ارتقا ببخشد و در تمدن‌سازی اسلامی نقش مهمی داشته باشد.  

زیارت عامل مهمی در سلامت اجتماعی نیز هست و برای اینکه به غیر از افراد، جامعه ما جامعه سالمی باشد زیارت می‌تواند نقش‌آفرینی کند و مؤلفه‌هایی در زیارت وجود دارد که می‌توان آنها را بررسی کرد که با تحقق این مؤلفه‌ها در جامعه، سلامت آن جامعه محقق و جلوی بسیاری از مشکلات اجتماعی گرفته می‌شود.

ما در جامعه شاهد بزهکاری‌ها و انحراف‌های اجتماعی هستیم که زیارت می‌تواند جلوی این مصائب را بگیرد؛ البته اگر درست از آن استفاده شود. همه پژوهش‌ها در منابع علمی نشان می‌دهد که زیارت می‌تواند بر اجتماع تأثیرگذار باشد اما اینکه چه قدر توانسته و چه کار باید کرد که تأثیرات زیارت افزایش پیدا کند، محل بحث است و باید در خصوص آن پژوهش شود.

ایکنا ـ چقدر به انجام پژوهش‌های چند رشته‌ای در این خصوص نیاز است؟

یکسری از مطالعاتی که در خصوص زیارت انجام می‌شود باید حالت بین‌رشته‌ای داشته باشد. مثلاً در کتاب روانشناسی زیارت باید بخشی را به بعد اجتماعی زیارت اخصاص می‌دادم چون نمی‌توان مباحث اجتماعی و روانی زیارت را از هم جدا کرد و اگر این مبحث را مطرح نمی‌کردم، سایر مباحث ناقص می‌شد. رشته‌های مختلف علوم هم جنبه بین‌رشته‌ای پیدا کرده‌اند مثل روانشناسی اجتماعی. از این جهت می‌توان خیلی از مباحث مرتبط با زیارت را به صورت بین‌ رشته‌ای بررسی و اجزای مختلف علوم را با هم تحلیل کرد. مثلاً بحث فرهنگ مبحثی است که هم در جامعه‌شناسی به آن پرداخته می‌شود و هم بعد روانشناختی دارد.

مثلاً در خصوص زیارت، جنبه معماری زیارتگاه‌ها هم جنبه‌ای بین رشته‌ای است که باید بررسی و تحلیل شود. معماری‌های زیارتگاه‌ها بُعد مادی تمدن است که باید از طریق پژوهش‌های بین‌رشته‌ای به آن پرداخته شود. این مسئله که زیارتگاه‌ها چطور ساخته شده‌اند و شکل و شمایل گنبد‌ها و بارگاه‌ها و حتی نقشه زیارتگاه‌‌ها که مسجد بالاسر و پایین‌سر و رواق‌‌های مختلف و صحن دارند چه جنبه هنری، اجتماعی و معنوی دارد مقوله‌ای است که باید به صورت بین رشته‌ای بررسی شود.

 همه کاشی‌کاری‌ها و آیینه‌کاری‌ها در آثار و نتایجی که می‌خواهیم از زیارت بگیریم و آثار فردی و اجتماعی زیارت مؤثر است که باید مورد پژوهش قرار گیرد.

ایکنا ـ چه جنبه دیگری از زیارت وجود دارد که در خصوص آن باید پژوهش بیشتری صورت گیرد؟

پژوهش‌ در خصوص تأثیر فضای مجازی در ابعاد اجتماعی زیارت از مباحث مهمی است که باید مورد پژوهش قرار گیرد و ما در این زمینه خلأ داریم. البته خود مردم با استفاده از فضای مجازی و به اشتراک گذاری احساسات و عواطفشان در این فضا با سایر مردم اقدامی در افزایش ابعاد اجتماعی زیارت انجام می‌دهند تا کسانی که توفیق زیارت پیدا نکرده‌اند در آن احساسات معنوی با زائر شریک ‌شوند.

از جهت به اشتراک‌گذاری احساسات و عواطف مذهبی در زیارت فضای مجازی نقش بسیار زیادی دارد اما پژوهش عمده‌ای که به این ظرفیت بزرگ و بررسی ابعاد آن پرداخته باشد، ندیده‌ام و می‌توانیم در پژوهش‌ها به این بحث‌ها بپردازیم و به مردم یاد دهیم که سطح مطالب را از حالت عامیانه و سطحی بالاتر ببرند و از ابعاد عمیق‌تر دینی در زیارت بهره‌ بگیرند و آن را به اشتراک بگذارند.

گفت‌وگو از زهرا ایرجی