اهمیت حفظ محیط زيست از نگاه آیات و روایات

به گزارش ایکنا از گیلان، ۱۵ خردادماه مصادف با پنجم ژوئن در سال ۱۹۷۲ یعنی ۴۹ سال پیش از سوی سازمان ملل برای افزایش آگاهی مردم برای نگهداری محیط زیست و تحریک سیاستمداران به گرفتن تصمیماتی برای رویارویی با تخریب محیط زیست و گونه‌های زیستی‌جانوری به‌ عنوان روز محیط زیست انتخاب شد. این در حالی است که با نگاهی به قرآن کریم می‌بینیم خداوند حکیم به دلیل اهمیت محیط زیست در سلامت زندگی فردی و اجتماعی و نقش آن در تعالی جوامع بشری بیش از ۱۴ قرن پیش و در آیات متعدد به این مساله پرداخته است.

وقتی با تکیه بر دانش روز انسان متمدن اهمیت و جایگاه حفظ محیط زیست را دریابد و کمتر از چندین دهه است که برای حفظ آن اجماع می‌کند خدای متعال ۱۴۰۰ سال قبل زمانی که مسیر هدایت را برای اشرف مخلوقات ترسیم می‌کرد از هیچ نعمت و رفاهی برای انسان در این راه غافل نبود و یکی از این مولفه‌ها برای آرامش و سعادت انسان در اختیار قرار دادن زمین و ما فیها و همان محیط زيست مناسب برای تمتع انسان است و البته در کنار آن نیز شرایطی برای پاسداشت این نعمت از انسان خواسته است. 

خداوند متعال در آیه ۱۶۴ سوره مبارکه بقره فرموده «إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ؛ محققا در خلقت آسمان‌ها و زمین، رفت و آمد شب و روز و کشتی‌ها که بر روی آب برای انتفاع خلق در حرکت است و بارانی که خدا از بالا فرو فرستاد تا به آن آب، زمین را بعد از مردن زنده کرد و سبز و خرّم گردانید و در پراکندن انواع حیوانات در زمین و گردانیدن بادها (به هر طرف) و در خلقت ابر که میان زمین و آسمان مسخّر است، در همه این امور ادلّه‌ای واضح برای عاقلان است».

در آیه ۴۶ از سوره مبارکه روم می‌خوانیم «وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛ و از جمله آیات (قدرت) او آن است که بادهای بشارت آور می‌فرستد (تا شما را مژده آرد) و تا شما را به چیزی از رحمت (بی‌انتهای) خود بهره‌مند گرداند و تا کشتی به فرمان او روان گردد و تا از فضل و کرمش (انواع نعمتها) تحصیل کنید، و باشد که شکر (نعمتش) به جای آرید».

در آیات مختلف به این‌ مساله اشاره شده از جمله آیه ۱۵ از سوره مبارکه ملک فرموده «هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ؛ اوست كسى كه زمين را براى شما رام گردانيد پس در فراخناى آن رهسپار شويد و از روزى [خدا] بخوريد و رستاخيز به سوى اوست». همچنین در آیه ۱۲ از سوره مبارکه جاثیة آمده «اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛ خدا همان كسى است كه دريا را به سود شما رام گردانيد تا كشتي‌ها در آن به فرمانش روان شوند و تا از فزون بخشى او [روزى خويش را] طلب نماييد و باشد كه سپاس داريد». در ادامه در آیه ۱۳ از همین سوره مبارکه تاکید شده «وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ؛ و آنچه را در آسمان‌ها و آنچه را در زمين است به سود شما رام كرد همه از اوست قطعا در اين [امر] براى مردمى كه مى‏‌انديشند نشانه‏‌هايى است».

در آیه ۲۹ از سوره مبارکه بقره می‌خوانیم «هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ»؛ «او خدایی است که همه موجودات زمین را برای شما خلق کرد، و پس از آن به خلقت آسمان‌ها نظر گماشت و هفت آسمان را بر فراز یکدیگر برافراشت و او به همه چیز داناست».

در آیه ۱۶ از سوره مبارکه انبیا تاکید شده «وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ؛ و آسمان و زمين و آنچه را كه ميان آن دو است به بازيچه نيافريديم» که مکمل این آیه شریفه را می‌توان در آیه ۱۹ از سوره مبارکه حجر دید که خدای متعال فرموده «وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ؛ و زمين را گسترانيديم و در آن كوه‌هاى استوار افكنديم و از هر چيز سنجيده‏‌اى در آن رويانيديم».

مشابه این امر را در آیه ۱۹ از سوره مبارکه ابراهیم می‌بینیم «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيٍد؛ (ای بشر) آیا ندانستی که خدا آسمان‌ها و زمین را به حق و برای مقصود بزرگی آفریده و اگر بخواهد شما (جنس بشر) همه را در زمین نابود می‌سازد و خلقی دیگر از نو می‌آفریند».

اهمیت ویژه اسلام به نظافت و پرهیز از آلودگی محیط زیست آنقدر واضح است که علاوه بر آیات در روایات و سیره اهل بیت و معصومین و بزرگان دین بارها و بارها بر آن تاکید شده است و حمایت روشن اسلام را از حفظ محیط زیست و نیالودن آن می‌رساند.

از نبی مکرم اسلام روایت شده پنج گروه دارای صدقه جاریه هستند که ثواب آن پیوسته در نامه عملشان ثبت می‌شود و شامل کسی که نهالی بکارد، کسی که چاه آبی حفر کند، کسی که مسجدی برای خداوند بسازد، کسی که قرآنی بنویسد و کسی که فرزند صالحی به یادگار بگذارد. رسول خدا (ص) همواره امتش را با بیان‌های مختلف به پاکیزگی ترغیب و می‌فرمود «خداوند طیب و پاک است و پاکیزگی را دوست دارد و هر قدر که می توانید نظافت نمایید، خداوند متعال اسلام را بر نظافت و پاکی بنا نهاده است و به جز پاکان هرگز کسی داخل بهشت نمی شود».

اهمیت حفظ و توجه به محیط زیست را در سیره مولای متقیان نیز می توان دید به عنوان مثال امام علی (ع) در فرمان معروف خود به مالک اشتر، فرماندار بصره نوشته است «باید توجه تو در آبادی زمین بیشتر از توجه تو به گرفتن مالیات و خراج از مردم باشد؛ زیرا خراج بدون توجه به آبادانی به دست نمی آید و کسی که بدون آباد نمودن به گرفتن مالیات و خراج بپردازد، به ویرانی شهرها و از بین بردن بندگان خدا دست زده است».

در این فرمان می‌بینیم که حضرت علی مهم‌ترین امر حکومتی را که اخذ مالیات و خراج باشد، متوقف بر عمران و آبادانی می کند، به گونه‌ای که اگر دستگاه حکومتی بدون توجه به عمران و آبادانی به اخذ مالیات اقدام کند، گویا به نابودی و هلاکت بندگان خدا دست زده است.

چقدر خوب است که نه فقط به بهانه جهانی بودن روز محیط زیست بلکه به عنوان یک مسلمان و با تأسی بر آیین و روشی که خدای متعال برای سعادت دین و دنیایمان ترسیم کرده، قدم برداریم و قدر سهم خودمان را از محیط زیستی که یکی از هزاران نعمت پیدا و پنهان باریتعالی است را بدانیم.

سعیده مصطفوی